Araştırma Makalesi

Nöral Makine Çevirisinde Plastisite: Bilişsel ve Teknik bir Perspektif

Sayı: 23 11 Aralık 2025
PDF İndir
TR EN

Nöral Makine Çevirisinde Plastisite: Bilişsel ve Teknik bir Perspektif

Öz

Nöroplastisite, insan beyninin değişken koşullara adapte olması ve uyum sağlaması konusundaki esnekliği ifade eden bir kavramdır. Yapay zekâ sistemlerinde ve nöral makine çevirisinde ise plastisite, çeviri çıktılarının doğruluğu ve bağlama duyarlılığı ile ilgili bir konudur. Bu çalışma, nöral makine çevirisinde plastisitenin nasıl sağlandığını ve bunu sağlayan mekanizmaların çeviri sürecindeki etkisini incelemeyi amaçlamaktadır. Plastisite olgusu, çalışmada veri temelli kavramsal analiz yaklaşımıyla ele alınmış, teknik boyutunun yanı sıra erek dilde anlamın yeniden yapılandırılması ve bağlamsal esnekliğin işlevselliği bakımından incelenmiştir. Bu doğrultuda dil modellerinde plastisiteyi sağlayan iki temel mekanizma ele alınmıştır: Birincisi hataya dayalı öğrenme süreci olan ve geri yayılım anlamına gelen backpropagation, ikincisi ise bir dil modelinin kullanıcı tarafından yeni girdilere uyumlanmasını içeren fine-tuning işlemi. Bu işleyişin arkasındaki mekanizma ise attention terimiyle ifade edilmektedir. Bu mekanizmalar öncelikle teknik özellikleriyle alanyazında araştırılmış, makine öğrenmesindeki plastisitenin insan beynindeki plastisite kavramından farkı ifade edilmiştir. Ardından bu mekanizmaların işlevselliği, örnek metinler, dikkat hari taları ve eğitilen bir dil modeli üzerinden yürütülen doküman analizi kapsamında betimleyici bir biçimde analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular çeviribilimsel bakış açısından bilişsel süreçlerle ilişkilendirilmiş, model çıktılarının bağlamsal esneklik kapasitesi incelenmiştir. Bulgular, yapay öğrenme sistemlerinin nöral makine çevirisi yaparken yüzeysel anlam eşleştirmede başarılı olduğunu, bununla birlikte modelin işleyişinde istenmeyen yan etkilere de yol açabileceğini göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Abbas, Z., Zhao, R., Modayil, J., White, A. & Machado, M. C. (2023). Loss of plasticity in continual deep reinforcement learning. In Conference on lifelong learning agents, 232: 620-636. PMLR. Retrieved from: https://proceedings.mlr.press/v232/abbas23a.html google scholar
  2. Açıkgöz, N. & Madi, B. (2013). Öğrenme ile Beyinde Oluşan Değişiklikler (Plastisite). Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 9(9), 29-36. google scholar
  3. Allemann, A., Atrio, À. R. & Popescu-Belis, A. (2024). Optimizing the Training Schedule of Multilingual NMT using Reinforcement Learning. google scholar
  4. Preprint arXiv, Computation and Language. https://doi.org/10.48550/arXiv.2410.06118 google scholar
  5. Anlar, B. (2013). Beyinde Plastisite ve Bozuklukları. Türkiye Klinikleri Pediatrik Bilimler- Özel Konular, 9(4), 129-137. google scholar
  6. Aslan, E. (2024). Yapay Zekâ Destekli Çeviri Araçlarının Edebi Çevirideki Yeterlilikleri Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme. IU Journal of Translation Studies, (20), 32-45. google scholar
  7. Bahdanau, D., Cho, KH. & Bengio, Y. (2015). Neural machine translation by jointly learning to align and translate. In Proceedings of ICLR. Preprint arXiv, https://doi.org/10.48550/arXiv.1409.0473 google scholar
  8. Baker, M. (1992). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge, London and New York. Retrieved from: https://archive.org/details/InOtherWordsByMonaBaker/page/n3/mode/2up google scholar

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Çeviri ve Yorum Çalışmaları

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

11 Aralık 2025

Gönderilme Tarihi

1 Haziran 2025

Kabul Tarihi

11 Ekim 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Sayı: 23

Kaynak Göster

APA
Oğuz, D. (2025). Nöral Makine Çevirisinde Plastisite: Bilişsel ve Teknik bir Perspektif. IU Journal of Translation Studies, 23, 73-93. https://doi.org/10.26650/iujts.2025.1711530
AMA
1.Oğuz D. Nöral Makine Çevirisinde Plastisite: Bilişsel ve Teknik bir Perspektif. IU Journal of Translation Studies. 2025;(23):73-93. doi:10.26650/iujts.2025.1711530
Chicago
Oğuz, Derya. 2025. “Nöral Makine Çevirisinde Plastisite: Bilişsel ve Teknik bir Perspektif”. IU Journal of Translation Studies, sy 23: 73-93. https://doi.org/10.26650/iujts.2025.1711530.
EndNote
Oğuz D (01 Aralık 2025) Nöral Makine Çevirisinde Plastisite: Bilişsel ve Teknik bir Perspektif. IU Journal of Translation Studies 23 73–93.
IEEE
[1]D. Oğuz, “Nöral Makine Çevirisinde Plastisite: Bilişsel ve Teknik bir Perspektif”, IU Journal of Translation Studies, sy 23, ss. 73–93, Ara. 2025, doi: 10.26650/iujts.2025.1711530.
ISNAD
Oğuz, Derya. “Nöral Makine Çevirisinde Plastisite: Bilişsel ve Teknik bir Perspektif”. IU Journal of Translation Studies. 23 (01 Aralık 2025): 73-93. https://doi.org/10.26650/iujts.2025.1711530.
JAMA
1.Oğuz D. Nöral Makine Çevirisinde Plastisite: Bilişsel ve Teknik bir Perspektif. IU Journal of Translation Studies. 2025;:73–93.
MLA
Oğuz, Derya. “Nöral Makine Çevirisinde Plastisite: Bilişsel ve Teknik bir Perspektif”. IU Journal of Translation Studies, sy 23, Aralık 2025, ss. 73-93, doi:10.26650/iujts.2025.1711530.
Vancouver
1.Derya Oğuz. Nöral Makine Çevirisinde Plastisite: Bilişsel ve Teknik bir Perspektif. IU Journal of Translation Studies. 01 Aralık 2025;(23):73-9. doi:10.26650/iujts.2025.1711530