Son Dönem Osmanlı Ulemâsından Mûsâ Kâzım İle Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Efendilerin Cihad Anlayışları Üzerine Mukayeseli Bir Çalışma

Şule Eraslan

doi:10.59777/ihad.1842158

TR EN

Son Dönem Osmanlı Ulemâsından Mûsâ Kâzım İle Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Efendilerin Cihad Anlayışları Üzerine Mukayeseli Bir Çalışma

Öz

Bu makale, Osmanlı Devleti’nin son döneminde yaşamış iki önemli âlim olan Mûsâ Kâzım Efendi ile Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Efendi’nin cihad anlayışlarını konu edinmektedir. Çalışma, klasik ilim geleneğine derinlemesine vâkıf olan bu iki çağdaş âlimin görüşlerinin, cihada ilişkin klasik fıkhi doktrinle mi yoksa kavramın modern yorumlarıyla mı daha fazla örtüştüğünü ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bunun yanı sıra, her iki âlimin cihad anlayışlarını şekillendirmiş olabilecek fikrî, siyasi ve tarihî etkenler de ele alınmaktadır. Analiz neticesinde elde edilen bulgular ve ulaşılan sonuçlar makalenin sonuç bölümünde okuyucunun dikkatine sunulmuştur. Kur’ân-ı Kerîm’de cihad hakkında çok sayıda âyet bulunmaktadır. Klasik dönem Müslüman âlimleri, bu âyetlerin bir kısmının yalnızca savunma savaşı bağlamında nazil olup olmadığı hususunda ihtilaf etmiş olsalar da, klasik fıkıh geleneğinde hâkim görüş, cihadın yalnızca savunma savaşı ile sınırlı olmadığı yönündedir. Bilakis, belirli hukukî ve siyasi şartlar altında İslâm devletinin başlattığı taarruz savaşının da meşru olduğu konusunda ittifak sağlanmıştır. Bu sebeple, cihadın hem savunma hem de taarruz boyutları, Müslüman âlimler tarafından geliştirilen klasik doktrinin ayrılmaz unsurları hâline gelmiştir. Modern dönem olarak isimlendirilen yaklaşık olarak on dokuzuncu yüzyılın başlarına tekabül eden süreçte ise cihadın mahiyeti daha önce benzeri görülmemiş tartışmalara konu olmuştur. Avrupa sömürgeciliğinin yayılması, Müslümanların siyasi gücünün zayıflaması ve modern Batı siyasal düşüncesinin giderek artan etkisi gibi çeşitli iç ve dış gelişmeler, klasik cihad doktrininin yeniden değerlendirilmesine yol açmıştır. Bu bağlamda bazı modern dönem Müslüman düşünürleri, geleneksel fıkhî yorumları eleştirerek cihadın yalnızca savunma savaşı şeklinde anlaşılması gerektiğini ileri sürmüşlerdir. Bu yaklaşım, konuya ilişkin hâkim klasik fıkıh anlayışından önemli ölçüde ayrılmaktadır. Mısır ve Hint alt kıtası merkezli âlimlerle ilişkilendirilen cihadın modern yorumları akademik literatürde önemli ölçüde ilgi görmüş olmakla birlikte, Osmanlı ulemâsının bu tartışmalar içerisindeki konumu nispeten yeterince incelenmemiştir. Bu çalışma, söz konusu boşluğu doldurmayı ve Müslüman dünyanın fikrî ve siyasi tarihinde kritik bir dönemeçte ortaya çıkan görüşleriyle öne çıkan iki etkili Osmanlı âliminin cihad anlayışlarını karşılaştırmalı olarak inceleyerek mevcut literatüre katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslâm Hukuku, Osmanlı Ulemâsı, Mûsâ Kâzım, Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Cihad

Öz

A Comparative Study on the Conceptions of Jihad of Mūsā Kāzım and Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Two Scholars from the Late Ottoman Period

Öz

This article addresses the conceptions of jihad held by two prominent scholars who lived during the late period of the Ottoman Empire, Mûsâ Kâzım Efendi and Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Efendi. The study aims to demonstrate whether the views of these two contemporary scholars, who possessed a profound knowledge of the classical scholarly tradition, are more closely aligned with the classical juridical doctrine of jihad or with modern interpretations of the concept. In addition, the intellectual, political, and historical factors that may have shaped the conceptions of jihad held by both scholars are also examined. The findings obtained from the analysis and the conclusions reached are presented in the conclusion section of the article. There are numerous verses in the Holy Qur’an concerning jihad. Although classical Muslim scholars differed on whether some of these verses were revealed solely in the context of defensive warfare, the dominant view in the classical juridical tradition is that jihad is not limited only to defensive warfare. Rather, there is consensus that, under certain legal and political conditions, offensive warfare initiated by the Islamic state is also legitimate. For this reason, both the defensive and offensive dimensions of jihad have become integral components of the classical doctrine developed by Muslim scholars. In the period referred to as the modern era, roughly corresponding to the beginning of the nineteenth century, the nature of jihad became the subject of unprecedented debates. Various internal and external developments, such as the expansion of European colonialism, the weakening of Muslim political power, and the increasing influence of modern Western political thought, led to a reconsideration of the classical doctrine of jihad. In this context, some modern Muslim thinkers criticized traditional juridical interpretations and argued that jihad should be understood solely as defensive warfare. This approach significantly departs from the dominant classical juridical understanding of the subject. Although modern interpretations of jihad associated with scholars from Egypt and the Indian subcontinent have received considerable attention in academic literature, the position of the Ottoman ulama in these debates has been relatively insufficiently studied. This study therefore aims to fill this gap and contribute to the existing literature by conducting a comparative analysis of the conceptions of jihad held by two influential Ottoman scholars who emerged at a critical turning point in the intellectual and political history of the Muslim world.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law, Ottoman Ulama, Mūsā Kāzım, Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Jihād

Kaynakça

Abduh, Muhammed. “Re’yühü fi’l-fıkhî ve’l- Fukahâi Ve Sûi’ Hâleti’l-Fukahâ”. Tarihu’l-Ustazi’l-İmam. 2 Cilt. Kahire: Dârü’l-Menar, 1925.
Albayrak, Halis. “Elmalılı M. Hamdi Yazır’ın Tefsir Anlayışı”. Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Sempozyumu: 4-6 Eylül 1991. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1993.
Albayrak, Sadık. Türkiye’de Din Kavgası. İstanbul: İleri Sanat Matbaası, 1973.
Apaydın, H. Yunus. “Fıkıh Usulünün Temel Kabulleri ve Tarihselcilik”. ed. Murat Şimşek. Din ve Fıkıh Yazıları. İstanbul: İlk Harf Yayıncılık, 2018.
Apaydın, H. Yunus. “Sahih Anlam ve Meşru Yorum”. İslâm Ve Yorum Temel Tartışmalar, İmkanlar ve Sorunlar. ed. Fikret Karaman. Malatya: Malatya İlahiyat Vakfı, 2017, 31-38.
Aydın, Mehmet Âkif. “İslâmcılık”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/67-70. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
Baljon Jr., J. M. S. The Reforms and Religious Ideas of Sır Sayyıd Ahmad Khân. Leiden: E. J. Brill, 1949.
Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi. 2 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Reisliği, 1960.
Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukukı İslâmiyye ve Istılâhatı Fıkhiyye Kamusu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Basım ve Yayınevi, t.s.
Buğda, Âlimcan. “İslâm Hukuk Literatüründe Savaş Kavramları ve Cihad”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 37 (2021), 195-213.

Çetintaş, Recep. “İslâm Hukukunda Gayrimüslimlerle İlişkiler Bağlamında Cihad”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 31(2018), 25-53.
Çoban, Mehmet, Cihad ve Âlim, Cihad Literatürü ve Bedreddin İbn Cemaa. Ankara: Fecr Yayınevi, 2022.
Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Sempozyumu: 4-6 Eylül 1991. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1993.
Elmalılı M. Hamdi Yazır Sempozyumu Akdeniz Üniversitesi İlahiyat Fakültesi 2-4 Kasım 2012. ed. Ahmet Ögke, Rıfat Atay. Ankara : Türkiye Diyanet Vakfı, 2015.
Eraslan, Şule. “18. Yüzyıl Osmanlı Ulemâsı Nazarında Cihad: Mirzazâde Mehmed Sâlim Efendi ve Neylü’r-Reşâd fî Emri’l-Cihad İsimli Risâlesi”. Akademik-Us 1/2 (2017), 63-104.
Eraslan, Şule. “Yeni Anlama-Yorumlama Yöntemleri Çerçevesinde Cihad Âyetleri: Mahmûd Şeltût ve Modern Cihad Yorumu”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/1 (2022), 26-61.
Eraslan, Şule. Klasik İcma Teorisine Modern Yaklaşımlar. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2011.
Erzurumlu Şeyhulİslâm Mûsâ Kâzım Efendi Sempozyumu: 22-24 Kasım 2013 -tebliğ ve müzakereler- ed. Ömer Kara. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, 2014.
Fazlurrahman. İslâm ve Çağdaşlık: Fikri Bir Geleneğin Değişimi. çev. A. Açıkgenç, H. Kırbaşoğlu. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002.
Fazlurrahman. Major Themes of the Qur’an. Minneapolis: Bibliotheca Islamica, 1994.
Gökkır, Bilal. “Konulu Tefsir: Hedef, İmkân ve Sınırları”. Tarihten Günümüze Kur’an’a Yaklaşımlar. ed. Bilal Gökkır-Necdet Yılmaz vd. İstanbul: İlim Yayma Vakfı, 2010.
Güngör, Mevlüt. “Tefsirde Konulu Tefsir Metodu”. İslâmi Araştırmalar 2/7 (1988), 49-55.
Gürer, Ahmet Şamil. “İttihat Ve Terakkî’nin Bir “Fırka Şeyhülislâmı” Arayışı ve Mûsâ Kâzım Efendi’nin Şeyhülislâmlığa Getirilişi”. Turkish Studies: International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 5/4 (2010), 1186-1206.
Gürer, Ahmet Şamil. Gelenekle Modernite Arasında Bir Meşrutiyet Şeyhülislâmı: Mûsâ Kâzım Efendi (1861-1920). Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2003.
Güven, Şahin. “Günümüz Tefsir Çalışmalarında Yeni Bir Yöntem: Konulu Tefsir Metodu”. ed. Bilal Gökkır-Necdet Yılmaz vd. İstanbul: İlim Yayma Vakfı, 2010.
Hanioğlu, M. Şükrü. “İttihat ve Terakkî Cemiyeti”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/476-484. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
Hanioğlu, M. Şükrü. “Jön Türkler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/584-587. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
Hanioğlu, M. Şükrü. “Batılılaşma”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/148-152. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
Hanioğlu, M. Şükrü. “Meşrutiyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/388-393. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
İbanoğlu, Fulya. II. Meşrutiyet’te Terakkî Fikri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer b. Kesîr ed-Dimeşkî. Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm. nşr. Sâmî b. Muhammed Selâme, 8 Cilt. y.y: Dâru Ṭayyibe, 1420/1999.
İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme el Makdisî. el-Muğni. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et- Türki, Abdülfettah Muhammed el-Hulv. 15 Cilt. Riyad: Dâru’l-Âlemi’l Kütüb, 1999/1419.
İbn Rüşd, Ebü'l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Rüşd el Kurṭubî. Bidâyetü’l Müctehid ve Nihâyetü’l-Muktesid. thk. Ahmed el-Ali, Abdülcâbir el-Hulu. 7 Cilt. Tahran: el-Mecmaü’l Alemi li’t-Takrib Beyne’l-Mezâhibi’l-İslâmiyye 2010/1431.
İkbal, Muhammed. The Reconstructıon of Relıgıous Thought In İslâm. New Delhi: Kitab Bhavan 1990.
İmamoğlu, Abdullah Taha. “I. Dünya Savaşı’na Bibliyografik Bir Katkı: Osmanlı’da Cihad Risâleleri” Savaş Tarihi Araştırmaları Uluslararası Kongresi. ed. Halil Çetin-Lokman Erdemir. Çanakkale: Çanakkale Valiliği 2015.
Kalkan, Salih. Oryantalizm Ve Sömürgecilik Bağlamında Modernist Dini Düşüncenin Teşekkülü -Hindistanda Sir Seyyid Ahmed Han Örneği- . Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
Kara, İsmail. “Mûsâ Kâzım Efendi”. Osmanlı Ansiklopedisi. 2/260-261. İstanbul: Yapı Kredi Yayıncılık, 1999.
Kara, İsmail. “Üç Devir, Üç Hamdi Efendi”. Bir Kur’an Mütefekkiri Elmalılı M. Hamdi Yazır. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2017.
Kara, İsmail. Din ile Modernleşme Arasında Çağdaş Türk Düşüncesinin Meseleleri. İstanbul: Dergah Yayınları, 2003.
Kara, İsmail. Türkiye’de İslâmcılık Düşüncesi: Metinler /Kişiler, I-III. İstanbul: Kitabevi, 1997.
Kara, İsmail. "“Unuttuklarını Hatırla!” Şerh ve Haşiye Meselesine Dair Birkaç Not". Dîvân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 28 (2010), 1-67.
Kara, İsmail. “Ulemâ-Siyaset ilişkilerine dair önemli bir metin: Muhalefet yapmak/Muhalefete katılmak”. Dîvân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 4 (1998), 1-25.
Karataş, Ali. “Kur’ân’da Çokanlamlı Kelimelerde Anlamın Tayini Meselesi -Savaş Âyetleri Bağlamında Fitne Kavramı Örneği”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi (2013), 67-87.
Karaosman, Muhammet. Siyer Tefsir İlişkisi Bağlamında “Cihad ve Kıtal”e Dair Ayetlerin
Kronolojik İncelemesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
Kavak, Özgür. Reşid Rıza’nın Fıkıh Düşüncesi Çerçevesindeki Görüşleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
Kâzım, Mûsâ. “İslâm’da Usûl-i Meşveret ve Hürriyet”. Külliyât-ı Şeyhü’l-İslâm Mûsâ Kâzım: dini, ictimai makaleler. İstanbul: Evkâf-ı İslâmiyye Matbaası, 1336.
Kâzım, Mûsâ. İslâm’da Cihad. Dersaadet: Matbaa-i Hayriyye ve Şürekası, 1333.
Kâzım, Mûsâ. Safvetü’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân. İstanbul: Matbaai Amire, 1335.
Keskin, Hasan. Kur’an’da Fitne Kavramı. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2003.
Khadduri, Majid. War and Peace in the Law of Islam. Baltimore: The Johns Hopkins Press, 1955.
Koca, Ferhat. Şeyhülislâm Mûsâ Kâzım Efendi’nin Hayatı ve Fetvaları. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2002.
Koca, Ferhat. “Mûsâ Kâzım Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/221-222. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
Koç, Zafer. “Şeyhulİslâm Mûsâ Kâzım Efendi (1858- 1920) ve Safvetü’l-Beyan fî Tefsîri’l-Kur’ân’daki Tefsir Metodu”. Osmanlı Toplumunda Kur'an Kültürü ve Tefsir Çalışmaları-II. ed., Bilal Gökkır vd. İstanbul: İlim Yayma Vakfı, 2013.
Korlaelçi, Murtaza. “Pozitivizmin Türkiye'ye Girişi”. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (1985), 212-220.
Köksal, Asım Cüneyd. “Siyaset ve Hukuk Arasında Elmalılı M. Hamdi Yazır’ın Fıkıh Düşüncesi”, İslâm Araştırmaları Dergisi 26 (2011), 49-79.
Köse, Saffet. “Cihad Şiddete Referans Olabilir mi?”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 9 (2007), 37-70.
Kuhistânî, Şemseddin Muhammed b. Hüsameddin el-Horasani. Câmiu'r-rumûz fî şerhi'n-Nukâye. 2 Cilt. İstanbul: Matbaatü’l-Ma’sumiyye, 1291.
Kurt, İsmail. Kur’ân’da Cihad. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
Kurt, İsmail. Kur’ân’da Cihad-Tematik ve Semantik Bir İnceleme. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
Kurt, İsmail. “Sinop Mebusu Hasan Fehmi Efendi ve Şeyhülİslâm Mûsâ Kâzım Efendi’nin Birinci Dünya Savaşı Sırasında Yazdıkları Cihad Risâleleri’nin İçerik Açısından Mukayesesi”.vd. Uluslararası Geçmişten Günümüze Sinop’ta Türk-İslâm Kültürü Sempozyumu, Sinop: Sinop Üniversitesi, 2018.
Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş-Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
Kushner, Davıd. “Şeyhü’l-Islam Mûsâ Kâzım Efendı's Ideason State Andsocıety”, V. Milletlerarası Türkiye Sosyal ve İktisat Tarihi Kongresi Tebliğler Marmara Üniversitesi Türkiye Araştırma ve Uygulama Merkezi İstanbul 21-25 Ağustos 1989. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1990.
Kutluer, İlhan. İslâmcılık”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/65-67. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
Küçük, Hamdi. “İslâmiyet ve Hilafet ve Meşihat-ı İslâmiye”. Elmalılı M. Hamdi Yazır, Meşrutiyetten Cumhuriyete Makaleler. haz. A. Cüneyd Köksal - Murat Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2011.
Lewis, Bernard. “The Roots of Muslim Rage”, The Atlantic Monthly. September 1990.
Merginâni, Ebü'l-Hasan Burhaneddin Ali b. Ebî Bekr. el-Hidâye şerhu bidâyeti'l mübtedî, Naim Eşref Nur Ahmed. 4 Cilt. Karaçi: İdaretü’l-Kur’an ve’l-Ulumü’l-İslâmiyye 1417.
Münzirî, El-Hâfız Abdülazîm b. Abdülkavî. Muhtasaru Süneni Ebî Dâvûd, thk. Muhammed Subhi Hallâk. 3 Cilt. Riyad-Suudi Arabistan: Mektebetü’l-Maârif li’n-Neşr ve’t-Tevzî, 2010.
Orhan, Fatih. “Cihadın Mahiyeti ve “Tebliğ Metodu” Olarak Kullanılması” İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 25 (2015), 343-359.
Özel, Ahmet. “Cihad”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/527-531. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
Özgel, İshak. “Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır’ın Tefsiri ve Hakkında Yapılmış Çalışmalar Bibliyografyası”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 10/19-20 (2012), 327-362.
Öztürk, Mustafa. “Cihad Âyetleri: Tefsir Birikimine, İslâm Geleneğine ve Günümüze Yansımaları”. İslâm Kaynaklarında, Geleneğinde ve Günümüzde Cihad. İstanbul: 29 Mayıs Ünv. Kuramer, 2016.
Paçacı, Mehmet. “Çağdaşlık Sonrasında Tefsiri Yeniden Düşünmek”. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi 2/1 (2009), 81-90.
Peters, Rudolph. Jıhad in Classical and Modern Islam. Princeton: Markus Wiener Publishers 1996.
Râzî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Ömer et-Teymî, Mefâtîhu’l-Gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi't-Turâsi'l-Arabî, 1420/1999.
Rıza, Reşid. el-Vahdetü’l İslâmiyye ve’l Uhuvvetü’d-diniyye. çev. Ahmed Hamdi Akseki, Mezahibin Telfiki ve İslâm’ın Bir Noktaya Cem’i. Dârülhilâfetilaliyye: Matbaa-i Amidi, 1332.
Rızâ, Reşid. Muhammed Abduh. Menar Tefsiri=Tefsiru’l-Kur’ani’l-Hakim-Tefsiru’l-Menar. çev. Ali Rıza Temel, Mehmet Erdoğan. İstanbul: Ekin Yayınları, 2012.
Sâbûnî, Muhammed Ali. Kur’ân-ı Kerîm’in Ahkâm Tefsiri. İstanbul: Şâmil Yayınevi, 2017.
Serahsi, Ebû Bekr Şemsüleimme Muhammed b. Ahmed b. Sehl. el-Mebsut. 30 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1983/1403.
Suleymân, Mukâtil b. Ebu’l-Hasen Mukâtil b. Suleymân el-Belhî. Tefsîru Mukâtil b. Suleymân. nşr. Abdullâh Mahmûd Şehâte. 5 Cilt. Beyrut: y.y.1423/2002.
Şeltût, Mahmûd. el-Kur’ân ve’l-Kıtâl. Beyrut: Dârü’l-Feth, 1983.
Şeltût, Mahmûd. Akaid ve Şeriat, çev. Muharrem Tan. İstanbul: Yöneliş Yayınevi, 1991.
Şeltût, Mahmûd. Tefsirü’l-Kur’âni’l-Kerîm el-eczâü’l-aşereti’l-ulâ. Kahire: Dâru’l Kalem, 1966.
Şirâzî, Ebû İshak Cemaleddin İbrâhim b. Ali b. Yusuf. el-Mühezzeb fî Fıkhi'l-İmam eş-Şafii. thk. Muhammed Zuhayli. 6 Cilt. Dımaşk: Dârü'l-Kalem, 1996.
Taberi, Cafer Muhammed b. Cerir. Taberi Tefsiri. çev. Kerîm Aytekin-Hasan Karakaya. 9 Cilt. İstanbul: Hisar Yayınları, 1996.
Talip Türcan, “İslâm Hukukunun Klasik ve Çağdaş Doktrinlerinde Cihad (Savaştan Barışa Doğru Bir Evrilme)”. İslâm Kaynaklarında, Geleneğinde ve Günümüzde Cihad. İstanbul: 29 Mayıs Ünv. Kuramer, 2016.
Tahirü’l-Mevlevî. Matbuat Alemindeki Hayatım ve İstiklal Mahkemeleri. İstanbul: Nehir Yayınları, 1990.
Turâbî, Hasan. İslâmi Düşüncenin İhyâsı. çev. Sefer Turan, Adem Yerinde. İstanbul Ekin Yayınları, 1997.
Yazır, Elmalılı Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul: Merve Matbaacılık, 2001.
Yavuz, Yusuf Şevki. “Elmalılı Muhammed Hamdi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/57-62. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-Müfessirûn. Beyrut: ts.
Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Mahmûd b. Amr. el-Keşşâf an Hakâîkı Gavâmidi't-Tenzîl. 4 Cilt. Beyrût: Dâru'l-Kitâbi'l-Arabî, 1407.
Zebiri, Kate. Mahmûd Shaltut and Islamic Modernism. Clarendon Pres: Oxford, 1993.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

İslam Hukuku

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Şule Eraslan ^*
0000-0002-8980-1730
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

20 Ağustos 2026

Gönderilme Tarihi

14 Aralık 2025

Kabul Tarihi

27 Haziran 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Sayı: 47

DOI

https://doi.org/10.59777/ihad.1842158

IZ

https://izlik.org/JA84FH78XH

APA

Eraslan, Ş. (2026). Son Dönem Osmanlı Ulemâsından Mûsâ Kâzım İle Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Efendilerin Cihad Anlayışları Üzerine Mukayeseli Bir Çalışma. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 47, 333-372. https://doi.org/10.59777/ihad.1842158

AMA

1.Eraslan Ş. Son Dönem Osmanlı Ulemâsından Mûsâ Kâzım İle Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Efendilerin Cihad Anlayışları Üzerine Mukayeseli Bir Çalışma. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026;(47):333-372. doi:10.59777/ihad.1842158

Chicago

Eraslan, Şule. 2026. “Son Dönem Osmanlı Ulemâsından Mûsâ Kâzım İle Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Efendilerin Cihad Anlayışları Üzerine Mukayeseli Bir Çalışma”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy 47: 333-72. https://doi.org/10.59777/ihad.1842158.

EndNote

Eraslan Ş (01 Ağustos 2026) Son Dönem Osmanlı Ulemâsından Mûsâ Kâzım İle Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Efendilerin Cihad Anlayışları Üzerine Mukayeseli Bir Çalışma. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 47 333–372.

IEEE

[1]Ş. Eraslan, “Son Dönem Osmanlı Ulemâsından Mûsâ Kâzım İle Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Efendilerin Cihad Anlayışları Üzerine Mukayeseli Bir Çalışma”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy 47, ss. 333–372, Ağu. 2026, doi: 10.59777/ihad.1842158.

ISNAD

Eraslan, Şule. “Son Dönem Osmanlı Ulemâsından Mûsâ Kâzım İle Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Efendilerin Cihad Anlayışları Üzerine Mukayeseli Bir Çalışma”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 47 (01 Ağustos 2026): 333-372. https://doi.org/10.59777/ihad.1842158.

JAMA

1.Eraslan Ş. Son Dönem Osmanlı Ulemâsından Mûsâ Kâzım İle Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Efendilerin Cihad Anlayışları Üzerine Mukayeseli Bir Çalışma. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026;:333–372.

MLA

Eraslan, Şule. “Son Dönem Osmanlı Ulemâsından Mûsâ Kâzım İle Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Efendilerin Cihad Anlayışları Üzerine Mukayeseli Bir Çalışma”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy 47, Ağustos 2026, ss. 333-72, doi:10.59777/ihad.1842158.

Vancouver

1.Şule Eraslan. Son Dönem Osmanlı Ulemâsından Mûsâ Kâzım İle Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Efendilerin Cihad Anlayışları Üzerine Mukayeseli Bir Çalışma. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 01 Ağustos 2026;(47):333-72. doi:10.59777/ihad.1842158

Amaç ve Kapsam

Yazım Kuralları

Önemli Not: Bu yazım kuralları Ocak 2026 itibarıyla güncellenmiş olup, bu tarihten itibaren yapılan tüm başvurular için geçerlidir.

Makale yazım şablonu için tıklayınız.

Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu için tıklayınız.

(Not: Bu belge doldurulabilir PDF formatındadır. Formu doğrudan bilgisayarınızda doldurup imzalayabilir veya dilerseniz çıktısını alıp elde doldurduktan sonra taratarak iletebilirsiniz.)

İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi’ne gönderilecek çalışmaların hazırlık ve değerlendirme süreçlerine dair genel yazım kuralları şunlardır:

1) Dergi, İslam hukukunun teorik, pratik ve güncel tüm meselelerini kapsayan bilimsel çalışmaları kabul eder.

2) Dergiye gönderilen yazılar daha önce başka bir yerde yayımlanmış ya da yayımlanmak üzere kabul edilmiş olmamalıdır. Lisansüstü tezlerden üretilen yazılar ile sempozyum bildirileri ise makale başında etik beyana yer verilerek dergi sistemine yüklenebilir.

Örnek: Bu çalışma ... Üniversitesi’nde … tarihinde sunduğumuz/tamamladığımız "…" başlıklı yüksek lisans tezi/doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır.

Bu makale, … Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan ve basılmayan “….” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş halidir.

3) Etik kurul izni gerektiren araştırmalarda etik kurul onayı alınmalı ve bu onay (kurul adı, tarih ve sayı no) çalışmanın ilk sayfası ile yöntem kısmında zikredilmelidir. Etik kurul izni makale gönderiminde ek dosya olarak sisteme yüklenmelidir. Etik kurul izni gerektiren araştırmalar için derginin Etik İlkeler ve Yayın Politikası’nı inceleyiniz.

4) Tüm çalışmalar intihal tespit yazılımı ile denetlenmektedir. Ancak yazılım çıktısı olan sayısal veri tek başına yeterlilik ölçütü sayılmaz. Her çalışma, rapordaki verilerin akademik atıf ve alıntı kurallarına uygunluğu ve metnin bilimsel özgünlüğü açısından editör kurulu tarafından titizlikle incelenir.

5) Gönderilen makalelerin yazarlarından en az birinin doktora derecesine sahip olması gerekmektedir. Lisansüstü tezlerden üretilen çalışmalarda ise öğrenci birinci yazar, danışman ikinci yazar olarak yer almalıdır.

6) Tüm başvurular için “Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu” eksiksiz doldurularak sisteme yüklenmelidir. Bu form telif hakkı ve lisanslama beyanı, yazar katkı oranları (CRediT), çıkar çatışması beyanı ve yapay zekâ kullanım bilgilerini içermektedir.

7) Dergide Türkçe, Arapça ve İngilizce yazılar yayımlanabilmektedir. Bir takvim yılı içerisinde aynı yazarın (birinci yazar veya ortak yazar olması fark etmeksizin) en fazla bir çalışması yayımlanabilmektedir.

8) Makalelerin hacmi en az 4.000, en fazla 10.000 kelime olmalıdır (öz, abstract, kaynakça ve ek dâhil). 10.000 kelimeyi geçen makaleler Yayın Kurulu tarafından uygun görülmesi hâlinde hakem sürecine alınır.

9) Makalenin başında 250-300 kelimelik Türkçe Öz ve İngilizce Abstract, en az 5 kelimelik Türkçe anahtar kelime ve İngilizce keywords ile Türkçe ve İngilizce başlıklara yer verilmelidir. İlk anahtar kelime mutlaka bilim alanının adı (İslam Hukuku, Fıkıh gibi) olmalıdır. Anahtar kelimeler genelden özele sıralanmalıdır.

10) Öz/Abstract tek paragraf hâlinde yazılmalıdır. Öz kısmında yer alan Türkçe olmayan özel isim (din, mezhep, şahıs, sûre vb.), kitap adı ve kavramların yazımında Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin (bk. https://islamansiklopedisi.org.tr) kullanımına uyulmalıdır. İngilizce (abstract ve keywords) metninde yer alan özel isimler, kitap adları ve kavramların yazımında ise Encyclopaedia of Islam’ın 3. edisyonu dikkate alınmalıdır.

11) Metin içinde atıf yapılan eserler, Kaynakça başlığı altında aşağıdaki formatta metnin sonuna eklenmelidir. Kaynakça İsnad Atıf Sistemi 2. Edisyon'a uygun olmalıdır. İsnad Atıf Sistemi için tıklayınız. Arapça kaynaklarda yazar ve eser isimlerinde transkripsiyon alfabesi kullanılmamalıdır.

12) Arapça makalelerin dipnotlarında İsnad Atıf Sistemi 2. Edisyon (Arapça) dikkate alınmalıdır. Bu yazıların sonunda Arapça kaynakça bulunsa da İsnad Atıf Sistemi 2. Edisyon'a uygun latin harfleriyle kaynakça bulunmak zorundadır.

13) Makale yazımında uluslararası uygunluk açısından Zotero, Mendeley ya da Endnote programının kullanımını önerilmektedir.

14) Makale yükleme aşamasında imzalanan "Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu"ndaki bilgiler uyarınca çıkar çatışması, yazar katkısı, finansal destek, yapay zekâ kullanımı ve veri erişimine dair beyanlara makale metni içerisinde yer verilmelidir.

15) Dergimiz Elmas Açık Erişim modelini benimsemektedir. Lisanslama süreçleri ve yazar hakları hakkında detaylı bilgi için "Etik İlkeler ve Yayın Politikası" sayfamızı inceleyiniz.

16) Makale Yazım Şablonu Özellikleri:

Metin yazı tipi Türkçe ve İngilizce için ISNAD Font; Arapça için Tradational Naskh olmalıdır.
Sayfa numarası, üst bilgi ve alt bilgi gibi ayrıntılara yer verilmemelidir.
Kenar Boşlukları: Üst, Alt, Sağ ve Sol 3,0 cm.
Öz ve Abstract: Yaslanmış, özel girinti yok, önce ve sonra 0 nk aralık, tek satır aralığı, yazı boyutu 10 punto.
Metin (Gövde): Yaslanmış, özel girinti ilk satır 1 cm., önce ve sonra 6 nk aralık, tek satır aralığı, yazı boyutu 10 punto.
Dipnotlar: Yaslanmış, özel girinti asılı 0,5 cm., önce ve sonra 0 nk aralık, tek satır aralığı, yazı boyutu 8 punto.
Kaynakça: Yaslanmış, özel girinti asılı 1 cm., önce ve sonra 0 nk aralık, tek satır aralığı, yazı boyutu 10 punto.

Etik İlkeler ve Yayın Politikası

Önemli Not: Bu ilkeler ve yayın politikası Ocak 2026 itibarıyla güncellenmiş olup, bu tarihten sonra yapılan tüm başvurular için geçerlidir.

GENEL YAYIN İLKELERİ

I. Temel Esaslar ve Kapsam

1. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, İslam hukukunun teorik, pratik ve güncel tüm meselelerini küresel bir perspektifle kapsayan bilimsel çalışmaları kabul ederek uluslararası literatüre katkı sağlamayı amaçlar.

2. Gönderilen tüm çalışmalar derginin amaç ve kapsamına uygun, akademik niteliği haiz ve etik standartlara bağlı olmalıdır. Dergimiz, coğrafi çeşitliliği artırmak amacıyla uluslararası yazarların katılımını ve farklı fıkıh havzalarından gelen çalışmaları öncelikle teşvik eder.

3. Dergiye Türkçe, Arapça ve İngilizce dillerinde hazırlanmış çalışmalar kabul edilmektedir. Bir takvim yılı içerisinde aynı yazarın (birinci yazar veya ortak yazar olması fark etmeksizin) en fazla bir çalışması yayımlanabilmektedir. Aynı yıl içerisinde bir çalışması yayımlanan veya değerlendirme aşamasında olan araştırmacıların ikinci bir makale başvurusu değerlendirmeye alınmamaktadır.

4. Gönderilen makalelerin yazarlarından en az birinin doktora derecesine sahip olması gerekmektedir. Lisansüstü tezlerden üretilen çalışmalarda yazarlık ve yazar sıralaması, çalışmaya sağlanan fiili katkı esas alınarak akademik etik ilkeler doğrultusunda belirlenir.

5. Orijinal, daha önce yayımlanmamış ve başka bir dergide değerlendirme sürecinde olmayan çalışmalar kabul edilir. Lisansüstü tez, bilimsel toplantı bildirisi ve benzeri nitelikteki akademik faaliyetlerden üretilen çalışmalar, makale başında bu durumun açıkça belirtilmesi (etik beyan) kaydıyla değerlendirmeye alınabilir.

6. Çalışmalar, derginin resmi web sitesi üzerinden elektronik olarak gönderilmelidir. Metinler, derginin güncel yazım kurallarına ve şablonuna uygun olarak hazırlanmalıdır. [Yazım Kuralları sayfası için tıklayınız.]

II. Yayın Modeli ve Takvim

7. Ocak 2026 itibarıyla dergimiz "Sürekli Yayın Modeli"ni benimsemiştir. Hakem süreci başarıyla tamamlanan her çalışma, sayının tamamlanmasını beklemeksizin Makale ID atanarak anında dijital ortamda yayımlanır. Bu yayın, makalenin nihai versiyonu olup DOI ataması ve üst veri aktarımı eş zamanlı olarak gerçekleştirilir.

8. Dijital ortamda yayımlanan ve atıf bilgileri kesinleşen makaleler, her yılın Haziran ve Aralık aylarında derlenerek iki sayı hâlinde basılır. Basılı nüshalar, dijital versiyonla içerik ve sayfa yapısı açısından tam uyumludur.

9. Uluslararası görünürlüğü artırmak amacıyla, her yıl ana teması “Güncel Fıkhî Meseleler ve Çözüm Önerileri” olan, tamamı İngilizce kaleme alınan ve yalnızca çevrimiçi sunulan bir Özel Sayı yayımlanır. Bu özel sayılar, derginin genel sayıları ile aynı bilimsel kalite standartlarına, etik ilkelere ve bağımsız çift taraflı kör hakemlik süreçlerine tabidir. Özel sayıların yönetim süreçleri mevcut editör kurulu tarafından yürütülür. Ancak konunun kapsamına göre ilgili alanda yetkin misafir editörler veya uzmanlar, derginin yayın politikalarına ve etik standartlarına tam uyum sağlama yükümlülüğüyle sürece dâhil edilebilir.

III. Değerlendirme Süreci ve Şeffaflık

10. Dergiye gönderilen çalışmalar; kurumsal ve uluslararası çeşitliliğe sahip editör kurulu tarafından orijinallik, metodoloji, işlenen konunun önemi ve dergi kapsamı ile uyumluluğu açısından değerlendirilir. Biçimsel esaslara ve dergi politikalarına uygun olmayan çalışmalar hakem sürecine alınmadan reddedilebilir.

11. Ön incelemeyi geçen çalışmalar, akademik özerklik ve tarafsızlık gereği, kurum dışı/bağımsız ve tercihen farklı coğrafyalardan en az iki hakemin değerlendirmesine sunulduğu çift taraflı kör hakemlik sürecine tabi tutulur. Hakemler; yazarla hiçbir kurumsal bağı olmayan, akademik tarafsızlığı zedeleyecek kişisel veya mesleki çıkar çatışması bulunmayan bağımsız uzmanlar arasından atanır.

12. Hakemlerin gerekli gördüğü düzeltmeler yazar tarafından gerçekleştirilir. Yayın Kurulu, hakem raporları ve bilimsel nitelik doğrultusunda nihai yayın kararını verir. [Değerlendirme Süreci hakkında detaylı bilgi için tıklayınız.]

13. Dergi yönetimi, editöryal süreçler ile yayıncı vakıf arasındaki tam bağımsızlığı garanti eder. Yayıncı kurum, bilimsel yayın kararlarına müdahale edemez. Yazarlar ve hakemler için bu özerk yapının korunması ve tüm süreçlerin akademik tarafsızlık ilkeleriyle yürütülmesi, derginin temel taahhüdüdür.

IV. Etik İlkeler ve İntihal Denetimi

14. Dergi; intihal, mükerrer yayın, sahte yazarlık, araştırma/veri sahteciliği, makale dilimleme, telif hakları ihlali ve çıkar çatışmasının gizlenmesini etik dışı davranışlar olarak kabul eder ve bu konuda sıfır tolerans politikası izler.

15. Tüm çalışmalar intihal tespit yazılımı ile denetlenmektedir. Ancak yazılım çıktısı olan sayısal veri tek başına yeterlilik ölçütü sayılmaz. Her çalışma, rapordaki verilerin akademik atıf ve alıntı kurallarına uygunluğu ve metnin bilimsel özgünlüğü açısından editör kurulu tarafından titizlikle incelenir. Akademik dürüstlük ve etik standartlara aykırılık tespit edilen çalışmaların yayım süreci, aşamasına bakılmaksızın sonlandırılır.

16. Etik kurul izni gerektiren araştırmalarda ilgili onayın alınmış olması ve bu onayın kurul adı, tarih ve sayı numarası bilgilerinin çalışmanın ilk sayfasında ve yöntem kısmında belirtilmesi zorunludur. Etik kurul izni makale gönderiminde ek dosya olarak sisteme yüklenmelidir.

17. Dergimize gönderilen tüm çalışmalar için “Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu”nun tüm yazarlarca imzalanarak sisteme yüklenmesi zorunludur. Bu form çalışmanın orijinalliğini, tüm yazarların asli katkısını (CRediT – Contributor Roles Taxonomy), çıkar çatışması beyanını, yapay zekâ kullanım bilgilerini ve veri erişilebilirlik taahhüdünü içeren kapsamlı bir etik/hukuki belgedir. Dergiye makale gönderildikten sonra yazarlardan hiçbirinin ismi, yazarların tamamının yazılı izni olmadan yazar listesinden silinemez, yeni bir isim yazar olarak eklenemez ve yazar sırası değiştirilemez.

18. Dergimiz, bilimsel çalışmalarda yapay zekâ araçlarının kullanımına dair şeffaflık ilkesini benimser. Yapay zekâ araçları çalışmada "yazar" olarak tanımlanamaz ve bu araçların kullanımına dair tüm etik sorumluluk insan yazarlara aittir. Yazarlar, kullanılan araçları ve kullanım kapsamını (metin üretimi, görsel oluşturma, veri analizi vb.) "Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu"nda beyan etmekle yükümlüdür.

V. Yayın Geçmişi, Açık Erişim ve Telif Politikası

19. Dergi, ilk sayısından itibaren hem basılı hem de çevrimiçi olarak kesintisiz yayımlanmaktadır. 2022 yılına kadar olan süreçte çevrimiçi yayınlar www.islamhukuku.com adresi üzerinden sadece tam sayı (bütünleşik PDF) şeklinde sunulmuştur. 2022 yılı itibarıyla dergimizin kurumsal dönüşümü ve dijitalleşme vizyonu doğrultusunda tüm yayın süreçleri DergiPark sistemine taşınmış ve açık erişim standartları uygulanmaya başlanmıştır. Kurumsal süreklilik ve bilimsel erişilebilirlik gereği, 2022 yılı öncesine ait tüm sayılar da geriye dönük olarak makale bazlı şekilde dijital ortama aktarılmış ve DergiPark arşivi üzerinden yayımlanmıştır. Ocak 2026 itibarıyla ise dergi, Makale ID sistemine dayalı "Sürekli Yayın Modeli"ne geçerek yayın hızını ve uluslararası izlenebilirliğini en üst seviyeye taşımıştır.

20. Yayımlanan makalelerin uluslararası indekslerdeki izlenebilirliğini ve veri kalitesini sağlamak amacıyla, tüm kaynakçaların İsnad Atıf Sistemi 2. Edisyon'a uygun olması gerekir. Sürekli yayın modelinde, Makale ID geleneksel başlangıç sayfa numarasının yerini alır ve atıf künyesinde bu şekilde belirtilir. [İsnad Atıf Sistemi için tıklayınız.]

21. Dergi, Elmas Açık Erişim modelindedir. Derginin tüm giderleri Yayıncı tarafından karşılanmaktadır. Makale gönderimi, değerlendirme veya yayın süreçlerinin hiçbir aşamasında yazarlardan veya kurumlardan ücret talep edilmez.

22. Dergi açık erişimlidir. Tüm içeriğe DergiPark aracılığıyla ücretsiz ulaşılabilir. Ayrıca derginin basılı kopyaları da ücretsiz olarak dağıtılmaktadır. [Açık erişim politikası sayfası için tıklayınız.]

23. Tüm çalışmalar Creative Commons Alıntı-GayrıTicari-Türetilemez 4.0 Uluslararası Lisansı (CC BY-NC-ND 4.0) ile yayımlanmaktadır. Yazarlar, yayımlanan çalışmalarının telif hakkına hiçbir kısıtlama olmaksızın sahiptirler ve Yayıncıya çalışmayı yayımlamak için münhasır olmayan bir lisans hakkı tanırlar. Yazarlar, içerikten veya telif hakkı ihlallerinden doğabilecek her türlü hukuki iddia veya davadan Yayıncıyı ve Editörleri beri ve muaf tutmayı kabul ederler. Tüm hukuki sorumluluk yazarlara aittir. [Telif Hakkı ve Lisanslama sayfası için tıklayınız.]

24. Makalelere kalıcı erişim için DOI atanır ve tüm içerik LOCKSS sistemi üzerinden dijital olarak arşivlenir. [Arşivleme Politikası sayfası için tıklayınız.]

YAYIN ETİĞİ BEYANI

I. Temel İlkeler ve Vizyon

İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi’nin yayın süreçleri, bilginin bilimsel yöntemle yansız biçimde üretilmesi, geliştirilmesi ve paylaşılmasına dayanır. Hakemli makaleler, bu sürecin uygulanmasını, yansızlığı sağlayan çalışmalardır. Bilimsel üretimin gerçekleştirilmesinde yayın sürecinin tüm bileşenlerinin; yayıncı, editörler, yazarlar, hakemler ve okuyucuların etik ilkelere uymaları gerekir. Bu kapsamda derginin yayın etiği ile açık erişim politikası, COPE (Committee on Publication Ethics) kılavuzları ve politikaları ile YÖK ve üniversite etik ilkeleri doğrultusunda tüm paydaşların etik ilkelere uymasını gerektirmektedir.

II. Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler

Dergi, bilimsel araştırmaların dürüstlük ve şeffaflık içinde yürütülmesini benimser. Bu kapsamda intihal, sahtecilik, çarpıtma ve mükerrer yayın gibi ağır etik ihlalleri "Bilimsel Suistimal" olarak kabul eder. Bu eylemlerin ve diğer tüm etik ihlallerin (dilimleme, haksız yazarlık vb.) detaylı kapsam ve tanımları için aşağıdaki güncel ulusal mevzuatlar esas alınır:

Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi

TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği

İlgili etik ihlal iddiaları, derginin Etik Editörü tarafından tarafsızlık ve şeffaflık ilkeleri gözetilerek bağımsız bir ön incelemeye tabi tutulur.

III. Yapay Zekâ ve Üretken Teknoloji Kullanım Politikası

İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, akademik üretimin merkezine insan dehasını ve sorumluluğunu yerleştirir. Yapay zekâ (Gemini, ChatGPT vb.) ve üretken teknolojilerin kullanımına dair etik sınırlarımız şöyledir:

a. Yazarlık ve Atıf: Yapay zekâ sistemleri bir çalışmanın "yazarı" olarak kabul edilemez ve atıf gösterilemez. Yazarlık, sadece fikrî katkı sunabilen, yasal sorumluluk alabilen ve çıkar çatışması beyan edebilen insanlar içindir.

b. Yazar(lar)ın Sorumluluğu ve Doğruluk: YZ araçları kaynakça uydurma, yanlış veri üretme veya bilimsel gerçekliği çarpıtma riski taşır. Yazar(lar), YZ tarafından üretilen her türlü çıktının (çeviri, özet, veri analizi vb.) doğruluğunu ve İsnad Atıf Sistemi’ne uygunluğunu kontrol etmekle ve onaylamakla yükümlüdür.

c. Fikrî Mülkiyet ve İntihal: YZ kullanımı, intihal yasağını ortadan kaldırmaz. Bu araçlar aracılığıyla üretilen metinlerin özgünlüğü ve telif hakları konusundaki tüm sorumluluk yazar(lar)a aittir.

d. Beyan Kapsamı: Yazar(lar), çalışmanın hangi aşamasında (dil düzenleme, veri analizi vb.) ve hangi YZ aracından yararlandıklarını "Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu" üzerinden detaylıca açıklamak zorundadırlar.

IV. Araştırma Etiği ve Etik Kurul İzni

Etik kurallar çerçevesinde, aşağıdaki araştırma türleri için Etik Kurul İzni alınması zorunludur:

a. Anket, mülakat, odak grup çalışması, gözlem ve deney teknikleri kullanılarak katılımcılardan veri toplanmasını gerektiren her türlü nitel veya nicel araştırma.

b. İnsan ve hayvanların (materyal/veriler dâhil) deneysel veya diğer bilimsel amaçlarla kullanılması.

c. İnsanlar üzerinde yapılan klinik araştırmalar ve hayvanlar üzerinde yapılan çalışmalar.

d. Kişisel verilerin korunması kanunu gereğince yürütülen retrospektif çalışmalar.

İzinle ilgili bilgiler (kurul adı, tarih ve sayı no) makalenin yöntem bölümünde ve ilk/son sayfasında belirtilmelidir. Etik kurul izni makale gönderiminde ek dosya olarak sisteme yüklenmelidir. Olgu sunumlarında "Bilgilendirilmiş Onam Formu"nun alındığına dair bilgiye yer verilmesi şarttır.

V. Etik İhlal Eylem Planı ve Yaptırımlar

Makalelerde intihal yapılması; kullanılan verilerin manipüle edilmesi, çarpıtılması veya uydurma verilerin kullanılması gibi bilimsel suistimal şüphesi oluştuğunda COPE standartları ile YÖK ve üniversite etik ilkeleri uyarınca aşağıdaki eylem planı işletilir:

a. İnceleme ve Savunma: İhlal şüphesi durumunda süreç, derginin Etik Editörü tarafından başlatılır. Etik Editörü COPE rehber ilkeleri ile YÖK ve ilgili ulusal mevzuat hükümlerini esas alarak konuyu bağımsız olarak inceler. Yazar(lar)la iletişime geçerek 2 (iki) hafta içinde resmî bir açıklama talep eder. Hazırlanan inceleme raporu, nihai karar verilmek üzere Yayın Kurulu’na sunulur.

b. Değerlendirme: Yazar(lar)dan gelen dönütlerin yetersiz görülmesi veya etik ihlalin kesinleşmesi durumunda makale reddedilir; çalışma yayımlanmışsa geri çekilir.

c. Kurumsal Bildirim: Dergi, ihlalin mahiyetine göre yazar(lar)ın bağlı olduğu üniversite veya kurumla iletişime geçerek durumu resmî yollarla bildirme hakkını saklı tutar.

d. Dijital İşaretleme: İntihal veya sahtecilik içerdiği tespit edilen yayımlanmış çalışmalar için kayıtlı bilimsel literatürün şeffaflığı gereği ilgili PDF dosyası tamamen silinmez. Ancak üzerine silinemez bir "GERİ ÇEKİLMİŞ" filigranı eklenerek erişime açık tutulur. Başlığına "Geri Çekilmiş: [İhlal Türü]" ibaresi eklenir ve yayının en başında geri çekme gerekçesini açıklayan resmî bir "Geri Çekme Bildirimi" yayımlanır.

e. Kısıtlama: Etik ihlali kesinleşen yazar(lar)ın, dergimize yapacağı tüm yeni makale başvuruları 3 yıl süreyle reddedilir ve değerlendirme sürecine alınmaz.

VI. Yayın Sonrası Kayıt Güncelleme

Dergi, kayıtlı bilimsel literatürün doğruluğunu korumak adına şu mekanizmaları işletir:

a. Düzeltme: Makalenin nihai olarak yayımlanmasından sonra fark edilen, bilimsel sonucu etkilemeyen, ancak kaydın doğruluğu için gereken ve yazar ya da dergi kaynaklı küçük hataların giderilmesi amacıyla yayımlanır.

b. Geri Çekme: Bulguların güvenilirliğini ortadan kaldıran ağır ihlallerde veya bilimsel hatalarda makalenin arşive şeffaf bir geri çekme notuyla işaretlenmesidir.

c. Endişe İfadesi: Devam eden ciddi inceleme süreçlerinde okurları bilgilendirmek amacıyla editör kararıyla yayınlanır.

VII. Paydaşların Sorumlulukları

İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, yayın sürecinin tüm bileşenlerinden COPE standartları ile YÖK ve üniversite etik ilkelerine tam uyum bekler. Etik ihlal şüphelerini paydaşlarımız ve okurlarımız publisher@mehir.org e-posta adresine bildirebilirler.

1. Editörlerin Sorumlulukları

a. Tarafsızlık ve Yayın Kararı: Editörler; gönderilen çalışmaları orijinallik, metodolojik geçerlilik ve dergi kapsamına uygunluk açısından değerlendirir. Karar sürecinde yazarların liyakat dışı demografik özellikleri veya siyasi görüşleri dikkate alınmaz.

b. Bağımsızlık: Editörlerin yayın kararları yayıncıdan ve tüm dış kurumlardan tam bağımsızdır.

c. Gizlilik: Değerlendirme sürecindeki çalışmaların içeriği ve hakem kimlikleri kesinlikle gizli tutulur.

d. Çıkar Çatışması: Editörler, değerlendirdikleri çalışmalarla ilgili herhangi bir çıkar çatışması içinde bulunamazlar. Eğer böyle bir durum tespit edilirse süreçten çekilirler.

2. Yazarların Sorumlulukları

a. Özgünlük ve Raporlama: Yazarlar, tamamen orijinal çalışmalar sunmak ve başkalarına ait eserleri usulüne uygun atıflarla belirtmekle yükümlüdür. Ayrıca yazarlar, çalışmanın bulgularına esas teşkil eden verilere/kaynaklara erişimle ilgili bir "Veri Erişilebilirlik Beyanı"nı makale metni içerisinde sunmakla ve gizlilik, etik ve yasal sınırlar dâhilinde (gerektiği hallerde anonimleştirerek) bu verileri makul talep hâlinde paylaşmakla yükümlüdür.

b. Yazarlık Kriterleri: Çalışmaya sadece önemli fikri katkı sağlayanlar yazar olarak listelenmelidir. Yazarların katkı türleri formda belirtilen CRediT standartlarına uygun olarak beyan edilmelidir. Tüm yazarlar çalışmanın son halini onaylamış olmalıdır.

c. Beyan ve Çıkar Çatışması: Çalışmanın tarafsızlığını etkileyebilecek tüm mali destekler, hibe numaraları ve kişisel/kurumsal çıkar çatışmaları en erken aşamada beyan edilmelidir.

d. Hata Bildirimi: Yayımlanan çalışmasında önemli bir hata tespit eden yazar, düzeltme veya geri çekme süreci için derhal editörü bilgilendirmekle yükümlüdür.

e. Etik Beyan Zorunluluğu: Yazarlar; sundukları çalışmanın tüm etik sorumluluğunu üstlendiklerini, çalışmada kullanılan üçüncü şahıslara ait içerikler için gerekli tüm izinleri aldıklarını "Telif Hakkı ve Yazar Beyan Formu"nu imzalayarak beyan ve taahhüt ederler. Bu formun sunulmaması, çalışmanın ön değerlendirme sürecine alınmasına engel teşkil eder.

3. Hakemlerin Sorumlulukları

a. Objektiflik ve Üslup: Değerlendirmeler tarafsız ve yapıcı bir dille yapılmalıdır. Yazarlara yönelik kişisel eleştiriler etik dışı kabul edilir.

b. Gizlilik: Hakemlere gönderilen metinler gizli belge niteliğindedir; başkalarıyla paylaşılamaz veya hakemin kendi çıkarları için kullanılamaz.

c. Hız ve Yetkinlik: Uzmanlık alanı uyuşmazlığı veya zaman kısıtı nedeniyle inceleme yapamayacağını öngören hakem, durumu vakit kaybetmeden editörlüğe bildirmelidir.

d. Etik Uyarı: Hakemler, inceledikleri metin ile başka bir yayın arasındaki önemli benzerlikleri (intihal şüphesi) veya etik dışı durumları editöre bildirmelidir.

Ücret Politikası

Dizinler

Dergi Kurulları

Başeditör

Saffet KÖSE

İslam Hukuku, İslam Araştırmaları (Diğer)

Editör

Faruk Emrah ORUÇ

İslam Hukuku

Editör Yardımcıları

Hüseyin OKUR

İslam Hukuku

Münir Yaşar KAYA

Hukuk ve İktisat, İslam Finansı, İslam Araştırmaları, İslam Hukuku

Mustafa ATEŞ

Hukuk ve İktisat, Aile Hukuku, Osmanlı İktisat Tarihi, Hukuk Tarihi, İslam Finansı, İslam Hukuku

Yavuz GÖNAN

Din, Toplum ve Kültür Araştırmaları , İslam Hukuku

Mehmet Ali AYTEKIN

İslam Hukuku

Etik Editörü

Fatih ÇAKMAK

Din Eğitimi, Din, Toplum ve Kültür Araştırmaları

Yayın Kurulu

Saffet KÖSE

İslam Hukuku, İslam Araştırmaları (Diğer)

Saim KAYADIBI

İslam Ekonomisi, Finans ve Yatırım, İslam Finansı, İslam Hukuku

Khairunnisa MUSARI

İslam Ekonomisi, Bankacılık, Finans ve Menkul Kıymetler Hukuku, Finans Tarihi, Çevre ve İklim Finansmanı, İslam Finansı, İslami Mikrofinans, Kamu Maliyesi