Görele Çayı, Yalakoda Deresi ve Acısu Deresi Havzalarında Taşkın Duyarlılığının Morfometrik Yöntemlerle Değerlendirilmesi

İklim değişikliği ve küresel ısınmanın etkisiyle, özellikle dağlık ve yüksek yağış alan bölgelerde sel ve taşkın olaylarının sıklığı ve şiddeti giderek artmaktadır. Doğu Karadeniz kıyı kuşağı; kısa ve dik profilli akarsu havzaları, yüksek yağış rejimi, dar kıyı ovası ve yoğun yerleşim baskısı nedeniyle Türkiye’de taşkın riskinin en yüksek olduğu alanlar arasında yer almaktadır. Bu çalışmada, Doğu Karadeniz Bölgesi’nde yer alan Görele Çayı, Yalakoda Deresi ve Acısu Deresi havzalarının taşkın duyarlılığı, havza morfometrik özellikleri temel alınarak karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir. Araştırmada, 5 m mekânsal çözünürlüğe sahip Sayısal Yükselti Modeli kullanılarak çizgisel, alansal ve rölyef morfometrik parametreler hesaplanmış; tüm mekânsal analizler Coğrafi Bilgi Sistemleri ortamında gerçekleştirilmiştir. Taşkın duyarlılığının havzalar arasında nesnel ve tutarlı biçimde karşılaştırılabilmesi amacıyla, farklı birim ve ölçeklere sahip morfometrik göstergeler Normalize Edilmiş Morfometrik Taşkın İndeksi (NMFI) kullanılarak 0-1 aralığında normalize edilmiştir. Bu yöntem, tekil parametrelerin ayrı ayrı yorumlanmasının ötesine geçerek, havzaların yağışa verdikleri hidrojeomorfolojik tepkilerin bütüncül biçimde değerlendirilmesine olanak sağlamaktadır. NMFI sonuçları, Yalakoda Deresi havzasının yüksek drenaj yoğunluğu, akarsu sıklığı, kısa akım toplanma zamanı ve görece dairesel havza geometrisi nedeniyle çok yüksek taşkın duyarlılığına sahip olduğunu ortaya koymuştur. Görele Çayı ve Acısu Deresi havzaları ise daha uzamış morfolojileri, daha uzun akım toplanma süreleri ve görece dengeli hidrografik tepkileri sayesinde nispeten düşük taşkın duyarlılığı sergilemektedir. Hipsometrik analizler, özellikle kısa profilli ve denize yakın havzalarda morfodinamik evrelerin klasik yaklaşımlardan farklı biçimde yorumlanması gerektiğini göstermiştir. Sonuç olarak bu çalışma, Doğu Karadeniz kıyı kuşağında taşkın duyarlılığının morfometrik açıdan değerlendirilmesine ilişkin bulgular sunmakta; elde edilen sonuçların, özellikle havza ölçeğinde planlama, arazi kullanımı kararları ve taşkın riskinin azaltılmasına yönelik uygulamalarda karar vericiler için destekleyici bir çerçeve oluşturabileceğini göstermektedir.

With the intensifying effects of climate change and global warming, the frequency and severity of flood events have been increasing, particularly in mountainous regions characterized by high precipitation. The Eastern Black Sea coastal zone of Türkiye represents one of the most flood-prone regions in the country due to its short and steep drainage basins, intense rainfall regime, narrow coastal plains, and strong anthropogenic pressure on river corridors. In this study, the flood susceptibility of three neighboring river basins-Görele Stream, Yalakoda Stream, and Acısu Stream-located in the Eastern Black Sea Region was comparatively evaluated based on basin morphometric characteristics. Linear, areal, and relief morphometric parameters were derived using a 5 m spatial resolution Digital Elevation Model (DEM), and all spatial analyses were conducted within a Geographic Information Systems (GIS) environment. To ensure an objective and consistent comparison of flood susceptibility among basins characterized by morphometric indicators with different units and scales, the Normalized Morphometric Flood Index (NMFI) was applied. This approach normalizes individual morphometric parameters into a dimensionless range between 0 and 1, allowing for an integrated assessment of basin-scale hydro-geomorphological responses to rainfall, rather than relying on the isolated interpretation of individual indices. The NMFI results indicate that the Yalakoda Stream basin exhibits very high flood susceptibility, primarily due to its high drainage density, stream frequency, short time of concentration, and relatively circular basin geometry, all of which promote rapid surface runoff generation and quick hydrological response. In contrast, the Görele Stream and Acısu Stream basins display relatively lower flood susceptibility, which can be attributed to their more elongated basin shapes, longer concentration times, and comparatively balanced hydrographic responses. Hypsometric analyses further reveal that morphodynamic stages in short, coastal basins-especially those located close to the base level-should be interpreted with caution, as classical evolutionary models may not fully capture their geomorphic behavior. Overall, this study shows that morphometric information normalized within the NMFI approach can be used to compare the relative flood susceptibility of neighboring basins in a consistent manner. The results provide a scientific basis that may support flood risk assessment, land-use planning, and basin-scale management decisions in the Eastern Black Sea coastal zone.