The Debate on Determinism and Free Will in the Tradition of Kalām: The Critical Approach of Abu al-Hasan al-Sindī al-Sāgīr

Öz

Aim: This study aims to examine Abū al-Ḥasan al-Sindī al-Ṣaghīr’s approach to the problem of human acts and divine decree (qadar), and to systematically analyze his critiques of the Muʿtazilite and Jabrite positions. In this context, Sindī’s understanding of kasb (acquisition) is evaluated within the framework of classical Sunnī kalām. Method: The study employs a text-centered content analysis of Sindī’s relevant treatise. First, the fundamental concepts concerning human acts are examined; subsequently, Sindī’s criticisms of the Muʿtazila and the Jabriyya are thematically categorized and analyzed. A comparative method is also utilized to assess Sindī’s position in relation to the major theological schools of classical kalām. Results: The findings indicate that Sindī criticizes the Muʿtazilite doctrine of tafwīḍ on the grounds that it restricts divine omnipotence, while he rejects the deterministic view of the Jabriyya for undermining human responsibility. According to Sindī, acts are ontologically created by God; however, the servant’s partial will and originated power constitute a genuine mode of participation in the realization of the act. This dual attribution seeks to preserve a balance between divine creation and human accountability. Conclusion: The study demonstrates that Sindī develops a systematic theological model based on conceptual distinctions while defending the Sunnī doctrine of kasb. His approach offers a coherent framework that reconciles divine omnipotence with human moral responsibility, reflecting the continuity and dynamism of classical debates on predestination. Originality: This research provides a comprehensive and systematic analysis of Sindī’s theory of human acts, contributing to the limited existing literature. In particular, his articulation of kasb through the distinction between source and relational attribution is examined in a unified and analytical manner for the first time.

Anahtar Kelimeler

• Kalâm
• human acts
• destiny and kasb
• determinism and free will
• Abū al-Ḥasan al-Sindī

Kelâm Geleneğinde Cebir ve İhtiyar Tartışması: Ebü’l-Hasen es-Sindî es-Sağîr’in Eleştirel Yaklaşımı

Öz

Amaç: Bu çalışmanın amacı, Ebü’l-Hasen es-Sindî es-Sağîr’in insan fiilleri ve kader meselesine ilişkin yaklaşımını incelemek ve onun Mu‘tezile ile Cebriyye’ye yönelttiği eleştirileri sistematik biçimde ortaya koymaktır. Bu bağlamda Sindî’nin kesb anlayışı, klasik Ehl-i sünnet kelâmı çerçevesinde değerlendirilecektir. Yöntem: Çalışmada Sindî’nin ilgili risalesi metin merkezli bir içerik analizi yöntemiyle ele alınmıştır. Öncelikle insan fiilleri konusundaki temel kavramlar tahlil edilmiş; ardından Sindî’nin Mu‘tezile ve Cebriyye’ye yönelttiği eleştiriler tematik olarak sınıflandırılmıştır. Ayrıca karşılaştırmalı yöntem kullanılarak Sindî’nin yaklaşımı klasik kelâm ekollerinin görüşleriyle mukayese edilmiştir Bulgular: Araştırma sonucunda Sindî’nin, Mu‘tezile’nin tefvîz anlayışını ilâhî kudreti sınırlandırdığı gerekçesiyle; Cebriyye’nin cebr anlayışını ise insanın sorumluluğunu ortadan kaldırdığı için eleştirdiği görülmüştür. Sindî’ye göre fiiller ontolojik olarak Allah tarafından yaratılmakta; ancak kulun cüz’î iradesi ve hâdis kudreti fiilin gerçekleşmesinde gerçek bir medhal teşkil etmektedir. Bu yaklaşım, fiilin yaratılması ile kesb edilmesi arasında çift yönlü bir nispet kurarak kader ile sorumluluk arasındaki dengeyi korumayı hedeflemektedir. Sonuç: Çalışma, Sindî’nin insan fiilleri meselesinde Ehl-i sünnet’in kesb teorisini savunurken kavramsal ayrımlar üzerinden sistematik bir çerçeve geliştirdiğini göstermektedir. Onun yaklaşımı, ilâhî kudret ile insan özgürlüğü arasındaki gerilimi dengeleyen tutarlı bir kelâmî model sunmaktadır. Bu yönüyle Sindî’nin görüşleri, klasik kader tartışmalarının sürekliliğini ve dinamizmini yansıtmaktadır. Özgünlük: Bu çalışma, Sindî’nin insan fiilleri konusundaki yaklaşımını müstakil ve sistematik biçimde ele alarak literatürdeki sınırlı değerlendirmelere katkı sunmaktadır. Özellikle onun kesb teorisini masdar-müteallak ayrımı üzerinden temellendirmesi ilk kez bütüncül bir analizle ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• insan fiilleri
• kader ve kesb
• cebir ve ihtiyar
• Ebü’l-Hasen es-Sindî.

Kaynakça

1. Âmirî, E. H. (2023). İnsanlığı cebr ve kaderden kurtarmak (K. Turhan, haz.). İstanbul: Kapı Yayınları.
2. Ammara, M. (1998). Mutezile ve insanın özgürlüğü sorunu (V. İnce, Çev.). İstanbul: Ekin Yayınları.
3. Bâcûrî, İ. b. M. b. A. (2017). Tuhfetü’l-Mürîd alâ Cevhereti’t-Tevhîd ve meahu Hâşiyetü’t-Tahrî ri’l-Hamîd li Mesâili İlmi’t-Tevhîd. Diyarbakır: Mektebetü’s-Seyda.
4. Bağdâdî, A. M. A. b. T. b. M. (1977). el-Fark beyne’l-fırak. Beyrut: Dâru’l-Âfâki’l-Cedîde.
5. Buhârî, M. b. İ. (2001). el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ (M. Züheyr b. Nasr, Ed., 8 cilt.). Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât.
6. Cüveynî, A. M. (2009). el-İrşâd ilâ ḳavâṭıʿi’l-edilleti fî uṣûli’l-iʿtiḳād (A. A. es-Sayh & T. A. Vehbe, Ed.). Kahire: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye.
7. Ebü’l-Hasen el-Eşʿarî, A. b. İ. (1955). el-Lümaʿ fî’r-red ʿalâ ehli’z-zeyġ ve’l-bidaʿ (H. Garâbe, ed.). Kahire.
8. Erkol, A. (2003). İslâm düşüncesinde bir okuma örneği olarak Cehm b. Safvân’ın cebrî olduğu iddiasına farklı bir yaklaşım. Ekev Akademi Dergisi, 17, 77-94.

9. Fâhimî, A. (2022). eş-Şeyh Ebü’l-Hasan es-Sindî: Ḥayâtuhu ve cuhûduhü’l-ʿilmiyye. Al-Aijaz Research Journal of Islamic Studies & Humanities, 6(4), 57-70.
10. Felembânî, H. b. Ö. b. A. b. A. (t.y.). Fetḥü’l-mecîd fî şerhi Cevhereti’t-tevhîd. Kahire: Matbaʿatü’ş-Şark.
11. Harbûtî, A. (2016). Tenkîhu’l-kelâm fî Akâidi Ehli’l-İslâm (F. Karaman, haz.). İstanbul: Çelik Yayınevi.
12. Kâdî Abdülcebbâr. (1996). Şerḥu’l-uṣûli’l-hamse (Abdülkerim Osman, Ed.; 3. bs.). Kahire: Vehbe Yayınları.
13. Koloğlu, O. Ş. (2021). Muʿtezile ekolü. Ö. Türker (Ed.), İslâm düşüncesinde teoriler: Metafizik (ss. 15-39). İstanbul: Ketebe Yayınları.
14. Kur’ân-ı Kerîm Meâlî. (2011). (H. Altıntaş & M. Şahin, Çev.). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
15. Lekânî, B. İ. İ. b. H. (2012). Hidâyetü’l-mürîd (M. el-Hâtib, Ed.). Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
16. Lekânî, B. İ. İ. b. H. (2016). ʿUmdetü’l-mürîd şerḥu Cevhereti’t-tevḥîd (A. A. el-İdrîsî, C. B. Sâlih, B. A. el-Halâyele & M. Y. İdrîs, Ed.). Ummân: Dârü’n-Nûri’l-Mübîn.
17. Mâtürîdî, M. b. M. b. M. (2003). Kitâbü’t-Tevhîd (B. Topaloğlu & M. Arûşî, Thk.). İstanbul: Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi.
18. Mürtezâ, Ş. (2012). Cebir ve kader kıskacında insan özgürlüğü. (M. Esen, Çev.). Ankara: Araştırma Yayınları.
19. Müslim b. el-Haccâc, E. (t.y.). Sahîhu Muslim (M. F. ʿAbdülbâkī, Ed., 5 cilt). Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî.
20. Nesefî, E. M. M. b. M. b. M. (2003). Tebṣıratü’l-edille. (H. Atay & Ş. A. Düzgün, Thk.). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
21. Nesefî, E. M. M. b. M. b. M. (2010). Baḥrü’l-kelâm (R. Biçer, Çev.). İstanbul: Gelenek Yayıncılık.
22. Ödemiş, M. (2021). İslam mezheplerinde insan hürriyeti hakkındaki ilk tartışmaların teo-politik eleştirisi. Ekev Akademi Dergisi, 88, 291-310.
23. Özşenel, M. (2009). Muhammed b. Abdülhâdî es-Sindî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 37, ss. 245-246). Ankara: TDV Yayınları.
24. Pezdevî, E. Y. M. b. M. b. el-H. b. A. (2003). Uṣûlü’d-dîn (H. P. Linss, Ed.). Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs.
25. Sadrüşşerîa es-Sânî, U. b. M. (1998). et-Tavżîḥu’l-muşaḥḥaḥ ʿale’t-Tenkīḥi’l-münakkaḥ (M. A. Derviş, Ed.). Beyrut: Şeriketü Dâri’l-Erkam.
26. Sindî, E. H. Ğ. H. b. M. S. (t.y.). Risâle fi’l-ḫalk ve’l-kesb. Diyarbakır: Diyarbakır İl Halk Kütüphanesi, nr. 775/12.
27. Süt, A. (2016). Mu‘tezile ve ahlak: Kadı Abdülcebbar örneği. Ankara: İz Yayıncılık.
28. Şâkir, A. (2001). et-Taʿlīḳātü’l-müfîd ʿalā Manẓūmeteyn Cevhereti’t-tevhîd ve Bedʾi’l-emâlî (E. Kellâs, Ed.). Dımaşk: el-Câmiʿatü’l-İslâmiyye Dârü’l-ʿUlûm.
29. Şehristânî, M. b. A. b. A. (1992). el-Milel ve’n-niḥal. (A. F. Muhammed, Thk.). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye.
30. Teftâzânî, S. (2014). Şerḥu’l-ʿAḳāʾid en-Nesefiyye (A. Kemal, Ed.). Beyrut: Dâru İhyâʾi’t-Turâsi’l-ʿArabî.
31. Tettân, A. (2017). Avnü’l-mürîd fî şerhi Cevhereti’t-tevhîd. Dımaşk: Dârü’l-Fikr Yayınları.
32. Uludağ, S. (2017). İslâm’da inanç konuları ve itikadî mezhepler (2. bs.). İstanbul: Dergâh Yayınları.
33. Yeprem, M. S. (2016). İrade hürriyeti. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.