OSMANLIDAN BUGÜNE GELİR VERGİSİNİN GELİŞİMİ

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 1, 33 - 48, 29.06.2025

Yusuf Kaçar

https://doi.org/10.55243/ihssr.1648524

https://izlik.org/JA44BJ38TS

Öz

Amaç:Gelir vergisi ile ilgili yapılan çalışmalar sınırlı bir dönem için yapılmış olup, tarihi bütünlük içinde konunun incelenmediği anlaşılmaktadır. Çalışmamızın amacı, gelir vergisinin ilk uygulandığı Osmanlıdan başlayarak günümüze kadar geçirdiği aşamalar tarihi bir bütün olarak incelenmek istenmiştir.

Tasarım Yöntem:xÇalışmamızda gelir vergisinin tarihi geçmişi Osmanlı Devletinden günümüze kadar tüm gelişmeleri, kanunu düzenlemeleri ve uygulama sonuçları birlikte değerlendirildi. Ayrıca bu konuda yayımlanmış kitap, tez ve makallelerdeki analiz ve yorumlara da yer verildi. Gelir vergisinin tarihimizdeki ilk uygulaması Aşar’dan başlayarak sırasıyla; temettü vergisi, Kazanç vergisi, 5421 Sayılı gelir vergisi ve 193 Sayılı gelir vergisi incelenmiştir. Çalışmanın başında vergi kavramı ve gelir vergisi kavramı teorik olarak incilenmiştir. Daha sonra Osmanlı dönemi gelir vergilerinden öşür ve temettü vergileri ayrı ayrı açıklanmışsın olarak cumhuriyet dönemi gelir vergileri Kazanç vergisi, 5421 sayılı gelir vergisi ve 193 Sayılı Gelir Vergisi kanunları, tüm yönleriyle değerlendirilmiştir.

Sonuçlar:Öşür Vergisi, Selçuklu Devletinde ve Osmanlı Devletinin kuruluşundan başlamak üzere zirai mahsullerden alınan zekat benzeri bir gelir vergisidir. Öşür Cumhuriyete intikal eden bir gelir vergisi olarak, 1925 yılına kadar uygulanmıştır. Temettü vergisi, 1863 yılında uygulanmaya başladı. Ticaret ve meslek sahiplerinden alınan Temettü vergisi, kaldırıldığı 1926 yılına kadar uygulanmıştır. Cumhuriyet döneminin ilk gelir vergisi, 1926 yılında alınmaya başlanan Kazanç Vergisi oldu. Almanya’dan tercüme edilerek uygulamaya konulan Kazanç vergisi, 23 yılllık başarısızlığıın ardından kaldırıldı.
Alman Maliyecilerin etkili olduğu dört yıllık vergi reform çalışmaları sonunda hazırlanan, Alman Gelir vergisinin tercümesi, 5421 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu yapıldı. 1950 yılından itibaren uygulanmaya başladı. bu ilk modern gelir vergisi kanunu 1960 yılında 193 Sayılı Gelir vergisi Kanunu ile, tüm eksikliklerini tamamladı. Vergi dilimleri ve tarifeler yeniden düzenlenmiş, zirai kazançlar vergi kapsamına alınmış, vergilendirilmeyen küçük esnaf götürü usulde vergilemeye başlanmış, servet beyanı uygulaması başlatılmıştır. Ancak 1983 den sonra yapılan değişikliklerle en ilkel haline döndü. 1998 yılında 4369 Sayılı Kanun düzenlemeleri ile 1960’daki güçlü yapısına tekrar kavuşturulmak istendi, 1999 yılı mali milat ilan edildi ancak uygulanamadan kaldırıldı.
1950’deki ilk haliyle bugün uygulanmakta olan gelir vergisi kanunumuzun ıslahı için yapılabilecek değişiklikler şöyle sıralanabilir.
• Mükelleflerin vergiyi severek ödemek istemesi, siyasi iradenin güçlü bir şekilde ödeme gücüne göre vergi almak istemesi gerekir.
• Ödeme gücüne göre vergi alabilmek için vergi tarifesinin, dilimlerinin fazla olması, en düşük ve en yüksek vergi oranları arasındaki farkın büyük olması gerekir.
• Asgari ücreti aşmayan gelirlerin sıfır oranda vergilendirilmesi gerekir.
• Emek gelirlerinin iratlardan daha fazla, kazançlardan fazla korunaklı hale getirilmesi gerkir.

Özgün değer: Çalışmamız Türk Gelir Vergisinin tarihi bir bütünlük içinde Osmanlıdan günümüze kadar yapılmış tek çalışma niteliğindedir. Gelir vergisi mevzuatının kanunlar olarak birbirini ne ölçüde karşıladığı hususu vergi idaresini ve vergi araştırmacılarını yakından ilgilendirmektedir. Bu nedenle çalışmamızda gelir vergisinin tarihi seyri içinde geçirdiği gelişmeler toplu olarak sunulduğundan araştırmacıların ve uygulayıcıların gelecek tasavvurlarına önemli katkı sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

Vergi hukuku , Türk Vergi Sistemi , Gelir Vergisi , Aşar Vergisi , Temettü Vergisi , Kazanç Vergisi

Kaynakça

• Abukan, D., & Akın, C., (2023). Cumhuriyet Dönemi Türk Vergi Sistemi: Ana Değişimler ve Mevcut Sisteme İlişkin Gözlemler. Mülkiye Dergisi, 47(6), 1675-1700. https://doi.org/10.25064/mulkiye.1360260
• https://bdfe5a0aa044dccce8704afa360dba814c775552.vetisonline.com/tr/download/article-file/3407836 Erişim tarihi: 10.09.2024
• Akdoğan, A., (2004), Türk Vergi Sistemi ve Uygulaması, Beşinci Baskı, Gazi Kitabevi, Ankara.
• Akkuş, Y., (2018), Modern Dönem Osmanlı Maliyesine Analitik Bir Bakış, İstanbul İktisat Dergisi, sayı: 68, s. 113-160. Retrieved from http://dergipark.gov.tr/istjecon/issue/37889/402030?publisher=istanbul Erişim Tarihi:19.09.2024
• Aktan, B. (2019). Türkiye’de gelir vergisinin gelişimi. Yükseklisans tezi, [yayınlayan yok]. Retrieved from http://katalog.marmara.edu.tr/yordam/?dil=0&p=1&q=EK498DE310&alan=kunyeDemirbasKN_str&demirbas=EK498DE310, Erişim Tarihi: 18.09.2024