Göstergenin Nedensizliği/Nedenliliği Sorunsalından Hareketle Yansıma Seslerin ve Ünlemlerin Çevirisinde İnsan Çevirmenler ve Yapay Zekâ

Öz

İnsan seslerini, hayvan seslerini, doğa seslerini, nesnelerden çıkan sesleri taklit ve tasvir eden sesler, yansıma sesler olarak tanımlanabilir. Ünlemler ise sevinç, acı, şaşkınlık, selamlama, onaylama, onaylamama, korku, tereddüt gibi duyguları ileten sözcüklerdir. Hem dil biliminin hem de çeviri biliminin çalışma alanı olarak disiplinlerarası bir konumda yer alan yansıma seslerin ve ünlemlerin nasıl yazıldıkları, nasıl çevrildikleri ve hangi çeviri stratejilerine başvurulduğu önem teşkil eder. Yapay zekâ aracı yansıma sesleri ve ünlemleri çevirebilir mi? Bu çalışmada Fransızca çizgi roman Lucky Luke - Daisy Town araştırma nesnesi olarak belirlenmiştir. 1989 yılında Milliyet Yayınları ve 2000 yılında Yapı Kredi Yayınları tarafından yayımlanan Türkçe Red Kit - Papatya Kasabası ile 2016 yılında Cinebook yayınevi tarafından yayımlanan İngilizce A Lucky Luke Adventure - Daisy Town adlı çeviriler incelenmiştir. İnsan çevirmenlerin çevirileriyle, yapay zekâ aracı ChatGPT3.5’in çeviri önerileri karşılaştırılarak dil bilimi ve çeviri bilimi kapsamında yorumlanmıştır. Yansıma seslerin ve ünlemlerin ortaya çıkışı dilin doğuşuyla ilişkilendirildiği için dilin doğuşuna dair varsayımlara yer verilmiştir. Temel konu alanlarından biri yansıma sesler olan ses sembolizmi üzerinde durulmuş, ses-anlam ilişkisi irdelenmiştir. Dil göstergesi kavramına açıklık getirilmiş, göstergenin nedensizliği/nedenliliği tartışılmıştır. İnsan çevirmenlerin en çok ikame stratejisini tercih ettikleri saptanırken, ödünçleme stratejisi ile bakış açısı kaydırma stratejilerini aynı oranda kullandıkları, en az sıklıkla ise sözcüğü sözcüğüne çeviri stratejisini tercih ettikleri sonucuna varılmıştır. Yapay zekânın her alanda, her koşulda mükemmel sonuçlar veremeyeceği ortaya konmuştur. Özellikle mizah, göçüşme, yansıma ses ve ünlem içeren eserlerin çevirilerinde insan çevirmenlerin yerinin uzun bir süre doldurulamayacağı anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Yansıma Ses
• Ünlem
• Dil Bilimi
• Çeviri Bilimi
• Yapay Zekâ

Human Translators and Artificial Intelligence in the Translation of Onomatopoeias and Interjections Based on the Problematic of the Arbitrariness/Motivation of the Sign

Öz

Sounds that imitate and depict human voices, animal sounds, sounds of nature, and sounds emanating from objects can be defined as onomatopoeia. Interjections are words that convey emotions such as joy, pain, surprise, greeting, approval, disapproval, fear, and hesitation. As an interdisciplinary field of study for linguistics and translation studies, it is important to elucidate how onomatopoeias and interjections are written, how they are translated, and which translation strategies are used. Can an artificial intelligence tool translate onomatopoeias and interjections? In this study, the research object was the French comic strip Lucky Luke–Daisy Town. Published in 1989 by Milliyet Publishing House and in 2000 by Yapı Kredi Publishing House, the Turkish translations of Red Kit–Papatya Kasabası and the English translations of A Lucky Luke Adventure–Daisy Town published in 2016 by Cinebook Publishing House were analyzed. Translations by human translators and translation suggestions of the artificial intelligence tool ChatGPT3.5 were compared and interpreted within the scope of linguistics and translation studies. Because the emergence of onomatopoeias and interjections is associated with the emergence of language, assumptions about the emergence of language are included. Sound symbolism, in onomatopoeia is one of the main subject areas, was emphasized, and the relationship between sound and meaning was analyzed. The concept of language sign was clarified, and the arbitrariness/motivation of the sign was discussed. The study concluded that human translators preferred the substitution strategy the most, used the borrowing strategy and perspective shifting strategies at the same rate, and preferred the word-for-word translation strategy the least. The results revealed that artificial intelligence cannot provide perfect results in every field and under every condition. Thus, human translators cannot be replaced for a long time, particularly in the translation of works containing humor, metathesis, onomatopoeias, and interjections.

Anahtar Kelimeler

• Onomatopoeia
• Interjection
• Linguistics
• Translation Studies
• Artificial Intelligence

Kaynakça

1. Adalar Subaşı, D. (2016). Arapçada ses yansımalı sözcüklere genel bir bakış. The Journal of Academic Social Science Studies, 46(4), 69-83. google scholar
2. Aksan, D. (2006). Anlambilim konuları ve Türkçenin anlambilimi (4. bs.). Ankara: Engin Yayınevi. google scholar
3. Aksan, D. (2015). Her yönüyle dil: ana çizgileriyle dilbilim (6. bs.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
4. Akteker, O. (2022). Doğal konuşucunun ses sembolizmine dair sezgisel bilgileri üzerine bir araştırma. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 7(2), 1007-1035. doi: https://doi.org/10.32321/ cutad.1181636 google scholar
5. Akyıldız Ay, D. (2017). Ses sembolizmi ve ses-anlam uyumunun farklı bir sınıflandırma denemesi. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 57(57), 17-27. doi: 10.26561/iutded.369143 google scholar
6. Akyıldız Ay, D. (2021). İki dilli sözlüklerde yansıma sözcüklerin tanımlanma sorunları. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 6(1), 70-88. doi: 10.32321/cutad.824317 google scholar
7. Aydın, A. (2018). Anadolu ağızlarında ünlemler ve bir sınıflandırma denemesi. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi (SKAD), 4(7), 101-162. doi: https://doi.org/10.25306/skad.417143 google scholar
8. Başkan, Ö. (2006). Dilde yaratıcılık. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar

9. Baydar, T. (2016). Ünlem üzerine. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, (7), 127-151. google scholar
10. Bayrav, S. (1998). Yapısal dilbilimi. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
11. Berk, Ö. (2005). Kuramlar ışığında açıklamalı çeviribilim terimcesi. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
12. Berman, A. (1984). L’epreuve de l’etranger. Paris: Gallimard. google scholar
13. Berman, A. (1985). La traduction comme epreuve de l’etranger. Texte, (4), 67-81. google scholar
14. Bevere, M. ve Goscinny, R. (1983). Lucky Luke - Daisy Town. Dargaud Editeur. google scholar
15. Bevere, M. ve Goscinny, R. (1989). Red Kit - Papatya Kasabası. İstanbul: Milliyet Yayınları. google scholar
16. Bevere, M. ve Goscinny, R. (2016). A Lucky Luke Adventure - Daisy Town (J. Saincantin, Çev.). Cinebook. google scholar
17. Bevere, M. ve Goscinny, R. (2020). Red Kit - Papatya Kasabası (3. bs.). (E. Canberk, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. google scholar
18. Brisset, A. (1990). Sociocritique de la traduction: theatre et alterite au Quebec (1968-1988). Montreal: Le Preambule. google scholar
19. Carpintero, R. (2021). Çizgi Roman ve Anlatıbilim (Z. Yavuz ve F. Karaçay, Çev.). İstanbul: Hiperyayın. google scholar
20. Catford, J. C. (1965). A linguistic theory of translation: an essay in applied linguistics. London: Oxford University Press. google scholar
21. Delisle, J. (1986). Dans les coulisses de l’adaptation theâtrale. Circuit, (12), 3-8. google scholar
22. Demircan, Ö. (1996a). Türkçede yansımaların özüne doğru. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, (7), 175-191. google scholar
23. Demircan, Ö. (1996b). Türkçenin sesdizimi. İstanbul: Der Yayınları. google scholar
24. Demircan, Ö. (1997). Türkçede nedenli göstergeler: yansımalarda anlamlama. VIII. Uluslararası Türk Dilbilimi Konferansı Bildirileri, 7-9 Ağustos 1996, Ankara 1997: 191-206. google scholar
25. Dövencioğlu, D. (2023). Ses sembolizmi ve nesne algısı ilişkisine dair bir inceleme. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 10(4), 899-906. google scholar
26. Eker, S. (2003). Çağdaş Türk dili. Ankara: Grafiker Yayınları. google scholar
27. Eren, H. (2010). Onomatopee’lere ait notlar. Journal of Turkology, (10), 55-58. doi: https://doi.org/10.18345/ tm.00039 google scholar
28. Ersöz, S. (2018). Türkçede göçüşme: tanım ve tasnif. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(4), 2189-2203. google scholar
29. Guidere, M. (2008). Introduction a la traductologie. Penser la traduction: hier, aujourdh’ui, demain. Bruxelles: De Boeck. google scholar
30. Guiraud, P. (1999). Anlambilim (B. Vardar, Çev.). İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
31. Halim, V. M., Nitsa, A., Ayuretno, A. ve Santoso, W. (2024). Onomatopoeia types and translation strategies: A case study on the webtoon “Lore Olympus”. SALEE: Study of Applied Linguistics and English Education, 5(1), 271-289. https://doi.org/10.35961/salee.v5i1.964 google scholar
32. Hermans, T. (1988). On Translating Proper Names, with reference to De Witte and Max Havelaar. London/ Atlantic Highlands: The Athlone Press. google scholar
33. İçel, D. (2017). Çeviri odaklı Fransızca sözcük bilgisi. Ankara: Delta Kültür Yayınevi. google scholar
34. Karaağaç, G. (2022). Dil bilimi terimleri sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
35. Kaynak, O. (1969). Türkçede bağlaçlar. Türk Dili, (19), 209, 697-705. google scholar
36. Kerimoğlu, C. (2016). Dilin köken arayışları I: Dilin kökeniyle ilgili akademik tartışmalar. Dil Araştırmaları, (18), 47-84. google scholar
37. Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi grameri (3. bs.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
38. Kıran, A. ve Korkut, E. (2018). Fransızca sözcük bilgisi (3. bs.). Ankara: Seçkin Yayıncılık. google scholar
39. Külebi, O. (1990). Türkçe ünlemlerin kullanımbilim (pragmatics) yönünden incelenmesi. Dilbilim Araştırmaları, 1(10), 10-34. google scholar
40. Lederer, M. (1994). La traduction aujourd’hui. Paris: Hachette. google scholar
41. Odacıoğlu, C. (2016). Çeviribilimde yerelleştirme paradigmasına doğru (Doktora tezi). Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/giris.jsp. google scholar
42. Odacıoğlu C. ve Barut, E. (2018). Çeviri usul, strateji ve yöntemleri üzerine bir derleme. Tarih Okulu Dergisi, 11(34), 1363-1392. doi: 10.14225/Joh1184 google scholar
43. Omuralieva, A. (2019). Yansımalı kelimeler üzerine bir bibliyografya denemesi. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD), 3(2), 257-267. doi: 10.30563/turklad.521448 google scholar
44. Özbek, E. E. (2019). Tuva Türkçesinde yansıma sözler. Türkbilig, (38), 11-30. Erişim adresi: https:// dergipark.org.tr/tr/pub/turkbilig/issue/54283/736346 google scholar
45. Rzayev, M. (2021). Yansıma sözcükler ve dilin nedensizlik ilkesi. Turkuaz Uluslararası Türk Dünyası Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 2(2), 175-188. doi: 10.54970/turkuaz.1019374 google scholar
46. Safitri, F. ve Setiadi, R. (2020). Sociocultural components in the translation of onomatopoeia from French into Indonesian. 4th International Conference on Language, Literature, Culture, and Education (ICOLLITE 2020) Advances in Social Science, Education and Humanities Research, volume 509, 246-251. google scholar
47. Sarı, İ. (2023). Dil ikonikliği, yansıma sözcükler ve Türkçenin sözvarlığı bağlamında dilde görsel ikoniklik. Türkbilig, (46), 31-42. google scholar
48. Sasamoto, R. (2019). Onomatopoeia and relevance: communication of impressions via sound. Palgrave Macmillan. google scholar
49. Saussure, F. (1998). Genel dilbilim dersleri (B. Vardar, Çev.). İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
50. Serin, A. (2005, 24 Nisan). Baba-oğul, işleri balon doldurmak. Erişim adresi: https://www.hurriyet.com. tr/kelebek/baba-ogul-isleri-balon-doldurmak-314116 google scholar
51. Şahin, M. (2023). Yapay çeviri. İstanbul: Çeviribilim Yayınları. google scholar
52. Tanış Polat, N. (2023). Yapay zekâ ve çeviri: mütercim-tercümanlık alanında yeni bir paradigma. Diyalog Interkulturelle Zeitschrift Für Germanistik, 11(2), 482-487. google scholar
53. Tahir Gürçağlar, Ş. (2014). Çevirinin ABC’si (2. bs.). İstanbul: Say yayınları. google scholar
54. Turan, D. (2021). Çocuk yazını çevirisinde ses yansımaları. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 61(2), 1222-1245. google scholar
55. Ünsal, G. (2011). Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde yansıma biçim ve sözcüklerin yeri. Sosyal Bilimler Dergisi, (1), 223-243. google scholar
56. Ünveren, D. (2019). Yabancı dil olarak Türkçenin öğretiminde onomatopiler (yansımalar). EKEV Akademi Dergisi, (79), 83-99. google scholar
57. Vardar, B. (2001a). Dilbilimin temel kavram ve ilkeleri. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
58. Vardar, B. (2001b). Dilbilim yazıları. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
59. Vardar, B. (2007). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü (2. bs.). İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
60. Venuti, L. (1992). Rethinking translation: discourse, subjectivity, ideology. London and New York: Routledge. Erişim adresi: https://archive.org/details/rethinking-translation-venuti google scholar
61. Vinay, J. P. ve Darbelnet, J. (1958). Stylistique comparee du français et de l’anglais: methode de traduction. Paris: Didier. google scholar
62. Yalçın, P. (2018). Çeviri stratejileri ve işlemleri açısından “Değirmenimden Mektuplar” adlı eserin incelenmesi. G. Taşkıran, E. Geçgin (Ed.), CUDES 2018: VII. International Congress on Current Debates in Social Sciences içinde (s. 129-138). google scholar
63. Zulfugarova, N. ve Yüksel, C. A. (2019). Kiki ve Bouba etkisi olarak bilinen ses ve şekil sembolizmi teorisinin pazarlamada kullanımı. Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, (31), 327-338. google scholar
64. Zülfikar, H. (1995). Türkçede ses yansımalı kelimeler. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar