Mekânsal kavramların coğrafya ders kitapları metinlerinde kullanımı

Öz

Araştırmanın temel amacı mekânsal kavramların ortaöğretim coğrafya ders kitapları metinlerinde kullanımının araştırılmasıdır. Bunun için 2021 yılı coğrafya ders kitaplarının (9, 10, 11 ve 12. sınıf) metinlerinde geçen mekânsal kavramlar belirlenmiştir. Araştırmada doküman inceleme tekniği kullanılmıştır. Araştırma sürecinde elde edilen veriler nitel veri analiz süreçlerinden biri olan betimsel analiz ile değerlendirilmiştir. Ders kitaplarındaki metinlerinde yer şekli, yer, boylam, alan, sınır, konum, dönüşüm, bölge… gibi sade kavramların kullanıldığı, ancak kompleks mekânsal kavramların kullanılmadığı görülmektedir. Mekânsal kavramlar, mekânsal düşünme becerisinin temelini oluşturur. Bu bakımdan üst düzey bilişsel süreçlerin gerçekleşmesi için ders kitaplarında daha karmaşık üst düzey mekânsal kavramların kullanılmasına ihtiyaç vardır. Bu kapsamda öğretim sürecinde kullanılacak ders kitaplarının niteliğinin iyileştirilmesine ihtiyaç vardır.

Anahtar Kelimeler

• Coğrafya öğretimi
• Ders kitabı
• Mekân
• Mekânsal düşünme becerisi

The use of spatial concepts in geography textbooks

Öz

The primary objective of this research is to investigate the utilization of spatial concepts within secondary school geography textbooks. To this end, spatial concepts featured in geography textbooks (grades 9–12) published between 2018 and 2023 were identified. The study employed a document review technique, and the gathered data were evaluated through descriptive analysis, a key qualitative data analysis method. The findings indicate that while textbooks incorporate fundamental concepts—such as landforms, place, longitude, area, borders, location, transformation, and region—they lack complex spatial concepts. Given that spatial concepts are the cornerstone of spatial thinking skills, there is a clear need to integrate more advanced spatial concepts into textbooks to foster higher-level cognitive processes. Consequently, improving the quality of these instructional materials is essential for enhancing the teaching and learning process.

Anahtar Kelimeler

• Geography teaching
• Textbook
• Space
• Spatial thinking skills

Kaynakça

1. AAG, (2025). AAG home. https://www.aag.org/.
2. Akgün, M. & Yıldırım, S. (2023). Lise öğrencilerinin Türkiye’nin komşu ülkelerine yönelik bilgilerinin ve mekânsal imajlarının incelenmesi. International Journal of Geography and Geography Education (IGGE), 50, 50–62. https://doi.org/10.32003/igge.1364094. Aksoy, H. & Ünlü, M. (2012). Coğrafya derslerinde harita becerisine yönelik uygulamalarının öğrenci tutumlarına etkisi. Marmara Coğrafya Dergisi, 26, 16-41.
3. Allen, J. (2016). Topologies of Power: Beyond Territory and Networks. London: SAGE.
4. Amin, A. (2004). Regions unbound: towards a new politics of place. Geografiska Annaler, 86, 33-44
5. Arıkan, A. (2025). Mekânsal beceriler, 21. yüzyıl becerileri ve akademik başarının öğretmen adaylarının mesleki yetkinlikleri üzerindeki rolü. International Journal of Geography and Geography Education (IGGE), 54, 1–23. https://doi.org/10.32003/igge.1588916.
6. Atmaca, D., Toygur, H. & Çamurcu, H. (2022). Güncel coğrafya dersi öğretim programı ve coğrafya ders kitaplarında ekonomi kavramı. Ulusal Eğitim Dergisi, 2(1), 117–133.
7. Balcı, A. (2002). Coğrafya eğitiminde ölçme ve değerlendirme üzerine bir örnek çalışma. Marmara Coğrafya Dergisi, 5, 135-152.
8. Balcı, A. (2015). Coğrafya öğretmen adaylarının coğrafi arazi uygulamalarındaki harita okuryazarlıklarını tespite yönelik bir araştırma. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(10), 16-35.

9. Balcı, A. (2018). Türkiye’nin coğrafi bölgelere ayrılmasına ilişkin yaklaşımları belirlemeye yönelik nitel bir araştırma. Marmara Coğrafya Dergisi, 37, 30-48.
10. Balcı, A. & Yıldırım, S. (2023). Sosyal bilgiler öğretiminde harita okuryazarlığı. International Journal of Geography and Geography Education (IGGE), 50, 146-163. https://doi.org/10.32003/igge.1360766
11. Baloğlu Uğurlu, N. & Aladağ, E. (2015). Mekânsal düşünmenin Türkiye’de sosyal bilgiler öğretim programındaki yeri ve öğretmenlerin bu beceri hakkındaki görüşleri. Marmara Coğrafya Dergisi 32 22-42. https://doi.org/10.14781/mcd.31563.
12. Bednarz, R. S. & Lee, J. (2011). The components of spatial thinking: Empirical evidence. Procedia Social and Behavioral Sciences, (21), 103107. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2011.07.048
13. Bilgili, M. (2011). Coğrafya 9 ve 10. sınıf ders kitaplarındaki etkinlikler, ölçme ve değerlendirme çalışmaları ve etkileri. Marmara Coğrafya Dergisi: 24, 201-217.
14. Bilgili, M. (2013). Fransa Eğitim Sistemi ve Coğrafya Eğitimi. R. Özey, Y. Kılınç ve M. Ateş (Ed.), Farklı Ülkelerde Coğrafya Eğitimi ve Öğretimi içinde (s. 139-166). Anlara: Pegem Akademi.
15. Bilgili, M. (2016a). Sosyal bilimler felsefesi açısından Türkiye’deki üniversitelerde bölgesel coğrafya öğretimi. Marmara Coğrafya Dergisi, 33, 114-134. https://doi:10.14781/mcd.95974
16. Bilgili, M. (2016b). Coğrafya öğretiminde mekân ve yer karmaşası üzerine bir araştırma. Coğrafya Eğitimi Dergisi – Turkish Journal of Geography Education, 2(1), 11-19.
17. Bilgili, M. (2020). Coğrafyada mekân felsefesi üzerine yaklaşımlar. International Journal of Geography and Geography Education (IGGE), 41, 88-102.
18. Bilgili, M., & Kocalar, A.O. (2023). Mekân ve materyal odaklı mekânsal bakış açısı. International Journal of Geography and Geography Education (IGGE.) 50, 184-200. http://dx.doi.org/10.32003/igge.1371709.
19. Bilgili, M. & Yıldırım, S. (2024). Coğrafyada temel kavramların ilişkiselliği: mekân, yer, peyzaj ve bölge, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 62, 283-293.
20. CDÖP, (2018). Coğrafya Dersi Öğretim Programı (9, 10, 11 ve 12. sınıflar). Ankara: MEB. https://mufredat.meb.gov.tr/ProgramDetay.aspx?PID=336.
21. CDÖP, (2019). Özel Yetenekli Öğrenciler İçin Öğretim Programı (9, 10, 11 ve 12. Sınıflar). Ankara: MEB, TTKB. CDÖP, (2024). Coğrafya Dersi Öğretim Programı (9,10,11 ve 12. sınıflar). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli. Ankara: MEB. https://tymm.meb.gov.tr/ogretim-programlari/cografya-dersi.
22. Cresswell, T. (2012). Geographic Thought: A Critical Introduction. Hoboken: Wiley.
23. Elden, S. (2020). Space. R. Kitchin & N. Thrift (Ed.), International encyclopedia of human geography (2. baskı, ss. 262-267) içinde, Elsevier.
24. Güven, F., Aydınözü, D. & Sözcü, U. (2025). 2024 coğrafya öğretim programında mekânsal okuryazarlık. Uluslararası Sosyal Bilimler Eğitimi Dergisi, 11(1), 1–24. https://doi.org/10.47615/issej.1584229.
25. Gersmehl, P. J., & Gersmehl, C. A. (2007). Spatial Thinking by Young Children: Neurologic Evidence for Early Development and “Educability”. Journal of Geography, 106(5), 181-191. https://doi.org/10.1080/002.213.40701809108
26. Golledge, R. G., Marsh, M. B. & Battersby, S. (2008). Matching geospatial concepts with geographic educational needs. Geographical Research, 46(1), 85–98. https://doi.org/10.1111/j.1745-5871.2007.00494.
27. Goodchild, M. F. & Janelle, D. G. (2010). Toward critical spatial thinking in the social sciences and humanities. GeoJournal, 75(1), 3–13. https://doi.org/10.1007/s10708.010.9340-3.
28. Gökçe, N. (2020). Zamanı algılama becerisi. Ç. Ö. Demirbaş (Ed.), Coğrafi beceriler (ss. 141–192) içinde. Nobel Akademik Yayıncılık.
29. Huyn, N.T. & Sharpe, B. (2013). An assessment instrument to measure geospatial – thinking expertise. Journal of Geography, 112, (1), 3-17.
30. Karabağ, S., Şahin, S. & Şahin, B. (2021). Coğrafya Eğitimi Coğrafya Dersi Öğretim Programı. Ankara: Pegem Akademi.
31. Karabulut, M. (2013). 20. yy’da coğrafi düşüncede meydana gelen değişimler. TÜCAUM VII. Coğrafya Sempozyumu 2012, Bildiriler kitabı. ss.357-361.
32. Kızılçaoğlu, A. (2006). Coğrafya dersi öğretim programı hakkında düşünceler. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(16), 1-19.
33. Kitchin, R. (2020). Space and spatiality. R. Kitchin & N. Thrift (Ed.), International encyclopedia of human geography (2. baskı) içinde. Elsevier.
34. Kocalar, A. O. & Balcı, A. (2013). Coğrafya öğretmen adaylarının çevre okuryazarlık düzeyleri. International Journal of Social Science Research, 2(1), 15-49.
35. Kocalar, A.O. & Demirkaya, H. (2014). Coğrafya öğrenmek niçin önemlidir? Lise öğrencilerinin algıları. Doğu Coğrafya Dergisi, 19(32), 123-144.
36. Lee, J., & Bednarz, R. S. (2011). Components of spatial thinking: Evidence from a spatial thinking ability test. Journal of Geography, 111(1), 15–26. https://doi.org/10.1080/00221.341.2011.583262.
37. Malpas, J. (2012). Putting space in place: Philosophical topography and relational geography. Environment and Planning, 30(2), 226-242.
38. Massey, D. (1994), Space, Place and Gender. Minneapolis: University of Minnesota Press.
39. Massey, D. (2005). For Space. London: Sage.
40. Massey, D. (2013). Space, Place and Gender. Wiley.
41. MEB. (2018). Coğrafya Ders Öğretim Programı. Öğretim Programları. Ankara: https://mufredat.meb.gov.tr/ProgramDetay.aspx?PID=336.
42. MEB. (2021a). Ortaöğretim Coğrafya 9 Ders Kitabı. Ankara: Devlet Kitapları Ada Matbaacılık.
43. MEB. (2021b). Ortaöğretim Coğrafya 10 Ders Kitabı. Ankara: Devlet Kitapları Özgün Matbaacılık.
44. MEB. (2021c). Ortaöğretim Coğrafya 11 Ders Kitabı. Ankara: Devlet Kitapları Başak Matbaacılık ve Tanıtım Hiz. Ltd. Şti.
45. MEB. (2021d). Ortaöğretim Coğrafya 12 Ders Kitabı. Ankara: Devlet Kitapları Ada Matbaacılık.
46. MEB. (2021e). Millî Eğitim Bakanlığı ders kitapları ve eğitim araçları yönetmeliği. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/10/20211014-1.htm
47. MEB. (2024). Coğrafya Dersi Öğretim Programı. https://tymm.meb.gov.tr/beceriler/alan-becerileri
48. Merriman, P. (2022). Space. London: Routledge.
49. Murdoch, J. (2006). Post-Structuralist Geography: A Guide to Relational Space. London: SAGE.
50. NRC (2006). National Research Council. Learning to Think Spatially. Geographical Sciences Committee National Academics Press.
51. Nygaard, C., Højlt, T. & Hermansen, M. (2008). Learning-based curriculum development. Higher Education, 55(1), 33-50.
52. Okur, M. (2022). Kültürel coğrafya perspektifinden mekânın eleştirisi. International Journal of Geography and Geography Education (IGGE), 45, 134-147.
53. Özey, R. & Kocalar, A.O. (2019). Dünya ve Türkiye Ölçeğinde Siyasi Coğrafya. (14. Baskı) İstanbul: Aktif Yayınevi.
54. Özey, R., Bilgili, M. & Kocalar, A. O. (2018). Coğrafya’da peyzaj teorisi. International Journal of Geography and Geography Education, 38, 127–141. https://doi.org/10.32003/iggei.441624.
55. Serinci, H. & Özdemir, N. (2022). Ortaöğretim öğrencilerinin mekânsal düşünme becerilerinin incelenmesi. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 12(3), 1448-1468.
56. Seyhan, A, & Delibalta, T.İ. (2024). Ortaokul öğrencilerinin mekânsal düşünme becerilerinin geliştirilmesinde okul dışı öğrenmenin kullanılması. The Journal of Buca Faculty of Education. 60, 896-912.
57. Sözcü, U. & Aydınözü, D. (2020). Coğrafya bölümü öğrencilerinin doğal afetlere yönelik farkındalıklarının mekânsal düşünme bağlamında analizi. Erciyes Journal of Education, 4(1), 1–19. https://doi.org/10.32433/eje.666511.
58. Şanlı, C. (2019). Coğrafya öğretmen adaylarının mekânsal düşünme becerisine ilişkin görüşleri. Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi, 3(3), 215-233.
59. Şanlı, C. (2021). Mekânsal düşünme becerisi testinin geliştirilmesi. International Journal of Eurasia Social Sciences (IJOESS), 12(43), 1–18. https://doi.org/10.35826/ijoess.2858.
60. TTKB, (2018). Coğrafya dersi öğretim programı (9, 10, 11 ve 12. sınıflar). Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı. https://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2018_02/21173451_ort_ogrtm_hdc_2018.pdf.
61. Tümertekin, E. & Özgüç, N. (2002). Beşerî Coğrafya: İnsan. Kültür. Mekân. İstanbul: Çantay Kitabevi.
62. Ünlü, M. (2010). Coğrafya öğretiminde ders kitabının özellikleri. R. Özey & S. İncekara (Ed.), Coğrafya eğitiminde kavram ve değişimler (ss. 99–126) içinde. Pegem Akademi.
63. Ünlü, M. (2011). Coğrafya derslerinde coğrafi becerilerin gerçekleşme düzeyi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 11(4), 2166–2172.
64. Ünlü, M. (2014). Coğrafya Öğretimi. Ankara: Pegem Akademi.
65. Ünlü, M. & Koçak, M. (2014). Coğrafya öğretiminde probleme dayalı öğrenme yöntemi. H.Kaya, A.Karatepe ve A.Özder (Ed.), Modern yöntem ve tekniklerle coğrafya öğretimi (s.265-280) içinde. Ankara: Pegem Akademi.
66. Ünlü, M. & Yıldırım, S. (2017). Coğrafya dersi öğretim programına bir coğrafi beceri önerisi: Mekânsal düşünme becerisi. Marmara
67. Coğrafya Dergisi, 35, 13–20. https://doi.org/10.14781/mcd.291018.
68. Ünlü, M. & Büyükgüçlü, A. (2017). Türkiye’de suç coğrafyası kavramının emniyet teşkilatı eğitimi açısından değerlendirilmesi. Marmara Coğrafya Dergisi, 36, 26-32.
69. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2011). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
70. Yıldırım, S. (2021). Use of screencast in distance education GIS lessons: Students’ views. Journal on Efficiency and Responsibility in Education and Science, 14(4), 247–257. https://doi.org/10.7160/eriesj.2021.140404
71. Yıldırım, S. (2022). Mekânsal okuryazarlık. R. Sever (Ed.), Eğitimde coğrafya okuryazarlığı-II (ss. 231–248) içinde. Pegem Akademi.
72. Yıldırım, S. & Bilgili, M. (2024). Yer üzerine: felsefi hermenötik bir yaklaşım. Liberal Düşünce Dergisi, 29(114), 119-138.