The Phenomenon of “Asylum” in The Early Modern Period and Its Impact on Ottoman-Iranian Relations: The Examples of Sâm Mirza and Elkas Mirza

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 585 - 611, 29.12.2025

Veysel Gürhan

https://doi.org/10.33201/iranian.1772923

Öz

This study examines the phenomenon of "asylum", which played an important role in Ottoman-Safavid/Iranian relations in the 16th century, particularly in the context of the defection of members of the Safavid dynasty to Ottoman lands. Drawing on the cases of Elqas Mirza and Sâm Mirza, the analysis argues that such asylum cases were not merely a search for individual security but were part of the Ottomans' strategy to exploit the vulnerabilities in Safavid domestic politics and thereby gain ideological and political influence on the eastern border. The Ottomans' acceptance of Safavid princes as 'sons', organizing military campaigns on their behalf and supporting their claims to the throne is indicative of an effort to establish not only military, but also diplomatic and symbolic supremacy in eastern politics. However, the failure of the defector princes also shows that Ottoman intervention had a limited capacity to permanently influence Safavid internal balances. By revealing how intra-dynastic rivalries were reflected in interstate relations and how individual actors were politically instrumentalized, the study aims to uncover the diplomatic and symbolic dimensions of defection in the early modern period.

Anahtar Kelimeler

Ottoman , Safavid , Asylum , Sâm Mirza , Elqas Mirza

Erken Modern Dönemde “Sığınma” Olgusu ve Osmanlı-İran İlişkilerine Etkisi: Sâm Mirza ve Elkas Mirza Örnekleri

Öz

Bu çalışmada, 16. yüzyılda Osmanlı-Safevi/İran ilişkilerinde önemli bir yer tutan “sığınma” olgusu, özellikle Safevi hanedan mensuplarının Osmanlı topraklarına iltica etmeleri bağlamında ele alınmaktadır. Elkas Mirza ve Sâm Mirza örneklerinden hareketle yapılan değerlendirmeler bu tür sığınma vakalarının sadece bireysel güvenlik arayışına dayanmadığını, aynı zamanda Osmanlıların Safevi iç siyasetindeki kırılganlıkları kullanarak doğu sınırında ideolojik ve politik nüfuz kazanma stratejisinin bir parçası olduğunu göstermektedir. Osmanlıların Safevi şehzadelerini 'oğul' olarak kabul etmesi, onlar adına askeri seferler düzenlemesi ve taht iddialarını desteklemesi, Safevi politikasında yalnızca askeri değil aynı zamanda diplomatik ve sembolik üstünlük kurma çabasının da bir göstergesidir. Bununla birlikte, sığınmacı şehzadelerin başarısız olması Osmanlı müdahalesinin Safevi iç dengelerini kalıcı biçimde etkileme kapasitesinin sınırlı kaldığını göstermektedir. Makalede, hanedan içi rekabetin devletlerarası ilişkilere nasıl yansıdığı ve bireysel aktörlerin siyaseten nasıl araçsallaştırıldığı incelenirken, erken modern dönemde sığınma olaylarının diplomatik ve sembolik boyutları açığa çıkarılmaya çalışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , Safevi , Sığınma , Sâm Mirza , Elkas Mirza

Etik Beyan

Bu makale etik kurul kararından muaftır. Çalışmada katılımcı bulunmamaktadır. Çalışma için herhangi bir kurum veya projeden mali destek alınmamıştır. Çalışmada kişiler ve kurumlar arası çıkar çatışması bulunmamaktadır. Telif hakkına sebep olacak bir materyal kullanılmamıştır.

Kaynakça

• Alandağlı, M. (2024). Alternatif’e sahip olmak: Osmanlı kaynakları bağlamında Osmanlı-Safevî çekişmesinde Kürt aşiretleri (Şah Kulu oğullarının i̇syanı örneği). Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(2), 123-137. https://doi.org/10.47130/bitlissos.1583208
• Allouche, A. (2001). Osmanlı Safevi ilişkileri, kökeni ve gelişimi (Çev. A. E. Dağ,). Anka Yayınları.
• Anooshahr, A. (2021). The body politick and rise of the Safavids. Içinde C. Melville (Ed.), Safavid Persia in the age of empires (the idea of İran 10) (s. 13-28). I.B.Tauris.
• Babayan, K. (2002). Mystics, monarchs, and messiahs: Cultural landscapes of early modern Iran. Distributed for the Center for Middle Eastern Studies of Harvard University by Harvard University Press.
• Başar, F. (1994). Safeviler. İçinde K. Seyithanoğlu (Ed.), Doğuştan günümüze büyük İslam tarihi (C. 9, s. 537-556). Esra Yayınları.
• Beers, T. S. (2020). The lives of Sām Mīrzā (923–75/1517–67): Dynastic strife and literary world-building in early Safavid İran [Doctoral Thesis, The University of Chicago].
• Çiftçi, E. (2023). The Karapapaks and their shifting loyalties on the imperial borderlands during the nineteenth century. Middle Eastern Studies, 59(6), 863-880. https://doi.org/10.1080/00263206.2022.2146096
• Dağlar, M. (2016). Ulama sultan-ı tekelü ve Osmanlı Devleti’ne i̇lticası. Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 1(1), 180-189. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.233674
• Dağlar, M. (2019). Sam Mirza’nın tuhfe-i sami adlı tezkiresinde geçen seyyidler ve Şii âlimler. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (18), 77-90. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2154331
• Dedeyev, B. (2018). Osmanlı-Safevi ilişkilerinde Teke ili bölgesinin rolü (15-16. Yüzyıllarda). İçinde Antalya kitabı, Selçukludan Cumhuriyet’e sosyal bilimlerde Antalya (C. 1, s. 153-161). Palet Yayınları.
• Deniz, Ş. (2024). İsyan, iltica ve ölüm: Safevî kaynaklarında şehzade Bayezid meselesi. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, (20), 123-138. https://doi.org/10.21021/osmed.1387750
• Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA). İbnülemin Askeriye (İE.AS), 1/25 (H. 9/7/956-3/18/1549)
• Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA). Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS.MA.e.), 756/90 (H. 29/12/946-M. 06/05/1540).
• Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA). Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS.MA.e.), 74/21 (H. 29/12/958-M. 28/12/1551)
• Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA). Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS.MA.e.), 660-7 (H. 13/06/1008-M. 31/1271599)
• Emecen, F. (1999). Irakeyn Seferi. İçinde Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi (C. 19, s. 116-117). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Emecen, F., & Genç, V. (2025). Kanuni Sultan Süleyman’ın ikinci doğu seferi ve sefer Rûznâmçe defteri (955-956/1548-1549). Türkiye Bilimler Akademisi.
• Erdoğan, E., & Okumuş, İ. (2025). İ̇ki Safevi şehzadesi: Sam ve Behram Mirza. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (84), 258-269. https://doi.org/10.51290/dpusbe.1631127
• Evliyâ Çelebi. (2010). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi seyahatnâmesi: Bağdad-Basra-Bitlis-Diyarbakır-Isfahan-Malatya-Mardin-Musul-Tebriz-Van (Seyyit Ali Kahraman-Yücel Dağlı, Ed.). Yapı Kredi Yayınları.
• Faroqhi, S. (2009). Refugees and asylum seekers on Ottoman territory in the early modern period. Içinde Le monde de l’itinérance. Ausonius Éditions; https://doi.org/10.4000/books.ausonius.1608
• Fleischer, C. (1989). Alqās Mīrza. İçinde Encyclopædia Iranica (C. 1/9, s. 907-909). http://www.iranicaonline.org/articles/alqas-alqasb-alqas-mirza-safawi
• Gündüz, T. (2010). Tahmasb. İçinde Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi (C. 39, ss. 413-415). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Gündüz, T. (2022). Tekelü. İçinde Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi (C. 40, ss. 347-348). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Gürhan, V. (2005). Safevi Devleti’nden Osmanlı Devleti’ne iltica eden önemli devlet adamları (Kayıt No. 173193) [Yüksek Lisans Tezi, Dicle Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
• Huart, C. (1997). Elkas Mirza. İçinde İslam ansiklopedisi (C. 4). Milli Eğitim Bakanlığı.
• Karagedikli, G. (2014). “Altın çağ” ile modern dönem arasında Osmanlı Yahudileri: Edirne Yahudi cemaati örneği, 1680-1750. Kebikeç İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, (37), 305-336.
• Kaya, A. İ. (2018). Osmanlı belgeleri ışığında Tökeli İmre’nin Osmanlı himayesindeki mücadelesi ve Osmanlı Devleti’nden sağlanan parasal yardımlar. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (62), 345-374. https://doi.org/10.14222/Turkiyat3869
• Kırzıoğlu, F. (1998). Osmanlıların Kafkas ellerini fethi (1451-1590). Türk Tarih Kurumu.
• Kütükoğlu, B. (1993). Osmanlı-İran siyasi münasebetleri (1578-1612). Fetih Cemiyeti Yayınları. Lütfü Paşa. (2001). Tevarih-i Âli Osman. Kültür Bakanlığı.
• Matrakçı Nasuh. (2019). Rüstem Paşa tarihi olarak bilinen Târîh-i Âl-i Osmân: (Osmanlı tarihi 699-968/1299-1561) (G. İnan & E. Afyoncu, Ed.; 1. baskı). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
• Matthee, R. (2017). Safevî İranı bir imparatorluk muydu? (İ. Külbilge, Çev.). Cihannuma, Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, 3(2), 179-208. https://doi.org/doi.org/10.30517/cihannuma.373252
• Mitchell, C. P. (2009). The practice of politics in Safavid Iran: Power, religion and rhetoric. Tauris Academic Studies. https://doi.org/10.5040/9780755607600
• Musalı, V. (2018). Çiçeklerin savaşı: Osmanlı-Safevî rekabetinin edebiyata yansımaları. İçinde O. Kurtoğlu & A. Çamkara Erginer (Ed.), Uluslararası Alevilik ve Bektaşilik Sempozyumu Bildiriler Kitabı, (C. 2, s. 233-245).
• Müneccimbaşı Ahmet Dede. (t.y.). Müneccimbaşı tarihi. Tercüman Yayınları.
• Parmaksızoğlu, İ. (1973). Kuzey Irak’ta Osmanlı hâkimiyetinin kuruluşu ve Memun Bey’in hatıraları. Belleten, 37(146), 191-230. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1171490
• Peçevi İbrahim Efendi. (1981). Peçevi tarihi (1. bs, C. 1). Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Posch, W. (2013). Osmanisch-Safavidische beziehungen 1545-1550: Der fall Alk âs Mîrzâ (1. bs). Austrian Academy of Sciences Press.
• Seyhan Alışık, G. (2009). Sâm Mirza. İçinde Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi (C. 36, s. 61). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Shaw, S. J. (1991). The jews of the Ottoman empire and the Turkish republic (1st ed. 1991). Palgrave Macmillan UK. Solak-zâde Mehmed Hemdemî Çelebî. (1989). Solak-zade tarihi (Vahid Çabuk, Ed.). Kültür Bakanlığı.
• Soofizadeh, A. (2018). Güney Kafkasya’da Osmanlı-Safevi rekabeti (1555-1618). OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, (43), 165-179. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2160533
• Sümer, F. (1999). Safevi Devleti’nin kuruluşu ve gelişmesinde Anadolu Türklerinin rolü (2. bs). Türk Tarih Kurumu. Şah Tahmasb-ı Safevi. (2001). Tezkire (H. Kırlangıç, Çev.). Anka Yayınları.
• Şefkat, U. M. (2022). Elkas Mirza isyani (Kayıt no. 728675) [Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.   Şeref Han. (1990). Şerefname-Kürt Tarihi (M. E. Bozarslan, Çev.). Hasat Yayınları.
• Şevket, H., & Çapraz, Ç. (2010). İmre Thököly gözüyle Osmanlı İmparatorluğu’nun 1694 Petrovaradin kuşatması. Gazi Akademik Bakış, 3(6), 123-176. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/73979
• Uzunçarşılı, İ. H. (1994). Osmanlı tarihi. Türk Tarih Kurumu.
• Veliyeva, Z. (2007). Safevi devlet teşkilatı (Tezkiretü’l-mülük’e göre) (Kayıt No. 208190) [Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
• Yazıcı, T. (1997). Sam Mirza. İçinde İslam ansiklopedisi (C. 10, s. 139). Milli Eğitim Bakanlığı.
• Zarinebaf, F. (2012). Rebels and renegades on Ottoman-Iranian borderlands: Porous frontiers and hybrid identities. Içinde Abbas Amanat & Farzin Vejdani (Ed.), Iran facing others: Identity boundaries in a historical perspective (s. 79-97). Palgrave.