Araştırma Makalesi

Ahmed b. Hanbel’in Tekfir Anlayışı

Sayı: 47 25 Ağustos 2026
PDF İndir
EN TR

Ahmed b. Hanbel’in Tekfir Anlayışı

Öz

Bu çalışma, Hanbelî mezhebinin kurucu imamı Ahmed b. Hanbel’in (ö. 241/855) tekfir anlayışını mezhebî, kelâmî ve fıkhî boyutlarıyla analiz etmektedir. İslâm düşünce tarihinin en çalkantılı dönemlerinden biri olan Mihne hadisesi bağlamında ele alınan konu, Ahmed b. Hanbel’in tekfir söylemindeki metodolojik ikilemi ve bu ikilemin arka planındaki gerekçeleri ortaya koymayı amaçlamaktadır. Makale, Ahmed b. Hanbel’in bir yandan büyük günah işleyeni imandan çıkarmayan mutedil tutumu ile diğer yandan Allah’ın sıfatları ve namazın terki gibi hususlarda sergilediği tavizsiz tekfir yaklaşımı arasındaki ilişkiyi söylem-bağlam ilişkisi üzerinden incelemektedir. Çalışmanın ilk bölümünde, dönemin siyasi ve fikri iklimini belirleyen Hâricî, Mu‘tezilî ve Mürciî doktrinlerin Ahmed b. Hanbel’in iman-amel tanımı üzerindeki etkileri tartışılmaktadır. İkinci bölümde, Ahmed b. Hanbel’in Müslüman birliğini muhafaza etme gayesiyle geliştirdiği ihtiyatlı yaklaşım ve iman-İslâm ayrımı temelinde yükselen tekfirden kaçınma eğilimi irdelenmektedir. Üçüncü bölümde ise başta er-Reddu ‘ale’z-Zenâdıka ve’l-Cehmiyye olmak üzere temel kaynaklar ışığında halku’l-Kur’an, ru’yetullah ve kaderin inkârı gibi kelâmî meseleler ile namazın terki gibi fıkhî konuların Ahmed b. Hanbel’in doktrinindeki “mutlak küfür” statüsü analiz edilmektedir. Netice itibarıyla çalışma; Ahmed b. Hanbel’in tekfir doktrininin, bireysel bir yargılama aracından ziyade, kelâmî sınırları tahkim etme, ulûhiyetin izzetini koruma ve toplumsal çözülmeye karşı direnç oluşturma amacı taşıyan yapısal bir savunma mekanizması olduğunu göstermektedir. Bu makale hazırlanırken Ahmed b. Hanbel’in günümüze ulaşan ve kendisine nispet edilen tüm eserleri tekfir ve ilişkili kavramlar özelinde taranmıştır. Bu bağlamda tekfirle ilişkili olduğu bilinen şirk, irtidat, nifak, zındık ve fısk kavramları üzerinde yoğunlaşılmıştır. Makale kapsamında kullanılan rivayetlerin sayısı yüzlerle ifade edilebileceği için hem tekrara düşmemek hem de makale kapsamını aşmamak adına genel olarak rivayetlerin manalarına odaklanılmış ve rivayetlerin lafızlarına yer verilmemeye gayret edilmiştir. Rivayetlerin seçiminde ise benzer bir gayeye matuf olarak tekrardan kaçınmak amacıyla Ahmed b. Hanbel’in kullanım yoğunluğu ve rivayetlerin içerdiği konular dikkate alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslâm Mezhepleri Tarihi, İslâm Hukuku, Hanbelîlik, Ahmed b. Hanbel, Tekfir

Kaynakça

  1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. el-Akîde (Hallâl Rivayeti). thk. Abdülaziz İzeddin es-Sirvân. Şam: Dâru’l-Kuteybe, 1987.
  2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. er-Reddu ale’z-zenâdıka ve’l-Cehmiyye. thk. Sabri b. Selâme. Beyrut: Dâru’s-Sebât, ts.
  3. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Mesâilu’l-İmâm Ahmed bin Hanbel (İbn Ebî’l-Fadl Sâlih Rivayeti). Beyrut: Dâru’l- İlmiyye, ts.
  4. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût vd. Beyrut: Dâru’r-Risale, 2001.
  5. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Usûlü’s-sünne. Cidde: Dâru’l-Menâr, 2001.
  6. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. el-İlel ve marifeti’r-ricâl. tsh. Vasıyyullah b. Muhammed Abbas. Riyad: Dâr el-Hânî, 2001.
  7. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Mesâilü İmâm Ahmed b. Hanbel. Hind: Dâru’l-İlmiyye, ts.
  8. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh b Ahmed Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Ahkâmü’n-nisâ. thk. Amr Abdülmün'im Selim. Beyrut: Müessesetü'r-Reyyan, 2002.
  9. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Kitâbü’z-zühd. trc. Mehmed Emin İhsanoğlu. İstanbul: İz Yayıncılık, 2019.
  10. Atalay, Hakan. “İlk Hâricîlerde (Muhakkime-i Ûlâ) Tahkim – Tekfir İlişkisi”. Hitit İlahiyat Dergisi 21/2 (Aralık 2022), 947-976.

Kaynak Göster

APA
Güler, M. H., & Ünlüsoy, K. (2026). Ahmed b. Hanbel’in Tekfir Anlayışı. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 47, 561-585. https://doi.org/10.59777/ihad.1915942
AMA
1.Güler MH, Ünlüsoy K. Ahmed b. Hanbel’in Tekfir Anlayışı. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026;(47):561-585. doi:10.59777/ihad.1915942
Chicago
Güler, Mehmet Hilmi, ve Kamile Ünlüsoy. 2026. “Ahmed b. Hanbel’in Tekfir Anlayışı”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy 47: 561-85. https://doi.org/10.59777/ihad.1915942.
EndNote
Güler MH, Ünlüsoy K (01 Ağustos 2026) Ahmed b. Hanbel’in Tekfir Anlayışı. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 47 561–585.
IEEE
[1]M. H. Güler ve K. Ünlüsoy, “Ahmed b. Hanbel’in Tekfir Anlayışı”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy 47, ss. 561–585, Ağu. 2026, doi: 10.59777/ihad.1915942.
ISNAD
Güler, Mehmet Hilmi - Ünlüsoy, Kamile. “Ahmed b. Hanbel’in Tekfir Anlayışı”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 47 (01 Ağustos 2026): 561-585. https://doi.org/10.59777/ihad.1915942.
JAMA
1.Güler MH, Ünlüsoy K. Ahmed b. Hanbel’in Tekfir Anlayışı. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026;:561–585.
MLA
Güler, Mehmet Hilmi, ve Kamile Ünlüsoy. “Ahmed b. Hanbel’in Tekfir Anlayışı”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy 47, Ağustos 2026, ss. 561-85, doi:10.59777/ihad.1915942.
Vancouver
1.Mehmet Hilmi Güler, Kamile Ünlüsoy. Ahmed b. Hanbel’in Tekfir Anlayışı. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 01 Ağustos 2026;(47):561-85. doi:10.59777/ihad.1915942