Farklı yerleşim yerlerindeki (kırsal-kentsel) ilkokul öğrencilerinin çevre sorunları ve iklim değişikliği farkındalıkları

Yıl 2026, Sayı: 57, 213 - 238, 30.01.2026

Elif Bayer Kurt , Seyfullah Gül

Öz

Bu çalışma, ilkokul öğrencilerinin çevre sorunları ve iklim değişikliği konusundaki farkındalıklarını incelemek ve ikamet ettikleri yere göre (kırsal ve kentsel) olası farklılıkları belirlemek amacıyla yapılmıştır. Bu bağlamda araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması kullanılmıştır. Araştırmanın katılımcıları kolay ulaşılır örnekleme yöntemiyle belirlenmiştir ve çalışma grubunu ilkokul dördüncü sınıf öğrencileri (9-10 yaş) oluşturmaktadır. Veriler, yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılarak toplanmış ve içerik analizi yoluyla analiz edilmiştir. Bulgular, katılımcıların çevre sorunları ve iklim değişikliği konusunda farkındalıklarının olduğunu, hava kirliliğini iklim değişikliğinin başlıca nedeni olarak algıladıklarını ve çöp atmayı müdahale gerektiren en acil çevre sorunu olarak belirlediklerini ortaya koymuştur. Ayrıca, kırsal bölgelerde yaşayan öğrencilerin, çevre sorunlarının etkilerini kentsel bölgelerde yaşayan akranlarına göre daha güçlü algıladıkları görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Farkındalık , İlkokul Öğrencileri , İklim Değişikliği , Çevre Sorunları

Primary school students’ awareness of environmental problems and climate change: a rural urban comparison

Öz

This study aims to examine primary school students’ awareness of environmental issues and climate change and to identify potential differences according to place of residence (rural versus urban). A qualitative case study design was employed. The participants were selected through convenience sampling and consisted of fourth-grade primary school students aged 9-10 years. Data were collected using a semi-structured interview form and analyzed through content analysis. The findings revealed that the participants demonstrated an awareness of environmental issues and climate change, perceived air pollution as the primary cause of climate change, and identified littering as the most urgent environmental problem requiring immediate intervention. Moreover, students residing in rural areas were found to perceive the impacts of environmental problems more strongly than their urban counterparts.

Anahtar Kelimeler

Awareness , Primary School Students , Climate Change , Environmental Problems

Kaynakça

• Ahmedova, A. H. (2016). How does air pollution threaten basic human rights? The case study of Bulgaria. Journal of Education in Science, Environment and Health (JESEH), 2(2),160-165. https://doi.org/10.21891/jeseh.00729
• Atabek Yiğit, E., Balkan Kıyıcı, F. & Yavuz Topaloğlu, M. (2019). İlkokul öğrencilerinin çevre sorunları ile ilgili kavramlarayönelik algılarının belirlenmesi. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(3), 732-744. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2019.19.49440-455005
• Baltacı, A. (2017). Nitel veri analizinde Miles Hubermanmodeli. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (3)1, 1-15.
• Bassey M. (2020) Educationfor tackling climate change, FORUM, 62(2), 227-234. https://doi.org/10.15730/forum.2020.62.2.227
• Budak, E. & Baloğlu E. (2025). Medya çevre afetlerini nasıl işliyor: Orman yangınları üzerine bir inceleme. Kronotop İletişim Dergisi, 2(1), 1-22.
• Bulunuz, N. (2014). Noisepollution in Turkish elementary schools: Evaluation of noise pollution awareness and sensitivity training. International Journal of Environmental & ScienceEducatio, 9, 215-234. https://doi.org/10.12973/ijese.2014.212a
• Büyüköztürk, Ş., Çakmak, K.E., Akgün, E.Ö., Karadeniz, Ş. & Demirel, F. (2021). Eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri. (31. Baskı). Ankara: Pegem Akademi.
• Caniklioğlu, A. G., Ültay, N., & Çilingir, S. K. (2025). Çevre ve iklim okuryazarlık düzeylerinin belirlenmesi ve karşılaştırılması: Okul öncesi ve sınıf eğitimi örneklemi. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(1), 116-129. https://doi.org/10.52826/mcbuefd.1620530
• De Jesus, D.A. (2024). Assessment of Climate Change Awareness in Urban Versus Rural Populations: A Comparative Study. The International Journal of Education, Theology, and Humanities, 4(1), 27-36. https://doi.org/10.46965/ijeth.v4i1.111
• Değirmenci, Y., & Bayramoğlu, T. (2025). Öğretmen Adaylarının sürdürülebilir tüketim davranışları ile su okuryazarlık düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (64), 1506-1530. https://doi.org/10.53444/ deubefd.1528577
• Delen, İ. (2025). İklim okuryazarlığı kitabı ve iklim için tasarla etkinlikleri. Akademisyen Kitabevi.
• Demirbaş, M. & Pektaş, H.M. (2009). İlköğretim öğrencilerinin çevre sorunu ile ilişkilitemel kavramları gerçekleştirme düzeyleri. Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi (3)2, 195-211.
• Doğan, M., & Altunay, E. (2023). İlkokul ve ortaokullardaki okul geliştirme uygulamalarının incelenmesi: Bir durum çalışması. Ankara
• University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 56(1), 93-157. https://doi.org/10.30964/auebfd.1022466
• Doğru, S., & Orzan, M. (2025). Öğretmen adaylarının sürdürülebilir kalkınma ve iklim değişikliği farkındalıklarının incelenmesi. Afet ve Risk Dergisi, 8(1), 182-195. https://doi.org/10.35341/afet.1464168
• Edo, G. I., Itoje-akpokiniovo, L. O., Obasohan, P., Ikpekoro, V. O., Samuel, P. O., Jikah, A. N., ... & Agbo, J. J. (2024). Impact of environmental pollution from human activities on water, air quality and climate change. Ecological Frontiers, 44(5), 874-889. https://doi.org/10.1016/j.ecofro.2024.02.014
• Erbaş, A. A. (2023). İlkokul öğretim programları ve ders kitaplarında küresel ısınma ve iklim değişikliği. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(2), 728-746. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2023..-1163459
• Erol, D. (2024). Early childhood eco-anxieties regarding environmental problems. ScienceEducation International 35(4),311-321. https://doi.org/10.33828/sei.v35.i4.2
• Ertürk, R. (2017). İlkokul öğrencilerinin çevre sorunları ve çevre eğitimine yönelik algıları. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(3), 12-24. https://doi.org/10.17679/inuefd.354142
• Gebeyehu, D., Dalelo, A., Eshetu, F., Belachew, W., Wodaj, H., Abate, A., & Hagos, M. (2024). Energy-, environmental-, and climate change literacy among primary and middle school students. International Journal of Research in Education and Science (IJRES), 10(1), 100124. https://doi.org/10.46328/ijres.3330
• Gül, S. (2022). Exploring traditional ecological knowledge (TEK) as an urgent action to combat climate change in Turkey. Coğrafya Dergisi, (44), 289-306. https://doi.org/10.26650/JGEOG2022.109.3425
• Gül, S., & Artvinli, E. (2023). Volunteers Experiences for the Future of Disaster Education: Empowering Communities, Addressing Challenges, and Charting a Resilient Future Savanorių patirtis švietimo apie krizines situacijas ateičiai: bendruomenių įgalinimas, iššūkių sprendimas ir atsparios ateities vizija. Acta Paedagogica Vilnensia, 51, 8-28. https://doi.org/10.15388/ActPaed.2023.51.1
• Gül, S., Çobanoğlu, İ. H., Aydoğmuş, M., & Türk, H. (2018). Sınıf öğretmenlerinin çevreye yönelik tutumlarınınincelenmesi: Samsun ili örneği. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 37(2), 139-157. https://doi.org/10.7822/omuefd.427161
• Güler, Ç. &Vaizoğlu, S. A., Tekbaş, F. (2011). Küresel ısınma ve iklim değişikliği. Ankara: Yazıt Yayıncılık.
• Güler, Ç. (2012). Çevre sağlığı (çevre ve ekoloji bağlantılarıyla). Ankara: Yazıt Yayıncılık.
• Gülersoy, A. E., Dülger, İ., Dursun, E., Ay, D. &Duyal, D. (2020). Nasıl bir çevre eğitimi? Çağdaş yaklaşımlar çerçevesinde bazı öneriler. Turkish Studies, 15(5), 2357-2398. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.44074
• Hastürk, G., Urhanoğlu, M. & Gökbulut, Y. (2023). Examınatıon of the envıronmental awareness prımary school students and theır attıtudes towards the envıronment. European Journal of Education Studies (10)7, 337-365. https://doi.org/10.46827/ejes.v10i7.
• Huang, YL. & Batterman, S. (2000) Residence location as a measure of environmental exposure: a review of air pollution epidemiology studies. J Expo Sci Environ Epidemiol 10, 66–85. https://doi.org/10.1038/sj.jea.7500074
• İnan, T. & Polat, D. (2024). Ortaokul öğrencilerinin “küresel ısınma ve nedenleri” konusundaki görüşleri. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 2(2), 69-80.
• Irimia, O., Tomozei, C., Panainte-Lehadus, M., Chitimus, D., Nedeff, F., Barsan, N., ... & Mirila, D. (2025). Understanding primary school students’ knowledge and attitudes towards water management: Insights from environmental education. Societies, 15(4), 1-17. https://doi.org/10.3390/soc15040109
• İscioğlu, D. (2024). KKTC’de çevresel sorunların yönetimi ve örgütlenme. Journal of Environmentaland Natural Studies, 6 (3), 270-278. https://doi.org/10.53472/jenas.1578470
• Jürkenbeck, K., Spiller, A., & Schulze, M. (2021). Climate change awareness of the young generation and its impact on their diet. Cleaner and Responsible Consumption, 3, 100041. https://doi.org/10.1016/j.clrc.2021.100041
• Karpudewan, M., Roth, W. M., & Abdullah, M. N. S. B. (2014). Enhancing Primary School Students’ Knowledge about Global Warming and Environmental Attitude Using Climate Change Activities. International Journal of Science Education, 37(1), 31–54. https://doi.org/10.1080/09500.693.2014.958600
• Kerçin D. (2025). Sosyal bilgiler dersi öğretim programlarında çevre eğitimi: 2005, 2018 ve 2024programlarının karşılaştırmalı Analizi. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 61(61), 278-295. https://doi.org/10.15285/maruaebd.1558031
• Koçar Uzan, H. (2023). Sürdürülebilir kalkınma çerçevesinde iklim değişikliğinin kırsal kalkınmaya etkisi. Fiscaoeconomia, 7(3), 2250-2272. https://doi.org/10.25295/fsecon.1244829
• Koçyiğit, S. Ç., Tanç, Ş. G., & Temelli, F. (2025). Ekolojik ayak izi: İİBF öğrencilerinin farkındalığı üzerine bir araştırma. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi (AKAD), 17(32), 320-337. https://doi.org/10.20990/kilisiibfakademik.1508474
• KONDA (2021). 2021 İklim değişikliği algısı raporu. Aralık, 2021. 1-214. 16 Mayıs 2025 tarihinde https://konda.com.tr/uploads/kondaiklimdegisikligialgisiraporu-aralik2021-final-0f4b56136ada676fb5d43b7ce0550c9430762ac3bcbffa11476e469bbda930a8.pdf adresinden edinilmiştir.
• Kundariati, M., Ibrohim, I., Rohmana, F., Nidab, S., Hayuanaa, W., & Putra, Z. A. A. (2024). Exploring students’climate change perception: the key factor of climate change mitigation and adaptation. JPBI (Jurnal Pendidikan Biologi Indonesia), 10(1), 185-194. https://doi.org/10.22219/jpbi.v10i1.32655
• Lambert, J. L., Lindgren, J., & Bleicher, R. (2012). Assessing elementary science methods students’ understanding about global climate change. International Journal of Science Education, 34(8), 1167-1187. https://doi.org/10.1080/09500.693.2011.633938
• Merriam, S. B. (2023). Nitel araştırma desen ve uygulama için bir rehber (3. Baskı). (Çev.Selahattin Turan). Ankara: Nobel Yayınları.
• Mettis, K. & Väljataga, T. (2022). Investigating students’ conceptual understanding of socio-environmental problems. International Journal of Mobile and Blended Learning 14(2). 63-77. https://doi.org/10.4018/IJMBL.315626
• Mutlu Yüceer, E. (2025). Ortaokul öğrencilerinin çevre sorunlarına yönelik algıları: Konya ili Çumra ilçesi örneği. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya.
• Mutlu, A. (2009). Türkiye’de çevre sorunları literatürünün baskın niteliği ve sosyal bilimler yaklaşımının gerekliliği. Ankara Üniversitesi Çevrebilimleri Dergisi, 1(1). https://doi.org/10.1501/Csaum_000.000.0007
• Mwadzingeni, L., Ilo, O. P., & Simatele, M. D. (2025). Exploring the perception and awareness of the impacts of climate change on livelihoods in selected rural and urban households in Zimbabwe. South African Geographical Journal, 1–27. https://doi.org/10.1080/03736.245.2025.2587859
• Oberman, Ü. (2024). What are topic emotions? A comparison of children’s emotional responses to climate change, climate change learnin gand climate change Picture books. British Educational Research Journal, 50(4).
• Ocak, İ. & Özpınar, D. (2013). İlköğretim 4. ve 5. sınıf öğrencilerinin çevre sorunları hakkındaki düşünceleri ve bunlara etki eden faktörler (Afyonkarahisar ili örneği). Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, (13), 1-15. https://doi.org/10.5578/fmbd.6656
• Ojala, M. (2012). Regulating worry, promoting hope: How do children, adolescents, and young adults cope with climate change?. International Journal of Environmental and Science Education, 7(4), 537-561.
• Özdemir, Ş, (1987). Türkiye’de toplumsal değişme ve çevre sorunlarına duyarlılık. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Özyürek, C. & Aydın, G. (2015). Students’ opinions on the light pollution application. International Electronic Journal of Elementary Education, 2015, 8(1), 55-68
• Peng, L., & Jia, R. (2023). Exploring the interplay of the physical environment and organizational climate in innovation. Sustainability, 15(20), https://doi.org/10.3390/su152015013
• Recepoğlu, S. (2021). Examinatıon of secondary school students’ vıews on environmental ıssues. International Online Journal of Education and Teaching (IOJET), 8(4). 2701-2719.
• Rehman, N., Zhan, W., Khalid, M. S., Iqbal, M., & Mahmood, A. (2021). Assessing the knowledge and attitude of elementary school students towards environmental issues in Rawalpindi. Present Environment & Sustainable Development, 15(1), 5-21. https://doi.org/10.15551/pesd202.115.1001
• Sağlam, A. (2024). Çevresel sorunların insan sağlığına, ekonomiye ve dünyaya verdiği zararların analizi. Kadim Akademi SBD, 8(2), 123147. https://doi.org/10.55805/kadimsbd.1553015
• Sağsöz, G. & Doğanay, G. (2019). İlkokul öğrencilerinin çevre ve çevre sorunlarına ilişkin görüşlerinin incelenmesi (Giresun ili örneği). Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi (AUJEF), 3(1), 1-20.
• Sangkachai, N., Gummow, B., Hayakijkosol, O., Suwanpakdee, S., & Wiratsudakul, A. (2024 A review of risk factors at the human-animalenvironmental interface of garbage dumps that are driving current and emerging zoonotic diseases. One Health (Amsterdam, Netherlands), 19, https://doi.org/10.1016/j.onehlt.2024.100915
• Şeker, F. (2023). İlkokul öğrencilerinin çevreye yönelik bilgi, tutum ve davranışlarının incelenmesi. Uluslararası Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 11 (21), 701-732. https://doi.org/10.46778/goputeb.1318618
• Sever, R.& Yalçınkaya, E. (2018). Çevre eğitimi (1.Baskı). Ankara: Pegem Akademi.
• Sjöblom, P., Wolff, L. A., Vuorenpää, S., & Grahn, R. (2022). Primary school students and climate change–an interview study in Finland and Tanzania. Journal of Cleaner Production, 380. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2022.135099
• Temoçin, E. (2009). İlköğretim öğrencilerinin sürdürülebilir enerji farkındalıklarının belirlenmesi ve geliştirilmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
• UNICEF and UNDP (2011), Knowledge, attitudes and practices survey on children and climate change. Prepared by CEED, available at: www.unicef.org/montenegro/KAP_Survey_on_children_and_climate_change.pdf
• Urba´nska, M., Charzy´nski, P., Gadsby, H., Novák, T. J., ¸Sahin, S. & Yilmaz, M. D. (2022). Environmental threat sand geographical education: Students’ sustainability awareness—evaluation. Educ. Sci. (2022)12. https://doi.org/10.3390/educsci12010001
• Uzun, B. S. & Şenler, B. (2020). İlkokul dördüncü sınıf öğrencilerinin çevreye yönelik bilgi, davranış ve tutumlarının belirlenmesi. e – Kafkas Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7, 413-429. https://doi.org/10.30900/kafkasegt.796058
• Wang, Y., Zhang, X., Li, Y., Liu, Y., Sun, B., Wang, Y., ... & Cheng, Y. (2022). Knowledge, attitude, risk perception, and health-related adaptive behavior of primary school children towards climate change: a cross-sectional study in China. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(23). https://doi.org/10.3390/ijerph192315648
• Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12.Baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Yılmaz, A., Morgil, F. İ., Aktuğ, P., Göbekli, İ. (2002). Ortaöğretim ve üniversite öğrencilerinin çevre, çevre kavramları ve sorunları konusunda bilgileri ve öneriler. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(22), 156-162.
• Yurttaş, A. ve Erdaş Kartal, E. (2021). İlkokul öğrencilerinin çevreye yönelik tutumlarının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Akademia Doğa ve İnsan Bilimleri Dergisi, 7(1), 2021: 32-51.