Üniversite Öğrencilerinin Yaratıcı Düşünme Becerilerinin Yordayıcıları: Motivasyonel Dinamikler ve Bilişsel Esneklik

Öz

Bu araştırma, üniversite öğrencilerinin bilişsel esneklik ve motivasyonel dinamiklerinin yaratıcı düşünme becerileri üzerindeki etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır. İlişkisel tarama modelinde tasarlanan bu nicel çalışma, 2024-2025 akademik yılında Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, İskenderun Teknik Üniversitesi ve Gaziantep Üniversitesi'nden kolayda örnekleme yöntemiyle seçilen 417 lisans öğrencisiyle yürütülmüştür. Araştırmada veri toplama aracı olarak Bilişsel Esneklik Ölçeği, Akademik Motivasyon Ölçeği ve Marmara Yaratıcı Düşünme Eğilimleri Ölçeği kullanılmıştır. Veriler IBM SPSS Statistics 27 programı ile analiz edilmiş, Pearson korelasyon analizi ve hiyerarşik regresyon analizi uygulanmıştır. Bulgular, öğrencilerin akademik motivasyon düzeylerinin orta-üst seviyede (X̄=4,62), bilişsel esneklik düzeylerinin orta-yüksek seviyede (X̄=4,30) ve yaratıcı düşünme eğilimlerinin orta-yüksek düzeyde (X̄=3,77) olduğunu göstermiştir. Korelasyon analizi sonuçları, bilişsel esneklik ile yaratıcı düşünme arasında güçlü pozitif ilişki (r=0,695, p<0,01), akademik motivasyon ile yaratıcı düşünme arasında zayıf pozitif ilişki (r=0,328, p<0,01) olduğunu ortaya koymuştur. Hiyerarşik regresyon analizi, bilişsel esnekliğin yaratıcı düşünme eğilimindeki varyansın %53'ünü açıkladığını ve en güçlü yordayıcı olduğunu (β=0,601) göstermiştir. Dışsal motivasyonun tanınma boyutu da yaratıcı düşünmeyi anlamlı şekilde yordamaktadır. Araştırma sonuçları, yaratıcı düşünmenin geliştirilmesinde bilişsel esnekliğin kritik rolünü vurgulamakta ve yükseköğretim kurumlarına öğrencilerin esneklik ve uyum becerilerini geliştiren eğitim programları tasarlama konusunda önemli çıkarımlar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Bilişsel esneklik
• akademik motivasyon
• yaratıcı düşünme
• üniversite öğrencileri
• hiyerarşik regresyon analizi

Predictors of Creative Thinking Skills in University Students: Motivational Dynamics and Cognitive Flexibility

Öz

This study aims to examine the effects of university students' cognitive flexibility and motivational dynamics on their creative thinking skills. Designed as a quantitative study using a correlational survey model, this research was conducted with 417 undergraduate students selected through convenience sampling from Hatay Mustafa Kemal University, Iskenderun Technical University, and Gaziantep University during the 2024-2025 academic year. The Cognitive Flexibility Scale, Academic Motivation Scale, and Marmara Creative Thinking Tendencies Scale were used as data collection tools in the study. The data were analyzed using IBM SPSS Statistics 27 software, and Pearson correlation analysis and hierarchical regression analysis were applied. The findings showed that students' academic motivation levels were at a medium-high level (X̄=4.62), their cognitive flexibility levels were at a medium-high level (X̄=4.30), and their creative thinking tendencies were at a medium-high level (X̄=3.77). Correlation analysis results revealed a strong positive relationship between cognitive flexibility and creative thinking (r=0.695, p<0.01) and a weak positive relationship between academic motivation and creative thinking (r=0.328, p<0.01). Hierarchical regression analysis showed that cognitive flexibility explained 53% of the variance in creative thinking tendency and was the strongest predictor (β=0.601). The recognition dimension of extrinsic motivation also significantly predicted creative thinking. The research results emphasize the critical role of cognitive flexibility in developing creative thinking and provide important implications for higher education institutions to design educational programs that develop students' flexibility and adaptability skills.

Anahtar Kelimeler

• Cognitive flexibility
• academic motivation
• creative thinking
• university students
• hierarchical regression analysis

Kaynakça

1. Amabile, T. M. (1982). Social psychology of creativity: A componential conceptualization. Journal of Personality and Social Psychology, 45(2), 357–376. doi:10.1037/0022-3514.45.2.357
2. Amabile, T. M. (1993). Motivational synergy: Toward new conceptualizations of intrinsic and extrinsic motivation in the workplace. Human Resource Management Review, 3(3), 185–201. doi:10.1016/1053-4822(93)90012-S
3. Arcagök, S. (2016). Dördüncü sınıf öğrencilerinin sosyal bilgiler dersindeki özerklik desteği algılarının motivasyon, girişimcilik ve yaratıcılık ile ilişkisi (Doktora tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Çanakkale, Türkiye). Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi veri tabanından erişildi.
4. Ashby, F. G., Isen, A. M., & Turken, A. U. (1999). A neuropsychological theory of positive affect and its influence on cognition. Psychological Review, 106(3), 529–550.
5. Aydın Kılıç, Z. N., & Çelik Ercoşkun, N. (2024). The mediating role of cognitive flexibility in the relationship between creative thinking tendencies and problem-solving skills. South African Journal of Education, 44(4), 1–16. doi:10.15700/saje.v44n4a2538
6. Bornstein, M. H., Jager, J., & Putnick, D. L. (2013). Sampling in developmental science: Situations, shortcomings, solutions, and standards. Developmental Review, 33(4), 357–370. doi:10.1016/j.dr.2013.08.003
7. Büyüköztürk, Ş. (2019). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı: SPSS uygulamalı (25. baskı). Ankara: Pegem Akademi.
8. Canas, J. J., Fajardo, I., & Salmeron, L. (2006). Cognitive flexibility. International Encyclopedia of Ergonomics and Human Factors, 1, 297–301.

9. Cohen, L., Manion, L., & Morrison, K. (2018). Research methods in education (8th ed.). London, UK: Routledge. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). Thousand Oaks, CA: SAGE Publications.
10. Çalışkan, Ç., & Altun, M. (2025). The impact of cognitive flexibility and classroom engagement on high school students’ creative problem-solving skills. International Journal of Education in Mathematics, Science and Technology, 13(1), 61–75.
11. Çelikkaleli, Ö. (2014). Bilişsel esneklik ölçeği’nin geçerlik ve güvenirliği. Eğitim ve Bilim, 39(176), 339–346.
12. Dennis, J. P., & Vander Wal, J. S. (2010). The cognitive flexibility inventory: Instrument development and estimates of reliability and validity. Cognitive Therapy and Research, 34(3), 241–253.
13. Dökme, İ. (2019). Bilimsel muhakeme becerilerine genel bir bakış. In İ. Dökme (Ed.), Bilimsel muhakeme becerileri ile düşünme sanatı (pp. 1–6). Ankara, Türkiye: Anı Yayıncılık.
14. Dörnyei, Z. (2009). Motivation in second and foreign language learning. Language Teaching, 31(3), 117–135. doi:10.1017/S026144480001315X
15. Dweck, C. S. (2006). Mindset: The new psychology of success. New York, NY: Random House.
16. Erkadam, E. K. (2024). Kısa süreli yapılandırılmış macera temelli eğitim uygulamalarının bireysel yaratıcılık ve bilişsel esneklik üzerine etkilerinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi, Düzce Üniversitesi, Spor Yöneticiliği Anabilim Dalı). Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi veri tabanından erişildi.
17. Etikan, I., Musa, S. A., & Alkassim, R. S. (2016). Comparison of convenience sampling and purposive sampling. American Journal of Theoretical and Applied Statistics, 5(1), 1–4. doi:10.11648/j.ajtas.20160501.11
18. Fischer, C., Malycha, C. P., & Schafmann, E. (2019). The influence of intrinsic motivation and synergistic extrinsic motivators on creativity and innovation. Frontiers in Psychology, 10, 137. doi:10.3389/fpsyg.2019.00137
19. Fraenkel, J. R., Wallen, N. E., & Hyun, H. H. (2012). How to design and evaluate research in education (8th ed.). New York, NY: McGraw-Hill.
20. George, D., & Mallery, P. (2024). IBM SPSS statistics 29 step by step: A simple guide and reference. New York, NY: Routledge.
21. Guilford, J. P. (1967). The nature of human intelligence. New York, NY: McGraw-Hill.
22. Guilford, J. P. (1986). Creative talents: Their nature, uses and development. Buffalo, NY: Bearly Limited.
23. Gürbüz, Ö. (2022). UbD temelli matematik uygulamalarının yaratıcı düşünme becerileri, bilişsel esneklik ve öğrenmenin kalıcılığı üzerindeki etkisinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi, İstanbul). Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi veri tabanından erişildi.
24. He, W., & Wong, W. (2025). From perceived school climate to creativity performance: The serial multiple mediation of creative self-efficacy and creativity motivation. The Journal of Creative Behavior, 59(2), 227–243. doi:10.1002/jocb.70045
25. He, W.-J., & Chiang, T.-W. (2024). From growth and fixed creative mindsets to creative thinking: Examining the mediating role of creativity motivation. Frontiers in Psychology, 15, 1353271. doi:10.3389/fpsyg.2024.1353271
26. Henderson-King, D., & Smith, M. N. (2006). Meanings of education for college students: Academic motivation and personal values as predictors. Social Psychology of Education, 9, 195–221. doi:10.1007/s11218-006-0006-4
27. Henriksen, D., Mishra, P., Creely, E., & Henderson, M. (2021). The role of creative risk taking and productive failure in education and technology futures. TechTrends, 65(4), 602–605. doi:10.1007/s11528-021-00622-8
28. Hong, E., O’Neil, H. F., & Peng, Y. (2016). Effects of explicit instructions, metacognition, and motivation on creative performance. Creativity Research Journal, 28(1), 33–45. doi:10.1080/10400419.2016.1125252
29. Ionescu, T. (2012). Exploring the nature of cognitive flexibility. New Ideas in Psychology, 30(2), 190–200. doi:10.1016/j.newideapsych.2011.11.001
30. İşler, E. (2020). Ortaokul öğrencilerinin akademik motivasyon, öz yeterlik inançları ve bilişsel esneklik düzeyleri ile aralarındaki aracılık ilişkisinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul, Türkiye). Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi veri tabanından erişildi.
31. Kalyar, M. N. (2017). Psikolojik sermaye, lider-üye etkileşimi ve motivasyon ara değişkenleri bağlamında etik liderliğin yaratıcılık ve performans üzerindeki etkisi (Doktora tezi, İnönü Üniversitesi, Malatya, Türkiye). Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi veri tabanından erişildi.
32. Kanlı, E. (2008). Fen ve teknoloji öğretiminde probleme dayalı öğrenmenin üstün ve normal zihin düzeyindeki öğrencilerin erişi, yaratıcı düşünme ve motivasyon düzeylerine etkisi (Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, Türkiye).
33. Karasar, N. (2016). Bilimsel araştırma yöntemi (27. baskı). Ankara, Türkiye: Nobel Yayın Dağıtım.
34. Kılıç, Z. N. A., & Ercoşkun, N. Ç. (2024). The mediating role of cognitive flexibility in the relationship between creative thinking tendencies and problem-solving skills. South African Journal of Education, 44(4).
35. Kıvrak, F. H. (2024). İş yerinde farkındalık ile yaratıcılık arasındaki ilişki: İçsel motivasyon, bilişsel esneklik ve yönetici desteğinin rolleri üzerine bir inceleme (Doktora tezi, İbn Haldun Üniversitesi, İstanbul, Türkiye). Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi veri tabanından erişildi.
36. Kwon, S.-H., & Kim, J.-S. (2025). Relationship between participative decision-making within an organization and employees’ cognitive flexibility, creativity, and voice behavior. Behavioral Sciences, 15(1), 51. doi:10.3390/bs1501005
37. Liu, D., Jiang, K., Shalley, C. E., Keem, S., & Zhou, J. (2016). Motivational mechanisms of employee creativity: A meta-analytic examination and theoretical extension of the creativity literature. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 137, 236–263. doi:10.1016/j.obhdp.2016.08.001
38. Mahama, I., Yusuf Dramanu, B., & Asamoah-Gyimah, K. (2023). Predictive abilities of curiosity, creativity, and motivation on academic performance of high school students in Ghana. Education Research International, 2023, 4626945. doi:10.1155/2023/4626945
39. Martin, M. M., & Rubin, R. B. (1995). A new measure of cognitive flexibility. Psychological Reports, 76(2), 623–626. doi:10.2466/pr0.1995.76.2.623
40. Nijstad, B. A., De Dreu, C. K. W., Rietzschel, E. F., & Baas, M. (2010). The dual pathway to creativity model: Creative ideation as a function of flexibility and persistence. European Review of Social Psychology, 21(1), 34–77. doi:10.1080/10463281003765323
41. Özgenel, M., & Çetin, M. (2017). Marmara yaratıcı düşünme eğilimleri ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 46(46), 113–132. doi:10.15285/maruaebd.335087
42. Preiss, D. D. (2022). Metacognition, mind wandering, and cognitive flexibility: Understanding creativity. Journal of Intelligence, 10(3), 69. doi:10.3390/jintelligence10030069
43. Runco, M. A., & Acar, S. (2012). Divergent thinking as an indicator of creative potential. Creativity Research Journal, 24(1), 66–75. doi:10.1080/10400419.2012.652929
44. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. doi:10.1037/0003-066X.55.1.68
45. Senel, M., & Bağçeci, B. (2019). Dergi yazma yoluyla öğrencilerin yaratıcı düşünme becerilerinin geliştirilmesi. Uluslararası İlerici Eğitim Dergisi, 15(5), 216–237.
46. Skinner, B. F. (1979). About behaviorism. New York, NY: Knopf.
47. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Boston, MA: Pearson.
48. Toprak, E., Metin, A., & Ünalan, D. (2024). The mediating role of cognitive flexibility and critical thinking in the relationship between academic motivation and fear of negative evaluation. Psychology in the Schools, 61(2), 727–738. doi:10.1002/pits.23080
49. Torrance, E. P. (1966). Torrance tests of creative thinking. Princeton, NJ: Personnel Press.
50. Uçar, R. (2015). İlkokul müdürlerinin dağıtımcı liderlik davranışları ile öğretmenlerin motivasyon ve yaratıcılık düzeyleri arasındaki ilişki (Diyarbakır ili örneği) (Doktora tezi, Dicle Üniversitesi, Diyarbakır, Türkiye). Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi veri tabanından erişildi.
51. Ünal-Karagüven, M. H. (2012). Akademik motivasyon ölçeğinin Türkçeye adaptasyonu. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 12(4), 2599–2620.
52. Vallerand, R. J., Pelletier, L. G., Blais, M. R., Briere, N. M., Senecal, C., & Vallieres, E. F. (1992). The Academic Motivation Scale: A measure of intrinsic, extrinsic, and amotivation in education. Educational and Psychological Measurement, 52(4), 1003–1017. doi:10.1177/0013164492052004025
53. Von Stumm, S., Hell, B., & Chamorro-Premuzic, T. (2011). The hungry mind: Intellectual curiosity is the third pillar of academic performance. Perspectives on Psychological Science, 6(6), 574–588. doi:10.1177/1745691611421204
54. Wang, R.-N., & Chang, Y.-C. (2022). The effect of intrinsic motivation on creativity of middle school students: The mediating role of cognitive flexibility. International Journal of Educational Methodology, 8(2), 297–312.
55. Yeşilyurt, E., & Keskin, M. Y. (2025). Okul öncesi öğretmenlerinin yaratıcı düşünme, eleştirel düşünme, bilimsel süreç becerilerinin betimlenmesi ve bu beceriler arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi. Journal of History, 76, 2410–2445. doi:10.29228/joh.77891
56. Yumurtacı, M., & Özbey, S. (2024). Okul öncesi dönem çocukların yaratıcı düşünme becerileri ile motivasyon düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Journal of Education & Well-Being, 2(2), 161–183. doi:10.62416/ijwb-51
57. Yusnaeni, Corebima, A. D., Susilo, H., & Zubaidah, S. (2017). Creative thinking of low academic students undergoing Search, Solve, Create and Share learning integrated with metacognitive strategy. International Journal of Instruction, 10(2), 245–262.
58. Zhang, Y., Peng, Y., & Zhang, M. (2018). Linking self-construal to creativity: The role of approach motivation and cognitive flexibility. Frontiers in Psychology, 9, 1929. doi:10.3389/fpsyg.2018.01929