Erken Dönemde Fırkalar Bağlamında İrcâ ve İ‘tizâl İlişkisi

Öz

Bu çalışma erken dönemde ortaya çıkan ircâ ve i‘tizâl düşünceleri arasındaki ilişkiyi, kişi ve fırkalar bağlamında incelemektedir. İki düşünce sistemi imana dair konularda muhalif görünse de benzer saiklerle hareket etmiş ve Emevî sonrası h. 2. ve 3. asırlarda ortaya çıkan itikadî-siyasî sorunlar karşısında benzer bir tutum sergilemişlerdir. Çalışma erken dönemde henüz kurumsal bir yapıya kavuşmadan önce ircâ ve i‘tizâl akideleriyle irtibatlı olduğu düşünülen fırkaları kapsamakta olup, şahıs temelinde bir inceleme niteliği taşımamaktadır. Bu yönüyle Gaylâniyye, Fadliyye, Şebîbiyye, Şemriyye ve Sâlihiyye gibi Kaderî Mürciîlerin yanında Cehmiyye, Neccâriyye ve Vâkıfiyye gibi fırkların ircâ ve i‘tizâl bağlantılarını incelemektedir. Klasik fırak literatüründe farklı şekillerde tasnif edilen bu fırkaların katı tasnif anlayışına eleştiri getirerek erken dönem kelâmî gelişmelerdeki esnekliğin vurgulanması çalışmanın önemini ortaya koymaktadır. Mu‘tezile’nin kurumsallaşmadan önce daha geniş bir entelektüel çevreyle etkileşim içinde olduğu vurgulanmak suretiyle erken dönemde ircâ ve i‘tizâlin keskin çizgilerle ayrılmadığı, birçok düşünürün iki geleneğin etkisiyle özgün yaklaşımlar geliştirdiği değerlendirilmektedir. Sünni makâlât geleneğinde ircâ ve i‘tizâl arasındaki ilişkinin karşıtlık yönü ön plana çıkarken bu ikisi arasındaki etkileşim geri planda kalmıştır. Çalışmada Eş’arî fırak eserlerinin yanında Mutezile tabakât kitaplarından yararlanılmıştır. Bunun yanında van Ess ve Watt gibi Batılı araştırmacıların alternatif değerlendirmeleri ile kişi ve fırka temelli yerli çalışmalar da konuya zenginlik katmıştır. Bu münasebetle yöntem olarak klasik kaynaklar ile modern literatür karşılaştırmalı biçimde değerlendirilerek içerik analizi yapılmıştır Sonuç olarak ircâ ve i‘tizâl doktrinlerinin erken dönemde toplumsal birlik, adalet ve sorumluluk ilkeleri etrafında benzer saiklerle hareket ettikleri tespit edilmiştir. Bu münasebetle erken dönemde ircâ ve i‘tizâl arasındaki ilişkinin yalnızca karşıtlık değil, etkileşim ve geçişkenlik bağlamında değerlendirilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kelam
• İrca
• İtizal
• Kaderiyye
• Cehmiyye
• Neccariyye

The Relationship Between Irjāʾ and Iʿtizāl in the Context of Early Sects

Öz

This study examines the historical relationship between two early theological trends, Irjāʾ and Iʿtizāl, focusing on sects and groups rather than doctrinal aspects. Although these two systems appear opposed in certain respects, both were driven by similar motives and sought solutions to theological-political problems that emerged after the Umayyad period. The research covers sects associated with these doctrines before they developed into institutionalized systems, and it does not pursue an individual-based analysis. Accordingly, it explores the connections of Qadarite Murjiʾite groups such as Gaylāniyya, Faḍliyya, Shabībiyya, Shamriyya, and Ṣāliḥiyya, as well as sects like Jahmiyya, Najjāriyya, and Wāqifiyya, with Irjāʾ and Iʿtizāl. By questioning the rigid classifications of classical heresiographical literature, the study emphasizes the fluidity of early kalām developments. It argues that before becoming institutionalized, the Muʿtazila engaged with a broader intellectual environment, and thus Irjāʾ and Iʿtizāl were not strictly separated; many thinkers produced original approaches influenced by both traditions. Classical and modern sources have typically treated the two doctrines in terms of opposition, without offering a holistic perspective. While classical works ortrayed them as adversarial once institutionalized, modern studies have remained fragmentary. This research draws on Ashʿarī heresiographical texts, Muʿtazilī biographical works, general ṭabaqāt compilations, and alternative evaluations by Western scholars such as van Ess and Watt, along with local studies. By comparing classical sources with modern literature, the study concludes that Irjāʾ and Iʿtizāl were shaped by similar concerns regarding unity, justice, and responsibility, and their relationship should be understood not only in terms of opposition but also interaction and continuity.

Anahtar Kelimeler

• Kalam
• İrja
• I'tizal
• Qadariyya
• Jahmiyya
• Najjariyya

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel. er-Reddu ‘Ale‘z-Zenâdıka ve’l-Cehmiyye. çev. Yunus Öztürk. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2020.
2. ‘Akl, Nâsır b. Abdülkerîm. el-Cehmiyye ve’l-Mu‘tezile. Riyad: Dâru’l-Vatan, 2000.
3. Alibekiroğlu, Fatmanur. “Kaderî-Mürciî Olarak Tanımlanan Şahıslar ve Mezhebî Aidiyet Problemleri”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 11/2 (2018), 431-470.
4. Bağdâdî, Abdulkâhir. Kitâbu'l-Milel ve’n-niḥal. thk. A. Nasrî Nâdir. Beyrut: Dâru’l-Maşrık, 1970.
5. Bağdâdî, Abdulkâhir. Mezhepler Arasındakı Farklar (el-Fark Beyne’l-Fırak). çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
6. Belhî, Ebû’l-Kāsım Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd el-Ka‘bî. Kitâbu’l-Makālât ve meahû Uyûnu’l-mesâil ve’l-cevâbât. thk. Hüseyin Hansu vd. İstanbul-Amman: Kuramer ve Dârû’l-Feth, 2018.
7. Câbirî, Muhammed Âbid. İslam’da Siyasal Akıl. çev. Vecdi Akyüz. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 1997.
8. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb. el-Beyân ve’t-tebyîn. thk. Abdüsselâm Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1998.

9. Cüşemî, Ebû Sa‘d el-Muhassin b. Muhammed el-Hâkim. ʿUyûnü’l-mesâʾil. thk. Ramazan Yıldırım. Kahire: Dâru’l-İhsân, 2018.
10. Demir, Osman. "Salih Kubbe". İslamın Akılcıları: Mutezili Öncüler. ed. Mehmet Azimli-Özden Kanter. İstanbul: Mana Yayınları, 2021, 173-177.
11. Dımeşkî, Cemâluddîn el-Kâsımî. Târîhu’l-Cehmiyye ve’l-Mu‘tezile. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1979.
12. Ebû Temmâm. Bâbü’ş-şeyṭân min kitâbi’ş-şecere. ed. Wilfred Madelung-Paul E. Walker. Leiden: Brill, 1998.
13. Ebû Ubeyd, el-Kāsım b. Sellâm b. Miskîn el-Herevî. Kitâbu’l-îmân. thk. M. Nâsiruddîn el-Elbânî. Riyad: Mektebetü’l-maârif, 2000.
14. Eraslan, Yunus. “Mu‘tezile’de Aklî Teklif”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 35 (2024), 144-174.
15. Ess, Josef van. Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra Eine Geschichte des religiösen Denkens im frühen Islam. 1-4. Berlin: Walter de Gruyter, 1991-1997.
16. Ess, Josef van. The Flowering of Muslim Theology. çev. Marie Todd. USA: Harvard University Press, 2006.
17. Evkuran, Mehmet. Sünni Paradigmayı Anlamak. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2005.
18. Eş’arî, Ebü’l-Hasen. Makâlâtu’l-islâmiyyîn ve ihtilâfu’l-musallîn. thk. Helmut Ritter. Wiesbaden: Daru Fıranz Şitayz, 1980.
19. Eş’arî, Ebû’l-Hasan. el-İbâne ‘an usûli’d-diyâne. çev. Mustafa Çevik. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2005.
20. Ferrâ’, Ebû Ya‘lâ Muhammed b. el-Hüseyn b. Muhammed b. Halef. el-Muʿtemed fî uṣûli’d-dîn. thk. Vedî‘ Zeydân Haddâd. Beyrut: Dâru’l-Maşrık, 1974.
21. Givony, Joseph. The Murji’a and The Theological School of Abu Hanifa a Historical and Ideological Study. Edinburgh: University of Edinburgh, Philosophy in the Faculty, Degree of Doctor, 1977.
22. Hayyât, Ebü’l-Hüseyin. Kitâbü’l-İntisâr. çev. Metin Yıldız. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2018.
23. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Saîd b. Hazm Endelüsî el-Kurtubî. el-Fasl fi’l-milel ve’l-ehva ve’n-nihal. çev. Halil İbrahim Bulut. İstanbul: T.C. Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017.
24. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâru Sâder, ts.
25. İbn Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed. el-Fihrist. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
26. İbn Murtazâ, Ahmed b. Yahyâ. Kitâbu Tabakâti’l-Mu‘tezile. thk. Susanna Diwald-Wilzer. Beyrut: Wiesbaden, 1961.
27. İbn Murtazâ, Ahmed b. Yahyâ. el-Münye ve’l-Emel. çev. Hüseyim Maraz. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2018.
28. İbn Teymiyye. el-Îmân’ul-evsat. thk. Ebu Yahya Mahmud. Riyad: Dâru Tayyibe, 1422.
29. İnal, İbrahim Hakkı. “Neccariyye Mezhebi Hakkında Bazı Mülahazalar”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/24 (2010), 33-52.
30. İsfahânî, Ebû Nuaym. Hilyetü’l-evliyâ ve Tabkâtu’l-asfiyâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988/1409.
31. İsferâyînî, Ebü’l-Muzaffer. et-Tabsîru fi’d-dîn ve temyîzu fırkati’n-nâciye ani’l-fırakı’l-hâlikî., thk. Kemal Yusuf Hut. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1983.
32. Irâkî, Ebû Muhammed Osman b. Abdullah b. Hasen. Sapıklarla Dinsizlerin Çeşitli Mezhepleri. çev. Yaşar Kutluay. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1962.
33. lzutsu, Toshihiko. İslam Düşüncesinde İman Kavramı. çev. Selahattin Ayaz. İstanbul: Pınar Yayınları, 2017.
34. Kādî Abdülcebbâr. el-Mecmûʿ fi’l-Muḥîṭ bi’t-teklîf. thk. Yûsuf Hûbin el-Yesûî. Beyrut: Matbaatü’l-Katolikiyye, 1962.
35. Kādî Abdülcebbâr. Fażlü’l-iʿtizâl ve Ṭabaḳātü’l-Muʿtezile. thk Fuâd Seyyid. Beyrut: Dâru’l-Fârabî, 2018.
36. Karabulut, Ülfer. “İ‘tizâl ve İrcâ Düşüncesiyle İlişkisi Bakımından Muhammed b. Hanefiyye Mektebi”. Hicrî Birinci Asırda İslâmî İlimler 2. ed. Hidayet Aydar vd. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2020.
37. Kandemir, Ahmet Mekin. “Muʽtezile İle Mürcie Arasında Bir Âlim: Muhammed b. Şebîb ve Kelâmî Görüşleri”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24/3 (2020), 1219-1239.
38. Kummî, Ebû Halef Sa‘d b. Abdillâh. Kitabu'l-Makalat ve'l-Fırak. thk, Muhammed Cevad Şekûr. Tahran: Matbaatu Haydarî, 1321.
39. Kureşî, İbn Ebî’l-Vefa Muhyiddîn Abdulkâdir b. Muhammed. el-Cevâhiru’l-mudıyye fi tabakâti’l-Hanefîyye. thk. Abdulfettah Muhammed el-Hulv. Kahire: Hicr li’t-Tabâa ve’n-Neşr, 1993.
40. Kutlu, Sönmez. Türklerin İslamlaşma Sürecinde Mürcie ve Tesirleri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
41. Kutlu, Sönmez. “Mürcie”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/41-45. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
42. Makdisî, Mutahhar b. Tâhir. el-Bed ve’t-Târîh. Yy: Mektebetü’s-Sakâfe ve’d-Dîniyye. ts.
43. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbu’t-tevhîd. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: İsam Yayınları, 2002.
44. Mes‘ûdî, Ali b. Hüseyin. Kitâbü’t-Tenbîh ve’l-işrâf. Leiden: Brill, 1893.
45. Nâşî Ekber. Mesâʾilü’l-imâme ve muḳteṭafât mine’l-Kitâbi’l-Evsaṭ fi’l-maḳālât. nşr. Joseph van Ess. Beyrut: 1971.
46. Nesefî, Ebü’l-Muîn. Tebṣıratü’l-edille fî uṣûli’d-dîn. thk. Hüseyin Atay. Ankara: DİB Yayınları, 1993.
47. Nesefî, Ebû Mutî‘ Mekhûl. Kitâbu’r-red ʿalâ ehli’l-bidaʿ ve’l-ehvâiʾd-dâlle. thk. Seyit Bahçivan. Konya: Hikmet Yayınları, 2013.
48. Neşşâr, Ali Sami. İslam’da Felsefi Düşüncenin Doğuşu. çev. Osman Tunç. İstanbul: İnsan Yayınları, 1999.
49. Nîsâbûrî, Ebû Reşîd Saîd b. Muhammed b. Hasen b. Hâtim. el-Mesâʾil fi’l-ḫilâf beyne’l-Baṣriyyîn ve’l-Baġdâdiyyîn. thk. Ma‘n Ziyâde-Rıdvân es-Seyyid. Beyrut: Ma‘hedü İnmâi’l-Arabî, 1979.
50. Öz, Mustafa. “Neccâriyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/482-483. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
51. Öz, Mustafa. “Vâkıfe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/487-488. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
52. Pessagno, J. Meric. “The Reconstruction of the Thought of Muḥammad Ibn Shabīb”. Journal of the American Oriental Society 104/3 (1984), 445-453.
53. Pezdevî, Ebü’l-Yüsr. Usûlu’d-dîn. thk. Hans Peter Linss. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyyetü li’t-Türâs, 2003.
54. Râzî, Ebû Hâtim. Kitâbu’z-zîne. thk. Said Ganimi. 2 cilt. Beyrut: Menşuratül Cümel, 2015.
55. Râzî, Fahreddin. Îtikâdâtu’l-Fıraku’l-Müslimîn ve’l-Müşrikîn. nşr. Ali Sami en-Neşşar. Beyrut: Dârul-Kütübi’l-İlmiyye, 1982.
56. Sem‘ânî, Abdülkerîm b. Muhammed. el-Ensâb. nşr. Abdurrahman b. Yahyâ El-Muallimî. 13 Cilt. Haydarâbâd: Dâiratü Meârifi Osmâniyye, 1977.
57. Şehristânî, Abdilkerîm b. Ahmed. el-Milel ve’n-nihal. thk. Ahmed Fehmi Muhammed. Beyrut: Daru’l Kütübi’İlmiyye, 1992/1413.
58. Şeyh Müfîd, Ebû Abdillâh Muhammed b. Muhammed. Evâilü’l-makâlât. thk. İbrahim Ensari. Kum: el-Mu’temerul Alemi, 1413.
59. Taşköprizâde. Miftâḥu’s-saʿâde ve miṣbâḥu’s-siyâde fî mevżûʿâti’l-ʿulûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 1985.
60. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Ahmed b. Osmân. Mîzânü’l-iʿtidâl fî naḳdi’r-ricâ. thk. Ali Muhammed Muavvaz – Âdil Ahmed Abdülmevcûd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 1995.
61. Zehebî, Hafız Ebu Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyerü a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût-Hüseyn el-Esed. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1982.
62. Watt, William Montgomery. Islamic Philosophy and Theology an Extended Survey. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1985.
63. Watt, William Montgomery. “Mu'tezile'nin Siyasi Tutumları”. çev. Süleyman Akkuş. Dini Araştırmalar 9/27 (2007), 323-342.
64. Watt, William Montgomery. İslam Düşüncesinin Teşekkül Dönemi. çev. Osman Demir. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.