Eşikte kalma hali: İstanbul’a doğru iç göçün kadınların gündelik mekânsal deneyimleri üzerinden okunması

Öz

Çok katmanlı toplumsal ve mekânsal bir dönüşüm süreci olan iç göç, literatürde çoğunlukla erkek öznelerin deneyimleri üzerinden ele alınmış; kadınların gündelik yaşamı ve mekânsal deneyimleri görece sınırlı incelenmiştir. Bu çalışma, 1950–1980 arasında İstanbul’u derinden dönüştüren iç göçü toplumsal cinsiyet odaklı bir perspektiften ele almaktadır. Göç deneyimini geçişler ve ara durumlar üzerinden ele alan çalışma, süreci Deleuze ve Guattari'nin yersizyurtsuzlaşma ve yeniden yerliyurtlulaşma kavramları çerçevesinde yorumlamaktadır. Kadınların değişen mekânsal deneyimleri Lefebvre'in “yaşanan mekânlar” kavramı üzerinden analiz edilirken, Massey'nin yaklaşımı mekân, hareketlilik ve toplumsal cinsiyet ilişkisini tartışmak için kuramsal bir zemin sunmaktadır. Bu doğrultuda araştırma, dönemin gündelik yaşamı ile mekânsal dönüşümlerini görünür kılan Lütfi Ö. Akad’ın Göç Üçlemesi’ni temel araştırma malzemesi olarak ele almakta ve iç göç sürecini mekânsal bir perspektifle incelemektedir. Çalışmada, kadın karakterlerin dönüşüm ve kırılmalarının görünür olduğu eşik sahneler belirlenmiş; bu sahneler yaşanan mekânlar, mizansen ve sinematografik kararlar üzerinden analiz edilmiştir. Araştırma, Göç Üçlemesi'nin iç göçü yalnızca yer değiştirme olarak değil, kadınların gündelik yaşamlarında toplumsal ve mekânsal ilişkilerin yeniden kurulduğu bir süreç olarak ele aldığını göstermektedir. Çalışma, kadınların göç deneyiminde yersizyurtsuzlaşma ve yeniden yurtlanmanın birbirini izleyen aşamalar olarak değil, eski ve yeni yaşam kodlarının bir arada var olduğu ve dönüştüğü eşzamanlı süreçler olarak ortaya çıktığını; eşikte kalma halinin ise bu süreçlerin mekânsal ve gündelik deneyimlerdeki karşılığını oluşturduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• iç göç
• kadın
• eşik mekan
• yersizyurtsuzlaşma
• yeniden yurtlanma
• göç üçlemesi

Being on the threshold: reading internal migration to Istanbul through women’s everyday spatial experiences

Öz

Internal migration is a multilayered process of social and spatial transformation, yet the literature has largely focused on male experiences, giving limited attention to women’s everyday lives and spatial experiences. This study examines internal migration, which profoundly transformed Istanbul between 1950 and 1980, from a gender-oriented perspective. Approaching migration through transitions and in-between conditions, it draws on Deleuze and Guattari’s concepts of deterritorialization and reterritorialization. Women’s changing spatial experiences are analysed through Lefebvre’s concept of “representational spaces,” while Massey’s approach provides a theoretical basis for discussing the relationship between space, mobility, and gender. The study takes Lütfi Ö. Akad’s Migration Trilogy as its primary research material and examines internal migration from a spatial perspective. Threshold scenes that reveal female characters’ transformations and moments of rupture are analysed through representational spaces, mise-en-scène, and cinematic choices. The findings show that the trilogy presents internal migration not merely as relocation, but as a process in which social and spatial relations are reconstructed through women’s everyday lives. The study demonstrates that, in women’s experiences of migration, deterritorialization and reterritorialization do not unfold as successive stages but as simultaneous processes in which old and new codes of everyday life coexist and are transformed, while being on the threshold constitutes the spatial and everyday manifestation of these processes.

Anahtar Kelimeler

• Internal migration
• women
• threshold space
• deterritorialization
• reterritorializa-tion
• the migration trilogy

Kaynakça

1. Akad, L. Ö. (2018). Işıkla karanlık arasında. İletişim Yayınları.
2. Akyurt, M. A. (2024). İktisadi ve kültürel çatışma eksenleri arasında Akad’ın Üçlemesi. Hece, (2), 17–32.
3. Altınsay, İ. (1996). Sinemanın orta yeri İstanbul’du. İstanbul Dergisi, (18), 73–74.
4. Balcı, Ş. (2022). Istanbul in domestic migration films (1965-1980) in Turkish cinema: Stone and soil made of ‘sorrow and gloom’. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, (59), 63–83.
5. Başel, H. (2003). Sosyal politika açısından iç göçler: Sivas’tan İstanbul’a göç örneği [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
6. Başer, A. (2022). Lütfi Ömer Akad sinemasında anlam yaratımı [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
7. Bordwell, D., Thompson, K. ve Smith, J. (2024). Film art: An introduction (13. bs.). McGraw Hill.
8. Bostan, M. (2021). Yeşilçam’da bir “romancı” yönetmen: Lütfi Akad. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 19(37), 147–164.

9. Bozdoğan, S. (2013). Residential architecture and urban landscape in Istanbul since 1950. P. Pyla (Ed.), Landscapes of development içinde (ss. 94–111). Harvard University Press.
10. Çakır, E. (2022). Sinemada toplum eleştirisi olarak dinî ve mitik anlatı: Gelin, Düğün, Diyet. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (8), 823–838.
11. Çelik, T. (2021). Yeşilçam sinemasında kökensel bir nitelik olarak kader teması: Modernleşme kaygılarından melodramın şefkatli kollarına. Aurum Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1), 1–23.
12. Çetiner Özdemir, N. (1995). İstanbul İli, 1975-80 ve 1980-85 [Yüksek lisans tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi]. ODTÜ Açık Erişim Sistemi.
13. Çöloğlu, D. (2009). Bir üçlemeyi, “modern – geleneksel ve kadın - erkek” karşıtlığında yeniden okumak: Gelin, Düğün, Diyet. Selçuk İletişim, 6(1), 144–153.
14. Deleuze, G. ve Guattari, F. (2023). Bin yayla: Kapitalizm ve şizofreni 2 (E. Sünter, Çev.). Norgunk Yayıncılık.
15. Dinçer, G. S. (2022). Rural-to-urban migration in Turkey: The view of social realistic cinema [Yüksek lisans tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi]. ODTÜ Açık Erişim Sistemi.
16. Duran, Ç. (2016). A Simmelian analysis of social forms and individuality in Lütfi Ö. Akad's films: Gelin/The Bride (1973), Düğün/The Wedding (1974), Diyet/Blood Money (1975) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Şehir Üniversitesi]. Şehir e-Arşiv.
17. Ekinci, B. ve Ertürkmen Aksoy, B. S. (2024). Architecture of mise-en-scène: Courtyards as central characters in Akad’s “Migration Trilogy”. Gazi University Journal of Science Part B: Art Humanities Design and Planning, 12(4), 687–702.
18. Epli İşler, N. (2010). İstanbul’un 1950 sonrası göç ile değişen kent ve mimari dokusunun sinemadaki temsili [Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. İTÜ Akademik Açık Arşiv.
19. Erdal Aytekin, P. (2015). Köy gerçekliği bağlamında Türk sinemasında edebiyat etkisi: Lütfi Ömer Akad sineması. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, (41), 313–330.
20. Erder, S. (2015). Nerelisin hemşerim. N. Uçarlar (Haz.), İstanbul bir kervansaray (mı?) Göç yazıları içinde (ss. 53–66). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
21. Erkılıç, H. (1996). Akad’ın Göç Üçlemesi bağlamında eşya-insan ilişkileri bağlamında kimlik: Ne o ne de öteki. 25. Kare, (16), 35–42.
22. Erman, T. (1996). Women and the housing environment: The experiences of Turkish migrant women in squatter (gecekondu) and apartment housing. Environment and Behavior, 28(6), 764–798.
23. Erman, T. (1997). The meaning of city living for rural migrant women and their role in migration: The case of Turkey. Women’s Studies International Forum, 20(2), 263–273.
24. Erman, T. (1998). The impact of migration on Turkish rural women: Four emergent patterns. Gender & Society, 12(2), 146–167.
25. Fazlıoğlu, F. N. (2019). Lütfi Ö. Akad’ın Göç Üçlemesi: Yaklaşan erkeklik krizi ve kadınların yükselişi. TRT Akademi, 4(7), 42–61.
26. Güçhan, G. (1992). Toplumsal değişim ve Türk sineması. İmge Kitabevi.
27. Gümüş, T. (2012). Güneydoğu Anadolu’dan göç eden kadınların sosyal entegrasyonu: İstanbul Tarlabaşı’nda niteliksel bir araştırma [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Maltepe Üniversitesi.
28. Güner, T. ve Akyıldız, H. (2014). Gelin, Düğün, Diyet filmleri ışığında geçmişten günümüze Türkiye’de göç, istihdam ve kentleşme sorunları. Çalışma ve Toplum, 1(40), 187–210.
29. Güzer, C. A. (2023). Sinemanın mimarlık üzerine söyledikleri: Bir eleştiri biçimi olarak sinema. C. A. Güzer (Ed.), Sinema ve mimarlık içinde (ss. 27–62). Fol Kitap.
30. Kanbur, A. (2005). Sadeliğin derinliğinde bir usta: Lütfi Akad. Dost Kitabevi.
31. Kara, M. A. (2016). Düğün-Diyet-Gelin üçlemesi üzerinden kırdan kente göç olgusunun analizi. The Journal of Academic Social Science Studies, (51), 505–515.
32. Kayalı, K. (1994). Yönetmenler çerçevesinde Türk sineması. Ayyıldız Yayınları.
33. Kayalı, K. (1996). Türk sinema tarihlerinin sınırlılıklarını aşmanın yolları. S. M. Dinçer (Ed.), Türk sineması üzerine düşünceler içinde (ss. 2–45). Doruk Yayımcılık.
34. Kemal, O. (2023). Gurbet kuşları. Everest Yayınları.
35. Kıray, M. B. (1998). Gecekondu: Azgelişmiş ülkelerde hızla topraktan kopma ve kentle bütünleşememe. İçinde Kentleşme yazıları (ss. 90–104). Bağlam Yayınları.
36. Kırel, S. ve Başer Yetimoğlu, A. (2022). Lütfi Ömer Akad Sineması’nda sinematografik tercihlerin Diyet filmi üzerinden tartışılması. Selçuk İletişim, 15(2), 637–671.
37. Kışla, İ. (2008). Sosyal politika açısından Artvin’den İstanbul’a göç [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
38. Kozan, T. (2019). Türk sinemasında toplumsal gerçekçi filmlerde kadın temsilleri: Gelin, Düğün, Diyet üçlemesi [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
39. Kracauer, S. (2015). Film teorisi: Fiziksel gerçekliğin kurtuluşu (Ö. Çelik, Çev.). Metis Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1960)
40. Lefebvre, H. (2014). Mekânın üretimi (I. Ergüden, Çev.). Sel Yayıncılık. (Orijinal çalışma basım tarihi 1974)
41. Massey, D. (2001). Space, place and gender. University of Minnesota Press.
42. Ölçer Kanbur, E. (2023). Sinema ve mimarlık etkileşimi bağlamında Türk sinemasında İstanbul kent ölçeğinde değişen mekân kurguları [Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
43. Pallasmaa, J. (2001). The architecture of image: Existential space in cinema. Rakennustieto.
44. Serter, S. S. (2005). Sinemada biçem: Lütfi Ömer Akad sineması [Doktora tezi, Anadolu Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
45. Suner, A. (2006). Hayalet ev: Yeni Türk sinemasında aidiyet, kimlik ve bellek. Metis Yayınları.
46. Tekeli, İ. (1982). Türkiye’de kentleşme yazıları. Turhan Kitabevi Yayınları.
47. Tong, O. (2018). Lütfi Ömer Akad sinemasında gerçekçilik [Yüksek lisans tezi, Erciyes Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
48. Torun, A. (2017). Sinema-kent ilişkisinde İstanbul: İlk yıllarından bugüne Türk sineması’nda İstanbul’un görünümü. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (52), 147–166.
49. Tuna, I. (2019). 1950-1960 yılları arasında İstanbul’da kentleşme ve imar faaliyetlerine genel bakış. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(20), 393–409.
50. Tüfekçi, S. (2003). Kırsal kesimlerden büyük şehirlere göç ve göçün aile yapısında meydana getirdiği değişiklikler (İstanbul örneği) [Yüksek lisans tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
51. Yıldırmaz, S. (2015). Köylüler ve kentliler: Ellili yılların dönüşen yeni sosyo-ekonomik ve kültürel coğrafyası. M. K. Kaynar (Ed.), Türkiye’nin 1950’li yılları içinde (ss. 541–563). İletişim Yayınları.
52. Yılmaz, K. (2016). Sanayi. M. Heper ve S. Sayarı (Haz.), Dünden bugüne Türkiye: Tarih, politika, toplum ve kültür içinde (ss. 457–470). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
53. Zengin Çelik, H. ve Tezcan, S. (2017). Türk sinemasında göç temalı İstanbul filmleri üzerinden kentlerdeki mekânsal ve toplumsal değişimlerin incelenmesi. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2(2), 619–636.