İSLÂM VAKIFLAR HUKUKUNDA İSTİBDÂL

Öz

İslâm medeniyetinde vakıf, hayatın her alanında temel yapıyı inşa eden en önemli faktör olma özelliğine sahiptir. Ancak vakfedilen cami, medrese, kervansaray, su kanalı veya buralarda kullanılan eşyalar gibi menkul ya da gayri menkul hizmet araçları, zaman içerisinde eskime, harap olma veya ihtiyaç dışı kalma gibi nedenlerle kullanılamaz hale gelebilirler. Bu durumda istibdâl, söz konusu malların yeniden toplum için yararlı hale getirilebilmesini mümkün kılan bir yoldur. Uygulamada vakıf malın, satış ve alım ya da takas suretiyle mülkiyete aktarılması ve mukabilinde yeni bir malın vakıf hale getirilmesi suretiyle icra edilir.

Bu çalışmada, vakıfta devamlılık ve satılmazlık bağlamında bugünün önemli problemlerinden birini teşkil eden söz konusu mesele, çeşitli mezhep ve görüşlere ait temel kaynaklar üzerinden tartışılmaktadır. Vakıf malın menkul–gayri menkul, hayrât–müstegallât ya da mescid vakfı olmasına bağlı, konuyla ilgili farklı değerlendirmeler bulunsa da genel olarak, Hanefîler’in ve özellikle Hanbelîler’in söz konusu değişikliği mümkün gördüğü tespit edilmiştir. İstibdâlde temel hedef, vakıftaki değişmezlik esası ile bu zorunlu değişiklik arasındaki hassas dengeyi koruyarak, ikisinin de ortak hedefini teşkil eden devamlılığı sağlamaktır.

Anahtar Kelimeler

• Vakıf,İstibdâl,İbdâl

Kaynakça

1. Abdullah Sâlih, Hâmid Ahmed, “Şartu’l-vâkıf ve kazâya’l-istibdâl”, Evkâf, V, 181-207, Kuveyt 2003, (Şartu’l-vâkıf).
2. Ahmed Cevdet Paşa (ö. 1312/1895), Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye (1284-1293), Yay. Haz. Ali Himmet Berki, İstanbul 1982, (Mecelle).
3. Akgündüz, Ahmet, “İstibdâl”, DİA, XXIII, 319-320, İstanbul 2001.
4. Ali Efendi, Çatalcalı (ö. 1103/1692), Fetâvâ-yı Ali Efendi, I-II, İstanbul 1311-1312 H. (Fetâvâ).
5. Ali Haydar, Eminefendizâde Küçük Ali Haydar Efendi (ö. 1935), Tertîbü’s-sunûf fî ahkâmi’l-vukûf, İstanbul 1337/1918, (Tertîbü’s-sunûf).
6. _______, Dürerü’l-Hukkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm, İstanbul 1330/1912, (Dürer).
7. _______, Tertîbü’s-sunûf fî ahkâmi’l-vukûf, trc. Ekrem Abdülcebbâr-Muhammed Ahmed, I-II, Bağdat 1950, (Tertîbü’s-sunûf).
8. Âlim b. Alâ, Alaaddin ed-Dihlevî (ö. 786/1384), el-Fetâva’t-Tatarhâniyye, thk. Seccad Hüseyin, I-V, Karaçi 1416/1996.

9. Atar, Fahrettin, Fıkıh Usûlü, İstanbul 1988.
10. Berki, Ali Himmet (ö. 1976), Vakıflar, Medeni Kanunda Tesis ve Vakıflar Kanunu Hükümleri, Ankara 1950.