Tarihsel Grip Pandemilerinde Kinin, Kinin Türevleri ile Diğer Tedavi Araçları ve COVID-19

Yıl 2026, Cilt: 27 Sayı: 1 , 20 - 52 , 18.03.2026

Nuran Yıldırım

https://doi.org/10.26650/oba.1686602

https://izlik.org/JA27WP62BM

Öz

İnfluenza/grip, tarih boyunca epidemilere ve zaman zaman pandemilere yol açmış ve pek çok can almıştır. Bilimin gelişmediği dönemlerde etkeni anlaşılamamış, daha sonra Orthomyxoviridae ailesinden virülansları farklı influenza A, B ve C virüsleri olduğu tespit edilmiştir. Bu makalenin amacı, 1889-1892 ve 1918 influenza pandemilerinde ve artçı epidemilerinde başta kinin ve türevleri olmak üzere kullanılan tedavi araçlarını tanıtmak ve COVID-19’daki hidrosiklorokin deneyimine değinmektir. Bu kapsamda tarihsel araştırma yöntemiyle arşivler, dönemsel kaynaklar ve gazeteler taranmıştır. Bulgulara göre kinin ve türevlerinin kullanılma nedeni, sıtma tedavisindeki başarısına dayanmaktadır; ancak pandemiler sırasında etkinliği tartışmalı kalmıştır. 1930’lardan sonra kullanımın sürmesi klinik deneyimlere bağlanmıştır. On dokuzuncu yüzyıl sonlarında tıbba giren opioid olmayan analjezik ve antipiretikler influenza semptomlarını hafifletmiştir. COVID-19 sürecinde de hidrosiklorokinin etkisiz olduğu gösterilmiştir. Bu çalışma, söz konusu tedavi araçlarının tarihsel sürekliliğini ortaya koymaktadır. Anahtar Kelimeler: 1889 ve 1918 influenza pandemileri, kinin, kinin türevleri, geleneksel ilaçlar, ilk analjezikler, COVID-19, hidroksiklorokin.

Anahtar Kelimeler

1889 ve 1918 influenza pandemileri , kinin , kinin türevleri , geleneksel ilaçlar , ilk analjezikler , COVID-19 , hidroksiklorokin

Quinine, Quinine Derivatives, and other Therapeutic Agents in Historical Flu Pandemics and COVID-19

https://izlik.org/JA27WP62BM

Öz

Influenza/flu has, throughout history, caused epidemics and at times pandemics, claiming numerous lives. In periods when science had not yet advanced, its causative agent could not be understood; only many years later was it determined that the agents were influenza A, B, and C viruses of the Orthomyxoviridae family with differing virulence. The aim of this article is to present the therapeutic agents—foremost quinine and its derivatives—used during the historically significant 1889–1892 and 1918 influenza pandemics and their subsequent epidemics, and to address the experience with hydroxychloroquine in COVID-19. Information was obtained through historical research using official and private archives, period sources, newspapers, and printed and electronic materials. Findings indicate that quinine was used because of its success in treating malaria; however, its effectiveness in treating influenza remains debated. Non-opioid analgesics and antipyretics reduced fever and pain, while traditional remedies eased symptoms. During COVID-19, hydroxychloroquine was likewise shown to be ineffective. This study demonstrates the historical continuity of these therapeutic approaches.

Anahtar Kelimeler

1889 and 1918 influenza pandemics , quinine , quinine derivatives , traditional medicines , early analgesics , COVID-19 , hydroxychloroquine

Kaynakça

• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Cevdet Sıhhiye (C. SH.) 19/906, 29 Safer 1217 [1 Temmuz 1802]. google scholar
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Cevdet Sıhhiye (C. SH.) 19/947, 29 Safer 1247 [9 Ağustos 1831]. google scholar
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Cevdet Sıhhiye (C. SH.) 20/966, 23 Rebiülâhir 1249 [9 Eylül 1833]. google scholar
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Mütenevvi Maruzat Evrakı (Y. MTV), 96/57, 23 Zilkade 1311 [28 Mayıs 1894]. google scholar
• Yıldız Hususi Evrakı (Y.A.HUS.), 255/67. google scholar
• Muamelat Genel Müdürlüğü, 177-221-3, Dosya ek. 198, 07.02.1932. google scholar
• Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi, 110-9-1-2, 15-0-37, 5 Şubat 1877. google scholar
• Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi, 110-9-1-3, 112-0-83, 22 Temmuz 1877. google scholar
• Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi, 110-9-1-3, 112-0-85, 30 Ağustos 1877. google scholar
• Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi, 110-9-1-3, 112-0-77, 21 Aralık 1877. google scholar
• Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS.MA.e), 481/10, 21 Rebiülevvel 1222 [29 Mayıs 1807]. google scholar
• Özel Koleksiyon / Private Archive google scholar
• Abdi İbrahim Koleksiyonu, ŞAK00012. google scholar
• “ABD’de Kovid-19 ile mücadele için sıtma ilaçlarına onay.” Hürriyet Gazetesi, 3 Mart 2020. google scholar
• Abdi İbrahim Tıbbî Ecza Laboratuarı 916-951 [ürün kataloğu]. google scholar
• Alus, Sermed Muhtar. “Büyükada’ya Tebdil-i Havaya Gidişimiz.” Akşam, 2 Şubat 1941. google scholar
• Alus, Sermed Muhtar. “İstanbulda enfluenza.” Akşam, 30 Kânunusani [Ocak]1941. google scholar
• Arıkan, Ayten. Milli Türk Tıp Kongreleri (1923-1968) ve Türkiye Sağlık Politikalarına Etkileri. İstanbul: Türkiye Tıp Akademisi, (Yeni Seri No. 1) 2010. google scholar
• Artvinli, Fatih. “Toptaşı Bimarhanesi Eczanesi için ilaç istemi: Eczacı Yanko Efendi’nin 1878 tarihli listesi”. Osmanlı Bilimi Araştırmaları 12, no.1 (2010): 23-28. google scholar
• Aydüz, Salim ve Esma Yıldırım. “Bursalı Ali Münşî ve Tuhfe-i Aliyye /Kına Kına Risâlesi Adlı Eserinin Çevirisi.” Yeni Tıp Tarihi Araştırmaları 8 (2002): 85-105. google scholar
• Bartholow, Roberts. “The Causes and Treatment of Influenza.” Medical News 55, no.26 (1889): 710–714. google scholar
• Batırel, Ayşe. “Covid-19’un Özgün Tedavisi.” Sauthern Clinics of Istanbul Eurasia 31(2020) Suppl: 31-41. google scholar
• Baytop, Turhan. Laboratuar’dan Fabrika’ya. Istanbul: Bayer, 1997. google scholar
• i, Roberto Barbosa, Sandro Massao Hirabara, Tamires Afonso Duarte Serdan, Raquel Bragante Gritte, Talita Souza-Siqueira, Renata Gorjao, Laureane Nunes Masi ve diğ. "4-Aminoquinoline compounds from the Spanish flu to COVID-19." Biomedicine & Pharmacotherapy 135 (2021): 111138. doi:10.1016/j.biopha.2020.111138. google scholar
• Bebitoğlu, Berna Terzioğlu, Elif Oğuz, Ajla Hodzic, Nebile Hatipoğlu ve Özkan Kam. “Klorokin/ Hidrosiklorokin: COVID-19 Tedavisi ile Gündeme Gelen Eski Bir İlaca Farmakolojik Bakış.” Anadolu Kliniği Tıp Bilimleri Dergisi (özel sayı) 25, no.1 (2020): 204-215. google scholar
• Berke, Zühdi. “Bazı Antibiyotikler ve Şemoterapötik Maddelerin, Bilhassa Quinine’in ve Nitromin’in Enfluenza Virüs Tiplerine Tesiri Hakkında Laboratuvar Deneyleri.” Türk İjiyen ve Tecrübî Biyoloji Dergisi 13, no.2 (1953): 134-158. google scholar
• Berke, Zühdi, Azmi Arı ve Elhan Özlüarda. “Teneffüs Sistemi Virüs Hastalıkları Bu Konudaki Yenilikler ve Araştırmalarımız.” Türk İjiyen ve Tecrübi Biyoloji Dergisi 18, no.2-3 (1958): 193-196. google scholar
• Brune, Kay. "The early history of non-opioid analgesics." Acute Pain 1, no.1 (1997): 33-40. doi: 10.1016/S1366-0071(97)80033-2. google scholar
• Coghill, John G. S. “The Prophylaxis of Infulenza.” British Medical Journal 1, no.1788 (1895): 751-752. google scholar
• Cumhuriyet, 1 Mart 1935, 3. google scholar
• Cumhuriyet, 29 Kânunuevvel [Aralık] 1928, 2. google scholar
• Daim, Mehmet. Türk Tıbbî Müstahzaratı. İstanbul Evkaf Matbaası, 1929. google scholar
• Dr. Sadaro. “De la Fièvre Dengue en 1889.” Gazette Medicale d’Orient, 33/1(15 Mars 1890): 5-8, no. 2 (31 Mars 1890): 21-25. google scholar
• Egeli, Ekrem Şerif. “Grip Klinik ve Tedavi.” Yedinci Milli Türk Tıb Kurultayı Rapor I. Grip. Ankara 1938. İstanbul: Kader Basımevi, 1938. google scholar
• “For Cold and Infuenza.” The Spatula (A magazine for Pharmacists), XXX/2 (Boston, November 1923): 86. google scholar
• Gautret, Philippe, Jean-Christophe Lagier, Philippe Parola, Van Thuan Hoang, Line Meddeb, Morgane Mailhe, Barbara Doudier, Johan Courion, Valérie Giordanengo, Vera Esteves Vieira, Hervé Tissot Dupont, Stéphane Honore, Philippe Calson, Eric Chabrière, Bernard La Scola, Jean-Marc Rolain, Philippe Brouqui and Didier Raoult, "Hydroxychloroquine and azithromycin as a treatment of COVID-19: results of an open-label non-randomized clinical trial", International Journal of Antimicrobial Agents, 56 (2020): 105949. Doi: 10.1016/j.ijantimicag.2020.105949 . google scholar
• Grasse, Muallim. "Tedavi-i nezle-i müstevliye." Vekayi-i Tıbbiye 14. Sene, no. 20 (5 Receb 1311/31 Kanunuevvel 1309 [12 Ocak 1894]). google scholar
• “Grip Salgını”, Milliyet, 30 Kanunusani [Ocak] 1932, 4. google scholar
• “Grip Salgını”, Akşam, 25 Kânunusani [Ocak] 1932, 4. google scholar
• Günergun, Feza ve Şeref Etker. “From Quinaquina to ‘Quinine Law’: A Bitter Chapter in the Westernisation of Turkish Medicine.” Osmanlı Bilimi Araştırmaları 14, no.2 (2013): 41-68. google scholar
• “Harbden daha müthiş bir âfet: Grip”, Akşam, 13 Ocak 1955, 5. google scholar
• Harris, A. Butler. "Salipyrin in Influenza." The Lancet 153, no. 3942 (18 Mart 1899): 797. doi: 10.1016/S0140-6736(01)67828-0. google scholar
• “Hastalığın Salgın Halinde Olduğu Muhakkak!”, Milliyet, 12 Kânunusâni [Ocak] 1927. google scholar
• "İspanyol Nezlesinin Tahribatı. İsviçre’de telefat -vikaye ve tedavi için tedbirler." İkdam, no. 7717, 5 Ağustos 1918, 2. google scholar
• “İspanyol Hastalığı Öldürür mü? Suret-i sirayeti, yirmi günden beri İstanbul’da ve Almanya’nın her tarafında var”, İkdam, No. 7703, 21 Temmuz 1918, 1. google scholar
• “İspanyol hastalığı şehrimizde salgın”, İkdam, No. 7700, 18 Temmuz 1918, 2. google scholar
• “İspanyol Nezlesi”, Peyam-Sabah, 13 Şubat 1336/1920. google scholar
• “İspanyol Nezlesi”, Peyam-Sabah, 20 Şubat 1336/1920. google scholar
• “İspanyol Nezlesi”, Peyam-Sabah, 4 Mart 1336/1920. google scholar
• "İsviçre’deki İspanyol hastalığı yüzünden iki ziya." İkdam, no. 7736, 24 Ağustos 1918, 1. google scholar
• Jewell, Richard. "Bismuth." İçinde xPharm: The Comprehensive Pharmacology Reference, ed. S. J. Enna ve David B. Bylund, 1–5. 2007. https://doi.org/10.1016/B978-008055232-3.61324-8. google scholar
• Kâmil, Server, Dr. "İspanyol Nezlesi." Genç Dernekleri Sene.3, no. 22, 1 Mart 1336/1920. google scholar
• “Kimyahane-i Osmani Dârülistihzarı’nda Komprime Fabrikası.” Sıhhiye Mecmuası 4-5/11-12. Matbaa-i Bahriye, 1917 (1333): 1200-1204. google scholar
• Kurt, Esen, Yasin Şehitoğlu ve Fatih Şengüllendi. “Türkiye’de Salgın Hastalıklar ve İşletme Tarihi: Salgın Hastalıkla Mücadelede Büyüyen Bir Girişimci Olarak Necip Akar.” Girişimcilik ve Kalkınma Dergisi 15, no.2 (2020): 45-53. google scholar
• Latarissa, Irma Rahayu, Melisa Intan Barliana, Anna Meiliana ve Keri Lestari. “Potential of Quinine Sulfate for COVID-19 Treatment and Its Safety Profile.” Review Clin Pharmacol 13(2021): 225–234. Doi: 10.2147/CPAA.S331660. google scholar
• Louis H. Miller, Jesus Rojas-Jaimes, Leanne M. Low ve Gilberto Corbellini. “What Historical Records Teach Us about the Discovery of Quinine”. The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene, 108, no.1 (2022):7–11. doi: 10.4269/ajtmh.22-0404. google scholar
• Mat, Afife. “Dünyayı Değiştiren Mucize Kabuk: Kınakına.” Bitkiden İlaca. Hepsinin Bir Öyküsü Var, hazırlayan Afife Mat içinde 11-20. İstanbul: Pharma Vision Kültür Yayınları, 2010. google scholar
• Mavroyéni Pacha. Conférences sur l’Imfluenza. Constantinople: Imprimerie Mahmoud Bey, 1892. google scholar
• Medina, Marco T. ve Sir Salvador Moncada. “Hydroxychloroquine/ chloroquine as a treatment choice or prophylaxis for Covid-19 at the primary care level in developing countries: A Primum non Nocere delemma”, Journal of the Neurological Sciences 415 (2020): 116972. Erişim 10 Mayıs 2024. https://doi.org/10.1016/j.jns.2020.116972. google scholar
• “Mevadd-ı Mütenevvia.” Ceride-i Tıbbiye-i Askeriye 3/29 (1294 [1874]): 357. google scholar
• Muhtadi, Farid J., Mohammed A. Loutfy, ve Mahmoud M. A. Hassan. "Quinine Hydrochloride." İçinde Analytical Profiles of Drug Substances, Cilt 12, 547–621. Academic Press, 1983. https://doi.org/10.1016/S0099-5428(08)60176-8. google scholar
• O’Brien, Mary Elizabeth. Spirituality in Nursing. Standing on Holy Ground, 3rd ed. Jones&Bartlett Publishers, 2008. google scholar
• Plevnelioğlu, Kemal Hüseyin. “Grip Epidemiyolojisi ve Profilaksisi.” Yedinci Milli Türk Tıb Kurultayı Rapor I. Grip. (Ankara 1938), 1-26. İstanbul: Kader Basımevi. google scholar
• Renslo, Adam R. “Antimalarial Drug Discovery: From Quinine to the Dream of Eradication.” ACS Medicinal Chemistry Letters 4, no. 12 (2013): 1126-1128. https://doi.org/10.1021/ml4004414 . google scholar
• Sandalcı Gülnur ve Mert Sandalcı. Belgelerle Türk Eczacılığı IV, 1840-1948. Müstahzar kutuları ve şişeleri 1. İstanbul: Dr. Nejat Eczacıbaşı Vakfı, 2000. google scholar
• Sandalcı Gülnur ve Mert Sandalcı. Belgelerle Türk Eczacılığı V, Eczacılar Ecza Depoları. İstanbul: Dr. Nejat Eczacıbaşı Vakfı, 2006. google scholar
• Seeler, Albert O., Otto Graessle ve Walther H. Ott. “Effect of Quinine on Influenza Virus Infections in Mice.” The Journal of Infectious Disease 79, no.2 (1946): 156-158. google scholar
• Sert, Gürkan ve Emre Dölen. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Devlet Kinini.” Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 14, no.2 (2013): 69-86. google scholar
• Shippey, Eugen Alexander, Vanya D. Wagler ve Angelique N. Collamer. “Hydroxychloroquine: An old drug with new relevance.” Cleveland Clinic Journal of Medicine 85, no.6 (2018): 459-467. google scholar
• “Sıhhi ve İctimai Şuûn.” Sıhhiye Mecmuası VIII/52 (Ağustos 1931): 354. google scholar
• Şenozan, Şükrü, Dr. "Gripten korunmak için neler yapmalıyız?" Ulus, 1 Şubat 1937, 5. google scholar
• TBMM Zabıt Ceridesi. İkinci İntihap Devresi, İkinci İçtima Senesi, Cilt 13, 46. İçtima. 3 Şubat 1341[1925]. google scholar
• Türk Eczacıları Birliği II. Bölge Ankara Eczacı Odası. Majistral Rehberi. Haz. Ankara Eczacı Odası 2017-2019 Majistral İlaç Komisyonu. Ankara, 2019. google scholar
• Türk Kodeksi 1inci tabı. İstanbul: Türkiye Cumhuriyeti Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekâleti, Zelliç Biraderler Matbaası, 1930. google scholar
• White, Kenneth A. “Pittsburgh in the Great Epidemic of 1918.” Western Pennsylvania Historical Magazine 68, no.3: 221-242. google scholar
• Witte, Wilfried. “The plague that was not allowed to happen. German Medicine and the influenza epidemic of 1918-19 in Baden.” The Spanish Influenza Pandemic of 1918-19, New Perpectives, hazırlayan Howard Phillips, David Killingray içinde. London/New York: Routledge, 2003, 49-57. google scholar
• Yıldırım, Nuran. "Influenza/Flu Pandemic in Ottoman Geography, 1889-1892." İçinde Experiences of Combating Epidemics in the Ottoman Empire, ed. Adem Çalışkan, 125–149. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2023. google scholar
• Yıldırım, Nuran. “Covid-19 Pandemisinden Tarihe Bakış, Dünyada ve Türkiye’de İnfluenza/Grip Epidemileri ve Pandemileri” Covid-19 Pandemisinde Hastalık ve Hastane Yönetimi, hazırlayan Ramazan Özdemir, Teoman Aydın, Özlem Su Küçük içinde 13-72. İstanbul: BVU Yayınları, 2021. google scholar
• Yıldırım, Nuran. Gureba Hastanesi’nden Bezmiâlem Vakıf Üniversitesi’ne. İstanbul: Bezmiâlem Vakıf Üniversitesi, 2013. google scholar
• Yolun, Murad. “İspanyol Gribinin Dünya ve Osmanlı Devleti Üzerindeki Etkileri.” Yüksek Lisans Tezi, Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2012. google scholar
• “Acetanilide”. Erişim 16 Haziran 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Acetanilide . google scholar
• "Alcohols-medicine." Erişim 1 Temmuz 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Alcohols_(medicine. google scholar
• Amazon.com.tr. "Patent Medicine Ad, 1889. / Namerican Newspaper Advertisement, 1889, For Quina Laroche, An Anti-Malarial Tonic From France Consisting of Wine Fortified With Quinine and Iron. Poster Print by (18 x 24)." Erişim 20 Mart 2025. https://www.amazon.com.tr/Namerican-Newspaper-Advertisement-Anti-Malarial-Consisting/dp/B07CHVR5QP. google scholar
• "Aminophenazone." Erişim 8 Haziran 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Aminophenazone. google scholar
• Anderson, Stuart. “Locum shortages, fake drugs and demand spikes: Spanish flu in C+D.” Chemist and Druggist News, 24 Sep 2020. Erişim 20 Temmuz 2024. https://www.chemistanddruggist.co.uk/CD005230/Locum-shortages-fake-drugs-and-demand-spikes-Spanish-flu-in-CD. google scholar
• Andrews, B.G. “Ledger, Charles (1818-1905).” Australian Dictionary of Biography. Erişim 11 Ocak 2025. http://adb.anu.edu.au/biography/ledger-charles-4004. google scholar
• Ankara Eczacı Odası Majistral İlaç Komisyonu, 2017-2019. “Türk Eczacıları Birliği II. Bölge Ankara Eczacı Odası Majistral Rehberi.” Ankara 2019. Erişim 20 Ağustos 2025. https://www.studocu.com/row/document/abant-izzet-baysal-universitesi/academic-english/majistral-kitapcik-revize-web/64511177. google scholar
• Anselmier, Le Docteur. Observations Nouvelles Sur Le Quina Laroche. Nouvelle Édition. Paris: F. Savy, 1867. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k61530779. google scholar
• “Asie Mineur. Lettre de Soeur Mairet, fille de la Charité, sur les effects pernicieux de la fièvre (influenza) à Smyrne” Oeuvre des écoles d'Orient: Bulletin périodique (Paris) içinde (414). Gallica. Erişim 28 Haziran 2024. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9791990t/f426.texteImage. google scholar
• Artvinli, Fatih. "Toptaşı Bimarhanesi Eczanesi için ilaç istemi: Eczacı Yanko Efendi’nin 1878 tarihli listesi." Osmanlı Bilimi Araştırmaları 12, no. 1 (2010): 23–28. google scholar
• Bardakcı, Hilal. "Kinin, Klorokin, Hidroksiklorokin ve Covid-19 Hakkında." Acıbadem Üniversitesi. Erişim 10 Ocak 2021. https://www.acibadem.edu.tr/assets/haberler/2020/04/covid-19-hilalbardakci-150420/kinin--klorokin--hidroksiklorokin-ve-covid-19-hakkinda.pdf google scholar
• Burba, Juliet. "Cinchona Bark." University of Minnesota Libraries. Erişim 1 Ekim 2025. https://www.lib.umn.edu/bell/tradeproducts/cinchonabark. google scholar
• Burrell, Christopher J., Colin R. Howard ve Frederick A. Murphy. "History and Impact of Virology." Fenner and White's Medical Virology. 5. Baskı. London: Academic Press, 2016: 3–14. doi: 10.1016/B978-0-12-375156-0.00001-1. google scholar
• "Caffeine." Erişim 16 Haziran 2025.. https://en.wikipedia.org/wiki/Caffeine. google scholar
• “Calomel”. Erişim 16 Haziran 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Calomel#History. google scholar
• "Camphor laurel." Erişim 1 Temmuz 2025. https://www.britannica.com/plant/camphor-laurel. google scholar
• “CDC Museum COVID-19 Timeline.” CDC. Erişim 5 Aralık 2024. https://www.cdc.gov/museum/timeline/covid19.html. google scholar
• "Chloroquine History." Erişim 2 Mayıs 2020. https://web.stanford.edu/group/ParaSites2005/Chloroquine/history.html. google scholar
• “Coronavirus disease (COVID-19). Solidarity Trial and hydroxychloroquine.” WHO (19 Haziran 2020). Erişim 10 Ocak 2025. https://www.who.int/news-room/q-a-detail/coronavirus-disease-covid-19-hydroxychloroquine. google scholar
• Cornelia Richardson-Boedler. “The Homeopathic Use of Nosodes and Blood Isodes in Infectious Diseases”. Erişim 1 Ekim 2025. https://hpathy.com/homeopathy-papers/the-homeopathic-use-of-nosodes-and-blood-isodes-in-infectious-diseases/ google scholar
• "Creasote." Erişim 1 Temmuz 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Creosote. google scholar
• Daugherty, Greg. “The Russian Flu of 1889: The Deadly Pandemic Few Americans Took Seriously”, History. Erişim 10 Mayıs 2020. https://www.history.com/news/1889-russian-flu-pandemic-in-america. google scholar
• "Didier Raoult." Erişim 1 Temmuz 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Didier_Raoult. google scholar
• "Digitalis." Erişim 1 Temmuz 2025. https://www.britannica.com/science/heart-failure. google scholar
• Drugs.com. "Ammonia: What is it and where is it used?" Son güncelleme 5 Aralık 2025. Erişim 1 Temmuz 2025. https://www.drugs.com/inactive/ammonia-186.html. google scholar
• Drugs.com. "Influenzinum: Package Insert / Prescribing Info." Erişim 1 Ekim 2025. https://www.drugs.com/pro/influenzinum.html. google scholar
• Dunphy, Seamus. "‘Not Over By Any Means’: Quack Influenza Cures from Year Two of the 1918 Pandemic." Readex, 8 Kasım 2020. Erişim 15 Ağustos 2025. https://www.readex.com/blog/not-over-any-means-quack-influenza-cures-year-two-1918-pandemic. google scholar
• Earls, Averill. “The Sacred Bark: A History of Quinine.” Digpodcast (1 Kasım 2020). Erişim 23 Haziran 2025. https://digpodcast.org/2020/11/01/quinine/#_ftn11. google scholar
• "Eucalyptus." Herbazest. Erişim 22 Ağustos 2025. https://www.herbazest.com/herbs/eucalyptus. google scholar
• "Eucalyptus oil." Erişim 22 Ağustos 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Eucalyptus_oil. google scholar
• Ewbank, Anne. "The Long, Strange History of Medicinal Turpentine." Atlas Obscura, 26 Mart 2018. Erişim 1 Temmuz 2025. https://www.atlasobscura.com/articles/is-turpentine-medicine. google scholar
• Ewing, E. Thomas. “Medical Misinformation during a Pandemic: Text as Data during the Russian Influenza (1889-1890) Text as Data Workshop” (2022). Erişim 19 Mayıs 2024. https://sites.google.com/vt.edu/etewing/tracking-the-russian-influenza/quinine google scholar
• Ewing, E. Thomas, Veronica Kimmerly ve Siclair Ewing-Nelson. “Look Out for ‘La Grippe’: Using Digital Humanities Tools to Interpret Information Dissemination during the Russian Flu, 1889–90.” Medical History 60, no.1 (2016): 129–131. doi: 10.1017/mdh.2015.84. Erişim 6 Haziran2024. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4847397/pdf/S0025727315000848.pdf . google scholar
• "Ginger." Erişim 5 Temmuz 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Ginger. google scholar
• Gün, Merve ve Selim Aytaç. "Güzel Avrat Otu (Atropa belladonna L.) Genel Özellikleri." International Journal of Life Sciences and Biotechnology 2, no. 2 (2019): 50–57. google scholar
• “Hidroksiklorokin sulfat 200mg film tablet.” Covid19.saglik.gov.tr. Erişim 1 Ocak 2023. https://covid19.saglik.gov.tr/Eklenti/37221/0/hidroksiklorokin-sulfat-200-mg-film-tablet--guncelleme-tarihi-14042020pdf.pdf. google scholar
• "Iodine." Erişim 1 Temmuz 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Iodine. google scholar
• "Iodoform." Erişim 5 Temmuz 2025. https://www.britannica.com/science/iodoform. google scholar
• Jensen, Markus ve Heinz Mehlhorn. “Seventy-five years of Resochin® in the fight against malaria.” Parasitol Res 105 (2009): 609–627. Erişim 2 Mayıs 2024. https://doi.org/10.1007/s00436-009-1524-8. google scholar
• Johnson, Suzy Courage. “Letter: My grandfather treated Spanish flu with quinine.” Portsmouth Herald (9 Nisan 2020). Erişim 16 Haziran 2024. https://www.seacoastonline.com/story/news/local/portsmouth-herald/2020/04/09/letter-my-grandfather-treated-spanish/1379552007/. google scholar
• “Kanıta Dayanmayan COVID-19 Tedavisini Popülerleştiren Kötü Şöhretli Makale Sonunda Geri Çekildi”. Erişim 1 Temmuz 2025. https://www.klimik.org.tr/koronavirus/kanita-dayanmayan-covid-19-tedavisini-populerlestiren-kotu-sohretli-makale-sonunda-geri-cekildi/. google scholar
• Kılıç, Esra Kaya ve Serhat Ünal. "İnfluenza." Flora 28, no.4 (2023): 583–595. doi: 10.5578/flora.20239601. google scholar
• Knapp, Alex. “The Original Plandemic: Unmasking The Eerily Familiar Consipiracy Theories Behind The Russian Flu.” Forbes. Erişim 19 Mayıs 2024. https://www.forbes.com/sites/alexknapp/2020/05/15/the-original-plandemic-unmasking-the-eerily-parallel-conspiracy-theories-behind-the-russian-flu-of-1889/#4d22145b50d5. google scholar
• Le Grelot. (01.01.1890), C19 Early. Erişim 8 Haziran 2024. https://c19hcq.com/legrelot.html. google scholar
• Louis H. Miller, Jesus Rojas-Jaimes, Leanne M. Low ve Gilberto Corbellini. “What Historical Records Teach Us about the Discovery of Quinine”. The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene, 108, no.1 (2022):7–11. doi: 10.4269/ajtmh.22-0404. google scholar
• "Magnesium sulfate." Erişim 22 Ağustos 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Magnesium_sulfate. google scholar
• Medicana Sağlık Grubu. "Kakulenin Faydaları Nelerdir? Kakulenin Besin Değeri." Erişim 1 Ekim 2025. https://www.medicana.com.tr/kakulenin-faydalari-nelerdir-kakulenin-besin-degeri/blog/23576. google scholar
• "Mediterranean Kermes." Datulab. Erişim 1 Ekim 2025. https://datulab.com/en/color-database/mediterranean-kermes.html. google scholar
• “Naming the coronavirus disease (COVID-19) and the virus that causes it.” WHO. Erişim 10 Kasım 2024. https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it. google scholar
• National Museum of American History, Smithsonian Institution. "Hill’s Cascara Bromide Quinine." Erişim 25 Ağustos 2025. https://americanhistory.si.edu/collections/object/nmah_718938. google scholar
• Nordqvist, Joseph. "The health benefits of eucalyptus." Medical News Today. Erişim 1 Temmuz 2022. https://www.medicalnewstoday.com/articles/266580. google scholar
• O’Grady, Cathleen. “Infamou paper that popularized unproven COVID-19 treatment finally retracted.” Science. Erişim 5 Mart 2025. https://www.science.org/content/article/failure-every-level-how-science-sleuths-exposed-massive-ethics-violations-famed-french. google scholar
• Onlineburak.com. "Ağız ve Boğazdaki İntani Hastalıklara Karşı Formitrol Pastilleri Karton Kutu." Erişim 3 Eylül 2025. https://www.onlineburak.com/urun/10174940/agiz-ve-bogazdaki-intani-hastaliklara-karsi-formitrol-pastilleri-karton-kutu-ec. google scholar
• "Optochin." Erişim 18 Haziran 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Optochin. google scholar
• "Phenacetin." Erişim 1 Haziran 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Phenacetin. google scholar
• Pickering, George. “Sir William Osler, Baronet.” Britannica. Erişim 10 Kasım 2024. https://www.britannica.com/biography/Sir-William-Osler-Baronet. google scholar
• Pizzi, Antonio Li. “Tannins medical / pharmacological and related applications: A critical review.” Sustainable Chemistry and Pharmacy 22 (2021): 100481. Erişim 1 Ekim 2025. google scholar
• https://doi.org/10.1016/j.scp.2021.100481 . google scholar
• Portakal, Pınar ve Tuğba Gürkök Tan. "Papaver Somniferum (Haşhaş) Bitkisinin Alkoloidlerinin Farmakolojik ve Toksikolojik Özellikleri." Veteriner Farmakoloji ve Toksikoloji Derneği Bülteni 15, no. 1 (2024): 1–10. https://doi.org/10.38137/vftd.1398945. google scholar
• "Potassium permanganate." Erişim 3 Ağustos 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Potassium_permanganate. google scholar
• “Quinine worked against the Spanish Flu in 1918.” The Palmer Foundation (6 Eylül 2020). Erişim 30 Haziran 2024. https://www.palmerfoundation.com.au/quinine-worked-against-the-spanish-flu-in-1918/ google scholar
• "Resorcinol." Erişim 5 Temmuz 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Resorcinol. google scholar
• Richardson-Boedler, Cornelia. "The Homeopathic Use of Nosodes and Blood Isodes in Infectious Diseases." hpathy.com. Erişim 1 Ekim 2025. https://hpathy.com/homeopathy-papers/the-homeopathic-use-of-nosodes-and-blood-isodes-in-infectious-diseases/. google scholar
• Richter, Amy, ve Joe Leech. "10 Evidence-Based Health Benefits of Cinnamon." Healthline. Erişim 3 Ağustos 2025. https://www.healthline.com/nutrition/10-proven-benefits-of-cinnamon. google scholar
• Rodman, Adam. “Episode 56: La Grippe” in Podcasts. Bedside Rounds (2020). Erişim 22 Aralık 2024. google scholar
• http://bedside-rounds.org/episode-56-la-grippe/ google scholar
• “Sağlık Bakanı Koca: Türkiye’de ilk koronavirüs (Covid-19) vakası tespit edildi.” Erişim 7 Ocak 2024. https://tr.euronews.com/2020/03/10/sagl-k-bakan-koca-koronavirus-covid-19-sal-n-ile-ilgili-ac-klama-yap-yor google scholar
• “Salgınla Mücadeleye Abdi İbrahim’den Uluslararası Destek.” Abdi İbrahim. Erişim 15 Ocak 2025. https://www.abdiibrahim.com.tr/basinda/basin-bultenleri/salginla-mucadeleye-abdi-ibrahim-den-uluslararasi-destek. google scholar
• "Salipyrin." Erişim 18 Haziran 2025. https://de.wikipedia.org/wiki/Salipyrin. google scholar
• “Savory & Moore’s patent medicated gelatine lamels, 1915–1919.” The Pharmaceutical Journal (Museum of the Royal Pharmaceutical Society). Erişim 19 Mart 2024. https://pharmaceutical-journal.com/article/news/savory-moores-patent-medicated-gelatine-lamels-1915-1919. google scholar
• Spinney, Laura. "What the 1918 flu pandemic can teach us about coronavirus drug trials." The Guardian, 5 Nisan 2020. Erişim 1 Ekim 2025. https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/05/1918-flu-pandemic-coronavirus-drug-trials-scientists-treatments-evidence. google scholar
• "Strychnine." Erişim 1 Temmuz 2025. https://www.britannica.com/science/strychnine. google scholar
• "Sulfurous acid." Erişim 5 Temmuz 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Sulfurous_acid. google scholar
• "Syrup of ipecac." Erişim 21 Ağustos 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Syrup_of_ipecac. google scholar
• T.C. Sağlık Bakanlığı Genel Müdürlüğü. Covid-19 (SARS-CoV-2 Enfeksiyonu) Erişkin Hasta Tedavisi. Bilimsel Danışma Kurulu Çalışması. Ankara, 12 Nisan 2022. Erişim 2 Mart 2025. https://covid19.saglik.gov.tr/Eklenti/43095/0/covid-19rehberieriskinhastayonetimivetedavi-12042022pdf.pdf. google scholar
• U.S. Food and Drug Administration (FDA). "Homeopathic Products." Erişim 1 Temmuz 2025. https://www.fda.gov/drugs/information-drug-class/homeopathic-products. google scholar
• University of Rochester Medical Center. "Ginger." Erişim 1 Ekim 2025. https://www.urmc.rochester.edu/encyclopedia/content?contenttypeid=19&contentid=Ginger. google scholar
• Vigerust, David J. ve Jonathan A. McCullers. “Chloroquine is effective against influenza A virus in vitro but not in vivo.” Other Respir Viruses 1, no:5-6 (2007): 189-192. Erişim 14 Mart 2024, doi: 10.1111/j.1750-2659.2007.00027.x. google scholar
• "Warburg's tincture." Erişim 22 Ağustos 2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Warburg%27s_tincture. google scholar