Osmanlı Dönemi Tercüme Anlayışını Mimarlık Bağlamında Düşünmek: Ayasofya Kilisesi’nin Ayasofya Camisi’ne Tercümesi

Yıl 2025, Sayı: 23, 19 - 48, 11.12.2025

Büşra Özaydın Çat

https://doi.org/10.26650/iujts.2025.1725714

https://izlik.org/JA83PS99LZ

Öz

Ayasofya uzun hayatına farklı imparatorluklar, dinler ve işlevler sığdırmış, toplumsal, siyasal, bilimsel birçok olaya ev sahipliği ve tanıklık etmiştir. Bu çalışmanın amacı yapının fonksiyonunda fethin ardından gerçekleşen değişimi basit bir fonksiyon değişikliğine indirgeyen kavramsal tartışmayı tercüme kavramı bağlamında yeni bir zemine taşımaktır.

Çalışma kapsamında Osmanlı’da bir tür metin üretme yöntemi olarak kullanılan ve farklı uygulamaları olan tercüme faaliyeti mimarlık bağlamında düşünülmüş ve fethin ardından Ayasofya Kilisesi’nin Ayasofya Camisi’ne tercüme edildiği iddia edilmiştir. Bu iddia doğrultusunda kiliseden camiye gerçekleşen tercümenin okunabilirliği Ayasofya ile ilgili üretilen görsel temsil araçları üzerinden araştırılmış ve bu araçlarının üretimi benzeştirici ve yabancılaştırıcı çeviri stratejileri bağlamında ele alınmıştır.

Yapılan incelemeler sonucunda Ayasofya Kilisesi’nin Ayasofya Camisi’ne dönüşümünde, yapıdaki mekânsal dönüşümler, dini mekân sembol ve elemanlarındaki yer değişikliği ve dönemsel olarak farklılık gösteren ekler bağlamında üç farklı mekânsal tercüme stratejisi/uygulaması tespit edilmiş ve mekânsal tercümelerde tıpkı edebi tercümelerde olduğu gibi kültüre ve zamana özgü uygulamaların olabileceği görülmüştür. Öte yandan çeşitli minyatürler, gravürler ve çizimler üzerinden yapılan incelemede müelliflerin kullandığı yabancılaştırıcı çeviri strate jilerinin tercümenin okunabilirliğini artırdığı tespit edilmiştir.

Çalışma kapsamında Ayasofya Kilisesi’den Ayasofya Camisi’ne gerçekleşen değişimin basit bir fonksiyon değişimi ötesinde kültüre ve zamana özgü tercüme kavramı bağlamında ele alınması Osmanlı zihniyet dünyasını bütünsel bir perspektiften okumayı sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Ayasofya , tercüme , görsel temsil araçları , yabancılaştırıcı çeviri , mekânsal dönüşüm

Rethinking the Ottoman Approach to Translation in an Architectural Context: The Translation of the Hagia Sophia Church into the Hagia Sophia Mosque

https://izlik.org/JA83PS99LZ

Öz

This study aims to relocate the conceptual discussion of the post conquest transformation in Hagia Sophia’s function onto a new theoretical ground through the lens of translation.

This study approaches translation understood in Ottoman literary culture as a diverse and dynamic practice of textual production as a conceptual tool for thinking about architectural transformation. From this perspective, it is proposed that the transformation of the Hagia Sophia Church into the Hagia Sophia Mosque can be under stood as an act of translation. Consistent with this claim it is deemed appropriate to investigate the legibility of the translation from church to mosque through visual representational tools. In this study, the production of visual representational tools is examined within the framework of “domesticating” and “foreignizing” translation strategies.

In the findings section of the study, the translation of the Hagia Sophia Church into the Hagia Sophia Mosque is examined through three spatial translation strategies; spatial transformations, the relocation of religious symbols and elements, and periodspecific architectural additions.

By framing the transformation from the Hagia Sophia Church to the Hagia Sophia Mosque as a culturebounded and timebounded act of translation, allows for a more comprehensive reading of the Ottoman epistemological framework.

Anahtar Kelimeler

Hagia Sophia , translation , visual representational tools , foreignizing translation , spatial transformation

Kaynakça

• Akcan, E. (2009). Çeviride Modern Olan, Şehir ve Konutta Türk-Alman İlişkileri. İstanbul: Yapı Kredi Kültür Yayınları. google scholar
• Akyürek, G. (2011). Bilgiyi yeniden inşa etmek, tanzimat döneminde mimarlık, bilgi ve iktidar. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. google scholar
• Altan, K. (1935). Ayasofya etrafında Türk san’at ekleri. Arkitekt, 09/57, 264-267. google scholar
• Altan, K. (1936). Bizans eserleri üzerinde türk mimarlarının işleri. Arkitekt, 08/68, 224-226. google scholar
• Ayverdi, E. K. (1973). Osmanlı mimarisinde Fatih devri 855-886 (1451-1481). İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti. google scholar
• Bengi, I. (1990). A re-evaluation of the concept of equivalence in the literary translation of Ahmed Midhat Efendi: A linguistic perspective. (Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. google scholar
• Berk, Ö. (2005). Kuramlar Işığında Açıklamalı Çeviribilim Terimcesi. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
• Bilir, S. (2019). Bir Çeviri Nesnesi Olarak Mekân ve “Biçem Alıştırmaları” Metni Üzerinden Disiplinlerarası Bir Çeviri Araştırması. (Sanatta Yeterlilik Tezi). Hacettepe Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Ankara. google scholar
• Büyükkarcı-Yılmaz, F. (2001). Za’ifi’nin manzum gülistan tercümesi: kitab-ı nigaristan-ı şehristan-ı dırahistan-ı sebzistan. (Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul. google scholar
• Ceylan, E. (2015). Tabula rasa değil, palimpsest: Çizgisel olmayan bir mimarlık tarihi düşünmek. E. Ceylan ve E. Duyan (Ed.), Kuram, yaşantı ve tasarım bağlamında mimarlık ve özerklik kitabı içinde (s. 151-233). İstanbul: DAKAM Yayınları. google scholar
• de Certeau, M. (2020). Tarihyazımı. (O. Adanır, Çev.). İstanbul: Doğu-Batı Yayınları. google scholar
• Demircioğlu, C. (2005). From discourse to practice: rethinking “translation” (Terceme) and related practices of text production in the late Ottoman literary tradition. (Doktora Tezi), Boğaziçi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. google scholar
• Demircioğlu, C. (2009). Osmanlı çeviri tarihi araştırmaları açısından “terceme” ve “çeviri” kavramlarını yeniden düşünmek. Journal of Turkish Studies, 33, 159-179. google scholar
• Demircioğlu, C. (2016). Çeviribilimde tarih ve tarihyazımı, doğu-batı ekseninde bir karşılaştırma. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları. google scholar
• Diez, E. (1943). Türk sanatı (O. Aslanapa, Çev). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları. google scholar
• Duyuran, R. (1953). Fethettiğimiz İstanbul. Arkitekt, 01-04(255-258), 5-14. google scholar
• Eldem, E. (2015). Ayasofya: kilise, cami, abide, müze, simge. Toplumsal Tarih, 254, 76-85. google scholar
• Eren, B. (2020). Mimari Temsilde Çevirinin Yaratıcı Boşlukları. (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. google scholar
• Evans, R. (1996). Translation From Drawings to Buildings. Translation From Drawing to Building and Other Essays. Cambridge, Massac- husetts: The MIT Press. google scholar
• Eyice, S. (1984). Ayasofya 1. İstanbul: Yapı Kredi Kültür ve Sanat Hizmetleri. google scholar
• Eyice, S. (1986). Ayasofya 3. İstanbul: Yapı Kredi Kültür ve Sanat Hizmetleri. google scholar
• Gencer, S. (2020). Tarihyazımı. Tarihyazımı/Journal of Historiography, 2(2), 362-370. google scholar
• Göktürk, A. (2018). Çeviri: dillerin dili. İstanbul: Yapı Kredi Kültür Yayınları. google scholar
• Güner, D. (2016). Bütünleşme İdeali, İlişkisellik ve Tercüme. Ege Mimarlık, Nisan, 8-9. google scholar
• Hasol, D. (1975). Ansiklopedik Mimarlık Terimleri Sözlüğü. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları. google scholar
• Kafescioğlu, Ç. ve Necipoğlu, N. (2015). Ayasofya: kimlik, hafıza ve mekân üzerine bin beş yüz yıllık bir tartışma. Toplumsal Tarih, 254,41-43. google scholar
• Koç Şeyhismailoğlu, Ezgi. (2017). Kültür Odaklı Çeviri Etkinliği ve Postmodern Çeviri Yaklaşımı. (Yüksek Lisans tezi). Mersin Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Mersin. google scholar
• Kuban, D. (1997). Sinan’ın Sanatı ve Selimiye. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. google scholar
• Levend, A. S. (1957). Türk edebiyatında Leyla ve Mecnun yazan şairler. TDAY-Belleten, 105-113. google scholar
• Mustafa, Ş. (2013). Kenzü’l-küberâ ve Mehekkü’l-ulemâ, büyüklerin hazinesi alimlerin mihenk taşı (K. Yavuz, Haz.). İstanbul: Büyüyenay Yayınları. google scholar
• Necipoğlu, G. (1992). The life of an imperial monument: Hagia Sophia after Byzantium. In R. google scholar
• Mark & A. Ş. Çakmak (Eds.), Hagia Sophia from the age of Justinian to the present (pp. 195-225). Cambridge, UK: Cambridge University Press. google scholar
• Okumuş, G. (2017). Göçmen Belleğinin Mekânı Kurgulama ve Yeniden Üretme Biçimleri: Kolaj, Montaj ve Çeviri. (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. google scholar
• Öz, T. (1953). 500 sene evvel İstanbul nasıl imar edildi? Arkitekt, 01-04(255-258), 1-10. google scholar
• Öz, T. (1962). İstanbul camileri I-II. İstanbul: Türk Tarih Kurum. google scholar
• Özaydın-Çat, B. (2022). Türkiye mimarlık tarihyazımının ürettiği “suretler”: Ayasofya çevirileri. (Doktora Tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. google scholar
• Paker, S. (2002). Translation as terceme and nazire: Culture-bound concepts and their implications for a conceptual framework for research on Ottoman translation history. In T. Hermans (Ed.), Crosscultural transgressions, Research models in translation studies II historical and ideological issues (pp. 120-143). London, UK: Routledge Press. google scholar
• Paker, S. (2014). Terceme, te’lîf ve özgünlük meselesi. H. Aynur, M. Çakır, H. Korucu, S. S. google scholar
• Kuru ve A.E. Özyıldırım (Ed.), Eski Türk edebiyatı çalışmaları IX, metnin halleri: Osmanlı'da telif, tercüme ve şerh kitabı içinde (s. 37-71). İstanbul: Klasik Yayınları. google scholar
• Söhmen, Z. G. (2011). Mimari Temsil Yöntemlerinin Mimesis, Yeniden Üretim, Çeviri ve Anlatı Kavramları Üzerinden İncelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. google scholar
• Taut, B. (1938). Mimarî bilgisi (A. Kolatan, Çev.). İstanbul: Güzel Sanatlar Akademisi Neşriyatı. google scholar
• Toska, Z. (2000). İleriye yönelik araştırmalarla ilgili olarak eski türk edebiyatı sahasında yazılmış olan tercüme metinleri değerlendir- melerde izlenecek yöntem/ler ne olmalıdır? Türklük Bilgisi Araştırmaları, 24(1), 291-306. google scholar
• Toska, Z. (2013). Dönemini yansıtan bir eser: Kenzü’l-küberâ. S. Eğri (Ed.), Sultan Yıldırım Bayezid han ve dönemi kitabı içinde (s. 231-241). Bursa: Gaye Kitabevi. google scholar
• Varlık, M. Ç. (1973). Şeyhoğlu’nun Kenzü’l-Küberâ ve Mehakku’l Ulemâ adlı tercüme eseri. I. Milletler arası Türkoloji Kongresi, Tebliğler II içinde (s. 544-548). İstanbul: İÜ Edebiyat Fakültesi Türkiyat Enstitüsü Yayınları. google scholar
• Yazar, S. (2011). Anadolu sahası klâsik Türk edebiyatında tercüme ve şerh geleneği. (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. google scholar
• Yazar, S. (2020). Bakir bir araştırma sahası olarak Osmanlı tercüme geleneği. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi/Journal of Turkish Language and Literature, 60(1), 153-178. google scholar
• Yerasimos, S. (1993). Türk metinlerinde konstantiniye ve Ayasofya efsaneleri. (Ş. Tekeli, Çev). İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
• Yorgancıoğlu, D. (2004). Steven Holl: A Translation of Phenomenological Philosophy into the Realm of Architecture. (Yüksek Lisans Tezi). Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara. google scholar