Araştırma Makalesi

Subhî Mahmesânî’nin İslâm Borçlar Genel Teorisi: Klasik Fıkıh Mirası ve Modern Hukuk Yaklaşımı Bağlamında Bir İnceleme

Sayı: 47 23 Ağustos 2026
PDF İndir
TR EN

Subhî Mahmesânî’nin İslâm Borçlar Genel Teorisi: Klasik Fıkıh Mirası ve Modern Hukuk Yaklaşımı Bağlamında Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, geçtiğimiz asrın öncü İslâm hukukçularından Subhî Mahmesânî’nin en-Nazariyyetü’l-‘âmme li’l-mûcebât ve’l-‘ukûd fi’ş-şerî‘ati’l-islâmiyye adlı eserinde inşa ettiği "İslâm borçlar genel teorisi" çabasını konu edinmektedir. Araştırmanın temel amacı; müellifin bu teoriyi geliştirirken klasik fıkıh mirasından nasıl yararlandığını ve modern Batı hukuku karşısında nasıl bir duruş sergilediğini analiz etmektir. Bu doğrultuda, klasik fıkıh birikiminin modern hukuk doktrini sistematiğine göre yeniden formüle edilmesinin, yerleşik fıkıh paradigmasında bir eksen kaymasına yol açıp açmadığı sorusuna cevap aranmaktadır. Makalede hakkın kötüye kullanılması, fuzûlînin tasarrufları, sebepsiz zenginleşme, haksız fiil sorumluluğu ve hayvanların verdiği zararların tazmini konuları üzerinden müellifin metodolojik kodları tahlil edilmektedir. Elde edilen bulgular, Mahmesânî’nin borçlar genel teorisini üretirken genelde Hanefî mezhebini, özelde ise Mecelle’yi esas aldığını göstermektedir. Müellif bunun yanı sıra, maslahat ve hakkaniyet ilkeleri doğrultusunda mezhepler üstü zengin bir literatürden de yararlanmıştır. Lübnan Borçlar ve Akitler Kanunu ile Kıta Avrupası hukuk sistematiğini biçimsel birer enstrüman olarak kullanan Mahmesânî, fıkıhtaki meseleci (kazuistik) dili soyutlama, hükümler arası uyumu temin etme, hukuki boşlukları giderme ve yeni kavramlar geliştirme gibi genel hukuk teorisinin sunduğu metodolojik imkanları başarıyla uygulamaktadır. Diğer taraftan fıkhın temel ilke ve amaçlarından ödün vermeksizin, modern çağın sorunlarına çözümler üretebilecek esnek, dinamik ve evrensel bir potansiyele sahip olduğunu ispatlamaya çalışmaktadır. Sonuç olarak Mahmesânî’nin bu çalışması, klasik fıkıh mirasında mündemiç olan borç teorisinin, çağdaş hukukun üslup ve sistematiğiyle yeniden ortaya konulabileceğini gösteren öncü ve metodolojik bir model önerisidir.

Anahtar Kelimeler

İslâm Hukuku, İslâm Borçlar Genel Teorisi, Klasik Fıkıh Mirası, Mecelle, Lübnan Borçlar ve Akitler Kanunu, Subhî Mahmesânî

Kaynakça

  1. Akgündüz, Ahmed. Karşılaştırmalı Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye (Mecelle Taʿdilleri ve Gerekçeleriyle Birlikte). İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 2013.
  2. Ali Haydar Efendi. Dürerü’l-hükkâm şerhu Mecelleti’l-ahkâm. 4 Cilt. İstanbul: Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
  3. Aral, Vecdi. Hukuk ve Hukuk Bilimi Üzerine. İstanbul: Fakülteler Matbaası, 1975.
  4. Arsebük, Esat. Borçlar Hukuku. İstanbul: Arkadaş Matbaası, 2. Basım, 1943.
  5. Arsebük, Esat. Türk Kanunları Bakımından Borçlar Hukukunun Umumi Esasları: Kaynaklar-Hükümler. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1937.
  6. Erol, Cansel - İnan, Ali Naim. “Aynî Hak Kavramı, Taksimi ve Eşya Hukukunun Konusu”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 21 (01 Mayıs 1964), 345-367.
  7. Gözler, Kemal. Hukukun Genel Teorisine Giriş Hukuk Normlarının Geçerliliği ve Yorumu Sorunu. Ankara: US-A Yayıncılık, 2. Basım, 1998.
  8. Güman, Osman. “Mahmesânî”. İslâm Düşünce Atlası. Erişim 06 Haziran 2026. https://islamdusunceatlasi.org/Mahmesânî/7365
  9. Günay, Hacı Mehmet. “Süreklilik ve Değişim Bağlamında Fıkıh Mirasımıza Yöntemsel Yaklaşımlar”. Modern Çağda Fıkhın Anlam ve İşlevi. 121-146. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1920.
  10. Hacak, Hasan. İslâm Hukukunun Klasik Kaynaklarında Hak Kavramının Analizi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2000.

Kaynak Göster

APA
Gündüz, E., & Kumaş, M. S. (2026). Subhî Mahmesânî’nin İslâm Borçlar Genel Teorisi: Klasik Fıkıh Mirası ve Modern Hukuk Yaklaşımı Bağlamında Bir İnceleme. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 47, 441-468. https://doi.org/10.59777/ihad.1809964
AMA
1.Gündüz E, Kumaş MS. Subhî Mahmesânî’nin İslâm Borçlar Genel Teorisi: Klasik Fıkıh Mirası ve Modern Hukuk Yaklaşımı Bağlamında Bir İnceleme. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026;(47):441-468. doi:10.59777/ihad.1809964
Chicago
Gündüz, Eren, ve M. Salih Kumaş. 2026. “Subhî Mahmesânî’nin İslâm Borçlar Genel Teorisi: Klasik Fıkıh Mirası ve Modern Hukuk Yaklaşımı Bağlamında Bir İnceleme”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy 47: 441-68. https://doi.org/10.59777/ihad.1809964.
EndNote
Gündüz E, Kumaş MS (01 Ağustos 2026) Subhî Mahmesânî’nin İslâm Borçlar Genel Teorisi: Klasik Fıkıh Mirası ve Modern Hukuk Yaklaşımı Bağlamında Bir İnceleme. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 47 441–468.
IEEE
[1]E. Gündüz ve M. S. Kumaş, “Subhî Mahmesânî’nin İslâm Borçlar Genel Teorisi: Klasik Fıkıh Mirası ve Modern Hukuk Yaklaşımı Bağlamında Bir İnceleme”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy 47, ss. 441–468, Ağu. 2026, doi: 10.59777/ihad.1809964.
ISNAD
Gündüz, Eren - Kumaş, M. Salih. “Subhî Mahmesânî’nin İslâm Borçlar Genel Teorisi: Klasik Fıkıh Mirası ve Modern Hukuk Yaklaşımı Bağlamında Bir İnceleme”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 47 (01 Ağustos 2026): 441-468. https://doi.org/10.59777/ihad.1809964.
JAMA
1.Gündüz E, Kumaş MS. Subhî Mahmesânî’nin İslâm Borçlar Genel Teorisi: Klasik Fıkıh Mirası ve Modern Hukuk Yaklaşımı Bağlamında Bir İnceleme. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026;:441–468.
MLA
Gündüz, Eren, ve M. Salih Kumaş. “Subhî Mahmesânî’nin İslâm Borçlar Genel Teorisi: Klasik Fıkıh Mirası ve Modern Hukuk Yaklaşımı Bağlamında Bir İnceleme”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy 47, Ağustos 2026, ss. 441-68, doi:10.59777/ihad.1809964.
Vancouver
1.Eren Gündüz, M. Salih Kumaş. Subhî Mahmesânî’nin İslâm Borçlar Genel Teorisi: Klasik Fıkıh Mirası ve Modern Hukuk Yaklaşımı Bağlamında Bir İnceleme. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 01 Ağustos 2026;(47):441-68. doi:10.59777/ihad.1809964