Türkiye’de Lisansüstü Eğitim ve Akademik Kalite İlişkisine Dair Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışmanın temel amacı, lisansüstü eğitimin farklı aşamalarında ortaya çıkan sorunları, bu sorunlara ilişkin çözüm yaklaşımları ve bunların akademik kaliteye yansımaları ele almaktır. Bu bağlamda lisansüstü eğitimde; cari mevzuat, ülkemizdeki ve dünyadaki uygulama örnekleri, Salzburg ilkeleri başta olmak üzere uluslararası alanda geliştirilen ve üzerinde uzlaşma sağlanan eğitimin temel ilkeleri açısından sorun olan alanların neler olduğu ve bu alanlara ilişkin çözümlerin hangi faktörlerle ele alınması gerektiği üzerinde durulmuştur. Özellikle; eğitime ilişkin altyapı sorunları, finansman sorunları, metodolojik sorunlar, değişime adaptasyon, ilgi düzeyi, akademik yetkinlik, öğrenci ve danışman ilişkileri, dijitalleşme gibi faktörlerin akademik kaliteye nasıl etki ettiği, yetiştirilen insan kaynaklarının toplumla bağlarının nasıl kurulması gerektiği gibi birçok konu içerik ve sistemsel olarak analiz edilmeye çalışılmaktadır. Lisansüstü eğitimde ortaya çıkan sorunların tespiti ve bunlara ilişkin çözüm arayışları önemlidir. Çalışmada literatür taramasına dayalı betimleyici bir yöntemle, lisansüstü eğitim kalitesinin sürdürülebilirliğinin ve buna bağlı olarak akademik kalite ve yetkinliğin sağlanması noktasında sorun alanları belirlenmiştir. Bu alanlar arasında kadro sorunları, öğretim üyesi başına düşen öğrenci ve danışmanlık yükündeki yoğunluklar, nitelikli lisansüstü eğitim sunulmaması ve doktora sonrası işgücü kaybı gibi konular gelmektedir. Çalışmada bu sorunlara çözüm olarak doktoralı bilim insanlarının yetiştirileceği bölgesel ihtisas merkezlerinin kurulması, danışman ve öğrenci ilişkilerinin Avrupa’da örneği görülen modelde sözleşmeye bağlanması ve akademide doktoralı öğretim elemanlarının kadro sorunlarının giderileceği norm kadro ve tayin çalışmalarına yönelinmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• lisansüstü eğitim
• eğitimde kalite
• akademik yetkinlik
• yükseköğretim

An Assessment of the Relationship Between Graduate Education and Academic Quality in Turkey

Öz

The primary objective of this study is to address the problems that arise at different stages of graduate education, the approaches to solving these problems, and their implications for academic quality. In this context, the study focuses on the areas of concern in graduate education in terms of current legislation, examples of practices in our country and around the world, and the fundamental principles of education developed and agreed upon internationally, particularly the Salzburg Principles, and the factors that need to be considered when addressing solutions for these areas. In particular, many issues are analyzed in terms of content and system, such as how factors such as infrastructure problems related to education, financing problems, methodological problems, adaptation to change, level of interest, academic competence, student-advisor relationships, and digitization affect academic quality, and how the human resources trained should be connected to society. Identifying the problems that arise in graduate education and seeking solutions to them is important. In this study, based on a descriptive method using literature review, problem areas were identified in terms of the sustainability of graduate education quality and, consequently, the provision of academic quality and competence. These areas include staffing issues, high student-to-faculty ratios and heavy advising loads, lack of quality graduate education, and post-doctoral workforce loss. The study proposes solutions to these problems, including establishing regional centers of expertise to train doctoral scientists, formalizing advisor-student relationships through contracts based on the model seen in Europe, and focusing on standard staffing and appointment practices to resolve staffing issues for doctoral faculty members in academia.

Anahtar Kelimeler

• higher education
• graduate education
• quality in education
• academic competence

Kaynakça

1. 2014-2023 YLSY 10 Yıllık Durum Raporu, T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI YÜKSEKÖĞRETİM VE YURT DIŞI EĞİTİM GENEL MÜDÜRLÜĞÜ, https://yyegm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_12/31164741_ylsy_20142023donemraporu.pdf Erişim Tarihi, 9 Ağustos 2025.
2. Abo-Khalil, A.G., 2024. Integrating sustainability into higher education challenges andopportunities for universities worldwide. Heliyon 10 (9), e29946.
3. Akpınar, E. N.,Kuday, N.,Akyıldız, T.Y. (2020), Türkiye’de doktora programları bağlamında aşırı eğitimlilik sorunu, Disiplinlerarası Eğitim Araştırmaları, 4(7), s. 139-143.
4. Aktekin, S. & Tekben, İ. (2019), 1416 Sayılı Kanun Kapsamında Yurt Dışında Lisansüstü Öğrenim Görenlerin Çalıştıkları Kamu Kurum ve Kuruluşlarına Yaptıkları Katkılar ile İlgili Görüşlerin Analizi. Milli Eğitim Dergisi, 48(224),123-147.
5. Bayar, A., & Duran, E. (2019). Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 7(20), 219-240. https://doi.org/10.33692/avrasyad.664273
6. Bozan, M. (2012). Lisansüstü Eğitimde Nitelik Arayışları. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 4(2), 177-187.
7. Cincioğlu, O. (2011), Eğitimde Gizli Müfredat ve Öğretmen İlişkisi, Hasan Ali Yücel Fakültesi Dergisi, 15(1), 49-59.
8. Çakmak, O. (2023), Türkiye’de Araştırma ve Lisansüstü Eğitimin Sorunları ve Çözüm Önerileri, 3. Rumeli Mühendislik Eğitim Sempozyum Bildirisi, s.1-12, Silivri-İstanbul.

9. Çetin, T., Ercan, L. (2008), Yurt Dışından Geri Dönüş Yapan Üniversite Öğrencilerinin Sorunlarının İncelenmesi, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 8(2), 65-80.
10. Çiftçi, K. & Akbaşlı, S. (2024), Çalışan Lisansüstü Öğrencilerin Karşılaştıkları Problemler, Black Sea Journal of Public and Social Science, 7(2), 66-74, doi: 10.52704/bssocialscience.1484753
11. Çoruk, A., Çağatay, Ş., & Öztürk, H. (2016). Lisansüstü Eğitimde Kayıt ve Devam Sorunları. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(1), 165-178. https://doi.org/10.12780/uusbd.73894
12. Gümüş, Sedat, Gökbel, Veysel. (2012), “2023 İçin Akademisyen Yetiştirme Çabaları: MEB ve YÖK Yurtdışı Lisansüstü Bursları”, SETA Analiz, 56, 3-25.
13. Higgins, B., & Thomas, I. (2016). Education for Sustainability in Universities: Challenges and Opportunities for Change. Australian Journal of Environmental Education, 32(1), 91–108. https://www.jstor.org/stable/26422916
14. İbiş, Erkan (2014), Lisansüstü Eğitimin Sorunları, Yükseköğretim Dergisi 2014;4(3):117–123.
15. Johnson, J. M. (2009). Avrupa, Asya ve Amerika’da lisansüstü öğretim reformu ve bilim insanları ile mühendislerin uluslararası hareketliliği. NSF (National Science Foundation) Çalıştayı Bildirileri (K. Karakütük, Çev. Ed). Ankara: Pegem Akademi.
16. Jiménez Eguizábal, A., Palmero Cámara, C., & Luis Rico, I. (2013). The spectre of educational policy spreads throughout Europe. Its presence as a discipline in postgraduate education. Journal of New Approaches in Educational Research, 2(2), 82-87. 10.7821/naer.2.2.82-87
17. Karaman, S. Bakırcı, F. (2010), Türkiye’de Lisansüstü Eğitim: Sorunlar ve Çözüm Önerileri, Sosyal Bilimler Araştırmalar Dergisi, 2, s.94-114.
18. Kulaç, O.; Çalhan, H.S (2013), Bir Kamu Politikası Süreci Analizi: Milli Eğitim Bakanlığı Ve Yükseköğretim Kurulu Yurtdışı Lisansüstü Bursları, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10, s.205-225.
19. Naz, S. &Peyman, D. &Arat, Ö.G. (2016), Bireylerin Yüksek Lisans Yapma Nedenleri Üzerine Bir Araştırma, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(4), 571-599.
20. Özmen, M. Z., &Güç. F.A (2013), Doktora Eğitimi ile İlgili Yaşanan Zorluklar ve Baş Etme Stratejileri: Durum Çalışması Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 3, 214-219.
21. Pekdemir, E. & Aktay S (2024), Yüksek Lisans ve Doktorada Danışmanlık Sorunları, ESA Pub, https://books.google.com.tr/books?id=k4MXEQAAQBAJ Erişim Tarihi: 15 Ağustos 2025.
22. Sevim, E. (2024), Öğrencilerin Lisansüstü Eğitim Sürecinde Yaşanan Sorunlara Yönelik Görüşleri, Recep Tayyip Erdoğan Eğitim Fakültesi Dergisi, 4(2), s.20-45.
23. Sevinç, Bilal (2001), “Türkiye'de Lisansüstü Eğitim Uygulamaları, Sorunlar ve Öneriler”, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 34(1), 125 – 137.
24. Şenses, F. (2007). Uluslararası gelişmeler ışığında Türkiye yükseköğretim sistemi: temel eğilimler, sorunlar, çelişkiler ve öneriler. METU- ERC Working Papers. (07/05). https://yuksekogretimarastirmalari.com/wp-content/uploads/2023/01/fikret-senses-uluslararasi-gelismeler-isiginda-turkiye-yuksekogretim-sistemi.pdf, Erişim Tarihi: 20 Ağustos 2025
25. Ulusal Eğitim İstatistikleri, 2024, Türkiye İstatistik Kurumu, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Ulusal-Egitim-Istatistikleri-2024-53937, Erişim Tarihi: 10 Ağustos 2025.
26. YÖK, (2020), YÖK 100/2000 Doktora Projesi, Ankara.
27. Yükseköğretim İstatistikleri Bülteni, 2024-2025, https://istatistik.yok.gov.tr, Erişim Tarihi: 15 Ağustos 2025.