Maḥmūd al-Fanārī’s Life and His Treatise on Ta‘zīr

Öz

This article examines the treatise on discretionary punishment (ta‘zīr) written by Maḥmūd al-Fanārī who was an Ottoman scholar from the 16th-century. The first part of the study reveals the life of Maḥmūd al-Fanārī, the positions he held, and the works he authored. The second part analyzes al-Fanārī’s treatise on discretionary punishment, which has not been comprehensively studied until now. al-Fanārī stated that he wrote the treatise due to the increase in corruption and crime rates in his era and the significant reduction in punishments for ta‘zîr crimes. He attempted to outline the H̱anafī theory of discretionary punishment by drawing from various furū‘ and fatwā books. The treatise addresses the place of ta‘zīr in the H̱anafī penal system, its legitimacy, and some crimes and punishments related to ta‘zīr. One of the detailed topics the treatise focuses on is liwāṭ (sodomy). al-Fanārī examined sodomy and many related issues in his work and vehemently opposed the claim, put forward by some circles in his period, that a master could engage in homosexual relations with his slave. This permissibility situation expressed by al-Fanārī was also severely criticized by some of his contemporaries in their works. One of the focal points of this study is to analyze the fiqhī issues produced regarding sodomy in that period based on al-Fanārī’s treatise. The appendix of the study includes a critical edition of the treatise.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Law
• Maḥmūd al-Fanārī
• Crime
• Ta‘zīr
• Sodomy

Mahmud el-Fenârî’nin Hayatı ve Ta‘zîr Risalesi

Öz

Bu makale temelde 16. yüzyıl Osmanlı ulemasından Mahmud el-Fenârî’nin kaleme aldığı ta‘zîr risalesini incelemektedir. Çalışmanın ilk kısmı, hakkında detaylı bir akademik araştırma bulunmayan Mahmud el-Fenârî’nin hayatı ve kaleme aldığı eserleri konu edinmektedir. İkinci kısım Fenârî’nin ta‘zîr risalesini analiz etmektedir. Fenârî, risalesini yaşadığı çağda fesat ile suç oranının artması ve ta‘zîr suçlarına verilen cezaların iyice azalması sebebiyle kaleme aldığını belirtmiş ve çeşitli fürû ve fetva kitaplarından hareketle Hanefi ta‘zîr teorisini ortaya koymaya çalışmıştır. Ta‘zîrin Hanefi ceza taksimindeki yeri, meşruiyeti, ta‘zîr suç ve cezalarının bir kısmı risalenin ele aldığı başlıca konular arasında yer alır. Risalenin ayrıntılı olarak üzerinde durduğu ana konulardan bir diğeri livâtadır. Fenârî, livâta ve onunla ilintili birçok meseleyi eserinde incelemiş ve özellikle kendi döneminde bazı kesimler tarafından öne sürülen efendinin kölesi ile eşcinsel ilişkisinin cevâzı iddiasına şiddetle karşı çıkmıştır. Fenârî’nin dile getirdiği bu cevâz durumu, çağdaşı bazı alimler tarafından da eserlerinde şiddetle tenkit edilmiştir. Bu çalışmanın odak noktalarından biri, Fenârî’nin risalesini temel alarak livâtaya dair o dönemde üretilen fıkhi mesâili analiz etmektir. Çalışmanın ekinde ise risalenin tenkitli neşri yer almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Hukuku
• Mahmud el-Fenârî
• Suç
• Ta‘zîr
• Livâta

Destekleyen Kurum

Tübitak

Teşekkür

Yardım ve katkılarından dolayı Aziz Ençakar, Hüseyin Örs, Okan Kadir Yılmaz, Mehmet Emin Güleçyüz ve Murat Sarıtaş’a çok teşekkür ederim. Bu makale aynı zamanda Pof. Dr. Mürteza Bedir’in yürütücülüğünü yaptığı “Osmanlı Hukukunu Kurmak: 16. Yüzyıl Fetvaları ve Risaleleri Işığında Klasik Osmanlı Hukuku” başlıklı TÜBİTAK projesinin bir çıktısıdır. Desteklerinden dolayı TÜBİTAK’a teşekkür ederim.

Kaynakça

1. Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri. 11 Cilt. İstanbul: Fey Vakfı Yayınları, 1990. google scholar
2. Akgündüz, Said Nuri. “Hanefi Fürû’ Metinlerinde Ta’zîr Bahsinin Gelişimi”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/29 (15 Haziran 2014), 47-68. https://doi.org/10.17335/sakaifd.219844 google scholar
3. Akhisârî, Ahmed b. Muhammed er-Rûmî. Mecâlisü’l-ebrâr ve mesâlikü’l-ahyâr. thk. İrşâdü’l-Hak el-Eserî. Lahor: Dâru’l-Kütüb, 2009. google scholar
4. Akhisârî, Hasan Kâfî. Makâle fi’t-ta’zîri’ş-şerî. Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi, Feyzî Medresesi, 946. google scholar
5. Alan, Sebahat. 8 Numaralı Mühimme Defteri’nin (977-978/ 1569-1570) Transkripsiyon ve Değerlendirilmesi. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2017. google scholar
6. Amâsî, Sinânüddin Yusuf b. Abdullah. Tebyînü’l-mehârim. thk. eş-Şerîf Ebi’l-Hasen Abdullah b. Abdilaziz. Kahire: Dâru’l-Risâle, 2011. google scholar
7. Arıcı, Müstakim - Arıkan, Mehmet. Taşradan Merkeze Bir Osmanlı Ulema Ailesi: Taşköprülüzadeler Ve İsamüddin Ahmed Efendi. İstanbul: İLEM Yayınları, 2020. google scholar
8. Atâyî, Nevîzâde. Hadâiku’l-hakâik fî tekmileti’ş-Şekâik. thk. Suat Donuk. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017. google scholar

9. Atçıl, Abdurrahman - Alan, Ercan. XVI. Yüzyıl Osmanlı Ulema Defterleri. Ankara: TÜBA, 2018. google scholar
10. Avcı, Mustafa. “Osmanlı Hukukunda Livatanın Cezası”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 26/2 (2018), 15-45. google scholar
11. Aykul, Abdulmuid. İslam Ceza Hukunda Tazir: “Suç Ve Ceza Belirleme Siyâseti”. Hikmetevi Yayınları, 2022. google scholar
12. Baldırzade Mehmed. Ravza-i evliya. thk. Mefail Hızlı - Murat Yurtsever. Bursa: Arasta Yayınları, 2000. google scholar
13. Başoğlu, Tuncay. “Meâyîrü’t-ta’zîr”. İslam Araştırmaları Dergisi 24 (2010), 79-127. google scholar
14. Bekdaş, Said. Dirâse ani’l-Lübâb ve Muhtasari’l-Kudûrî. Beyrut: Dâru’l-beşâiri’l-İslamiyye, 1435. google scholar
15. Beyazıt, Yasemin. Osmanlı İlmiyye Mesleğinde İstihdâm (XVI. yüzyıl). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014. google scholar
16. Boyabâdî Sağır Mehmed Efendi. Mecmûatü’l-fetâvâ. Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 1070. google scholar
17. Burhâneddin el-Buhârî, Burhânü’ş-Şerîa Mahmûd b. Ahmed b. Abdilazîz. el-Muhîtü’l-Burhânî. thk. Nuaym Eşref Nur Ahmed. 25 Cilt. Karataşi: İdâretü’l-Kurân ve’l-Ulûmi’l-İslâmiyye, 1424. google scholar
18. Dede Efendi. Risâle fî hurmeti’l-livâta. Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 3692/3. google scholar
19. Donuk, Suat. Türk Edebiyatında Vefeyâtname ve İsmail Belîğ’in Güldeste-i Riyâz-i İrfân’ı. Ankara: Gece Kitaplığı, 2. Basım, 2016. google scholar
20. Ebussuûd Efendi. Fetâvâ Ebussuûd. Süleymaniye Kütüphanesi, Murad Molla, 1115. google scholar
21. Enderpetî, Ferîdüddin Âlim b. Alâ. el-Fetâva’t-Tâtârhâniyye. thk. Şebbir Ahmed el-Kâsımî. 23 Cilt. Murâdâbâb: Mektebet-i Hanefiyye, 1431. google scholar
22. Erdoğan, Ahmet. Suç ve Ceza: Osmanlı Toplumunda Bireysel Suçlar ve Cezalar (1559-1609). Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Doktora Tezi, 2019. google scholar
23. Esîrî Mehmed Efendi b. Abdülhalim el-Bursevî. Fetâvâ-yı Yahyâ Efendi. Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 1087. google scholar
24. Faruk Muhammed Ferec - Muhammed Mutîu’r-Rahmân. Fihrisü’l-mahtûtâti’l-mevcûde bi’l-mektebeti’l-merkeziyye. Cidde: Merkezü’n-Neşrü’l-İlmî, 1987. google scholar
25. Fenârî, Mahmud b. Pir Mehmed b. Ali b. Yusuf. Risâle fî beyâni fazîleti’l-ilm. Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Beyazıt, 1588. google scholar
26. Fenârî, Mahmud b. Pir Mehmed b. Ali b. Yusuf. Risâle fî mesâili’t-ta‘zîr. Süleymaniye Kütüphanesi, Şehit Ali Paşa, 949. google scholar
27. Fenârî, Mahmud b. Pir Mehmed b. Ali b. Yusuf. Risâle fi’l-mevt. İnebey Yazma Eser Kütüphanesi, Ulucami, 1915/3. google scholar
28. Fenârî, Mahmud b. Pir Mehmed b. Ali b. Yusuf. Risâle fi’t-tasavvuf. Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 1978. google scholar
29. Gel, Mehmet. “Kanûnî Devrinde ‘Müftî’ ile Rumeli Kazaskeri Arasında Bir ‘Hüccet-i Şer’iyye’ İhtilafı Yahut Kemalpaşazâde-Fenârîzâde Hesaplaşması”. Osmanlı Araştırmaları (Dergi) 42 (2013), 53-91. google scholar
30. Kâbilî, Mehmed b. Abdülgani Ispartalı. Mecmûatü’l-mesâili’l-fıkhıyye. Diyanet İşleri Başkanlığı Kütüphanesi, Yazma Eserler Koleksiyonu, 003968-I. google scholar
31. Karâfî, Ali b. Ahmed b. el-Mısrî eş-Şâfiî-. es-Savârimu’l-hindiyye fi’t-tavâifi’l-lûtiyye. Diyarbakır Kütüphanesi, Diyarbakır İl Halk Kütüphanesi, 1813. google scholar
32. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes'ûd b. Ahmed. Bedâ'i‘u’s-sanai'fitertîbi’ş-.şerâ'i'. thk. Muhammed Adnan b. Yasin Derviş. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türâsi’l-Arabî, 2010. google scholar
33. Keleş, Yunus. Fesadü’z-Zamanın (Dinî Hassasiyetin Azalmasının) Ahkâmın Değişmesine Etkisi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Doktora Tezi, 2013. google scholar
34. Kepecioğlu, Kamil. Bursa Kütüğü. thk. Hüseyin Algül. 4 Cilt. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi, 2010. google scholar
35. Koç, Mehmet. Osmanlı Hukukunda Ta’zir Suç ve Cezaları. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Doktora Tezi, 2017. google scholar
36. Leknevi, Ebü’l-Hasenât Abdülhay b. Muhammed Abdilhalîm b. Muhammed. el-Kavlü’l-cazim fî sukûti’l-haddi bi-nikahi’l-meharim. thk. Salâh Ebu’l-Hâc. Amman: Merkezü Envâri’l-Ulemâ li’d-Dirâsât, 2020. google scholar
37. Midilli, Muharrem. Klasik Osmanlı Ceza Hukukunda Şeriat-Kanun Ayrımı. İstanbul: Klasik Yayınları, 2019. google scholar
38. Midilli, Muharrem. “Osmanlı Ceza Siyasetinde Fıkıh ’Ötesi’ Bir Merkezileşme Aracı Olarak Para Cezası”. II. Türk Hukuk Tarihi Kongresi Bildirileri. 1/709-721. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2016. google scholar
39. Nasrullah b. Abdurrahim b. Abdurrahman. Nisabu’t-ta‘zîr. Punjab University Library, Arabic Manuscripts Collections, Ar d II 96/1673. google scholar
40. Özer, Abdullah. İslam Hukuk Literatüründe Ta’zir Risaleleri ve Şeyhülislam Muhyiddin Mehmed b. İlyas Çivizade’nin Risale Müteallika bi’t-Teazir Adlı Eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2000. google scholar
41. Salur, Rabia. Şeyhülislam Hoca Sâdeddin Efendi’nin Fetva Mecmuası ve Tahlili. Sakarya Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019. google scholar
42. Saraçoğlu, Tuba Nur. “Fenari Ailesi (Fenarizadeler) ve Aile Vakıflarına Bağlı Yapılar”. Uluslararası Molla Fenari Sempozyumu, 65-86. google scholar
43. Şeybânî, Muhammed b. Hasen. el-Asl. thk. Mehmet Boynukalın. 12 Cilt. Beyrut: Daru İbn Hazm, 2012. google scholar
44. Şeyhî Mehmed Efendi. Vekâyiu’l-fuzalâ. thk. Ramazan Ekinci. 4 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2018. google scholar
45. Tan, Taha Yasin. Hanefî Furû Fıkıh Literatüründe Uyuşturucu Maddelerin Hükmü: İbn Kemal Ve Ebussuud’un Afyon, Benc Ve Haşiş Hakkındaki İhtilafları Örnekliğinde Bir İnceleme. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2020. google scholar
46. Taşköprizâde Ahmed Efendi. eş-Şakâiku’n-numâniyye. thk. Muhammet Hekimoğlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019. google scholar
47. Taşköprizâde Ahmed Efendi. eş-Şakâiku’n-numâniyye. Süleymaniye Kütüphanesi, Hasan Hüsnü Paşa, 835M. google scholar
48. Tehânevî, Muhammed A‘lâ b. Alî b. Muhammed Hâmid . Keşşâfu ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-ulûm. thk. Ali Dehrûc. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnan Nâşirûn, 1996. google scholar
49. Uriel Heyd. Studies In Old Ottoman Criminal. Oxford University Press, 1973. google scholar
50. Uşşâkîzâde İbrâhîm Hasîb Efendi. Zeyl-i Şakâik. thk. Ramazan Ekinci. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017. google scholar