Religious Aspect of Bardic Tradition: A Comparison on the Mousai and Khai Eezǐ

Öz

The ability to speak eloquently and the bardic tradition have been seen as a gift from the gods in different cultures around the world, and this belief is a commonality dating back to pre-monotheistic religions. This common feature was previously discussed by another scholar through the examples of Mousai and Khai Eezǐ with a different approach. However, in this study, unlike the previous research, examples relating to the areas of authority of the Muses, the process of selecting poets and the prayers made to these deities have been interpreted by transferring from primary sources. In addition, the axis of this study is the religious aspect of the selection of poets by deities and both telling and listening to epics. In order to compare motifs belonging to two different cultures that are not contemporaries of each other, the study first focuses on the magical nature of the word as perceived in oral culture, and ancient Greek and Turkic euphemisms are presented as examples of this belief. Then the defense sentences uttered during the aba toi of the Khakas, one of the Siberian Turkic peoples, and the Buphonia rituals of the ancient Greeks are compared in the context of the power of the word. Finally, by referring to epics and ethnographic records, similar examples of the belief that poets or bards are chosen by and sometimes punished by deities such as Mousai and Khai Eezǐ are given. It is also argued that epic telling is a form of worship in both cultures by giving examples such as the Khakas telling epics for Tagh Eezǐ during hunts and the ancient Greeks singing hymns calling Hymenaios at weddings.

Anahtar Kelimeler

• Ancient Greek
• Khakas
• Mousai
• Khai Eezǐ
• Bardic Tradition

Ozanlık Geleneğinin Dinî Yönü: Mousai ile Hay Eezǐ Üzerine Bir Karşılaştırma

Öz

Etkili söz söyleyebilme ve buna bağlı olarak ozanlık geleneğinin dünyanın farklı kültürlerinde tanrı vergisi olarak görülmesi, monoteist dinler öncesine dayanan bir ortaklıktır. Bu ortaklık, Mousai ve Hay Eezǐ örnekleri üzerinden daha önce başka bir çalışmada farklı bir yaklaşımla ele alınmıştır. Bu makalede ise önceki çalışmalardan farklı olarak Musaların yetki sahaları ve ozan seçiminin işleyişine dair örnekler ile bu ilahlara edilen dualar, birincil kaynaklardan aktarılarak yorumlanmıştır. Ayrıca bu çalışmanın eksenini, ilahlar tarafından ozanın seçilmesinin ve hem destan anlatma hem destan dinlemenin dinî yönü oluşturmaktadır. Birbirinin çağdaşı olmayan iki farklı kültüre ait söz konusu motiflerin karşılaştırılması için öncelikle sözlü kültür ortamında görülen sözün büyüsel niteliğine odaklanılmış ve bu inanca örnek olarak eski Yunanca ve Türkçe örtmeceler gösterilmiştir. Ardından Sibirya Türklerinden Hakasların aba toy ve eski Yunanların Bufonia törenleri sırasında dile getirilen savunma cümleleri, sözün gücü bağlamında karşılaştırılmıştır. Son olarak ise destanlara ve etnografik dönem kayıtlarına başvurularak anlatıcıların, şairlerin veya ozanların Mousai ve Hay Eezǐ gibi ilahlar tarafından seçilmesi ve kimi zaman da bunlar tarafından cezalandırılması inancının benzer örnekleri verilmiştir. Ayrıca destan anlatmanın her iki kültürde de bir ibadet biçimi olduğu, Hakasların avda Tağ Eezǐ için destan anlatmaları ve eski Yunanların düğünlerde Hymenaios’u çağırdıkları ilahiler söylemeleri gibi örneklerle açıklanmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Eski Yunan
• Hakas
• Mousai
• Hay Eezǐ
• Ozanlık Geleneği

Kaynakça

1. Aça, M. (2007). Güney Sibirya Türklerinde ava destancı ve masalcı götürme geleneği. Türklük Bilimi Araştırmaları, 12(21), 7–16. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tubar/issue/16962/177132
2. Aça, M. (2023). Türk ve Yunan mitolojilerinde ozanlığın bahşedicileri: İyeler ve Musalar.
3. İçinde Ö. Ceylan ve H. Yekbaş (Ed.), Türk Âşıklık geleneği ve Âşık Veysel (ss. 13–25). Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
4. Aktaş, E. (2023). Hakas haycılık geleneğinde Ee. İçinde Ö. Ceylan ve H. Yekbaş (Ed.), Türk Âşıklık geleneği ve Âşık Veysel (ss. 171–177). Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
5. Allen, A. W. (1949). Solon’s prayer to the Muses. Transactions and Proceedings of the American Philological Association, 80, 50–65. https://doi.org/10.2307/283511
6. Arat, R. R. (1947). Kutadgu Bilig I: Metin. Milli Eğitim Basımevi.
7. Aydın, E. (2018). Uygur yazıtları. Bilge Kültür Sanat.
8. Burnakov, V. A. (2011). Erlik Khan in the traditional worldview of the Khakas.

9. Archaeology, Ethnology & Anthropology of Eurasia, 39(1), 107–114. https://doi.org/10.1016/j.aeae.2011.06.014
10. Butanayev, V. Y. (1993, 10 Temmuz). Ada Hooray. Respublika, s. 6.
11. Butanayev, V. Y. (2003). Burhanizm tyurkov Sayano-Altaya. İzd-vo HGU im. N. F. Katanova.
12. Butanayev, V. Y., Vernik, A. A. ve Ulturgaşev, A. A. (1999). Aba toy – medvezhiy prazdnik. İçinde Narodnye prazdniki Hakasii (ss. 29–31). İzd-vo HGU im. N. F. Katanova.
13. Clauson, G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth century Turkish. Clarendon Press.
14. Çaptıkova, Y. İ. (2015). Skaziteli-hraniteli traditsii. Filologiçeskie nauki. Voprosy teorii i Praktiki, 7(49). 203-206. Gramota.
15. Çobanoğlu, Ö. (2004). Türk dünyası ortak atasözleri sözlüğü. AYK Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
16. Çudoyakov, A. İ. (2006). Kay i “Kay eezǐ” v predstavleniyah tyurkov Sayano-Altaya. İçinde Kay — kulturnoe nasledie şorskogo naroda: Materialy Pervogo simpoziuma po izuçeniyu form şorskogo narodnogo eposa (ss. 81–88). Department kultury i natsionalnoy politiki administratsii KO; OAO “İPP Kuzbass”.
17. Davletov, T. B. (2008). Giriş. İçinde Han Mirgen: Hakas Türklerinin alplık destanı (ss. ix–xl). TÜRKSOY Yayınları.
18. Davletov, T. B. (2020). Şaman: Doğanın şifası uyanınca. Asi Kitap.
19. Devereux, G. (1987). Thamyris and the Muses. The American Journal of Philology, 108(2), 199–201.
20. Eker, S. (2006). Kutadgu Bilig’de (teñri ‘azze ve celle ögdisin ayur) Türkçe İslami terimlerin kaynakları üzerine. Bilig, 38, 103–122. https://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI%20TURK%20DILI/suer_eker_kutadgu_bilig_turkce_islami_terimler_uzerine.pdf
21. Erhat, A. (2010). Mitoloji sözlüğü. (17. baskı). Remzi Kitabevi.
22. Gül, B. (2006). Hayvan adları ile kurulan Türk ve Moğol kişi adları. Türkbilig / Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 7(12), 185–191. https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkbilig/article/697126
23. Gürsu, U. (2009). Kazak Türkçesi’ndeki ve Türkiye Türkçesi’ndeki atasözlerinin karşılaştırmalı biçimde incelenmesi [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=tXWL9EXl-c6WHuPsPvzgzg&no=0xkCO1mASQizWlff8X6N9A
24. Hardie, A. (2005). Sappho, the Muses, and life after death. Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik, 154, 13–32. https://www.jstor.org/stable/20190981?casa_token=Kn_cXQdc_9AAAAAA%3AqTcxHMLPevq7e82PIUpphcxG8EzfVKaDpGB-cV6wzDVPXciXMqJ79OHAqyqetC3hIC6sFUtWg1o8QuOZBJBPw0WmppPIob6QDK4FS8iF06bjVXMzjDk6&seq=1
25. Hardie, A. (2013). Ibycus and the Muses of Helicon. Materiali e Discussioni per l’analisi Dei Testi Classici, 70, 9–36.
26. Heiden, B. (2007). The Muses’ uncanny lies: Hesiod, Theogony 27 and its translators. The American Journal of Philology, 128(2), 153–175.
27. Henrichs, A. (1994). Anonymity and polarity: Unknown gods and nameless altars at the Areopagos. Illinois Classical Studies, 19, 27–58. https://www.jstor.org/stable/23065418?casa_token=2met42JdoMYAAAAA%3AZktfIVJaLAo3Vmo9_4PtStbD8rlMGbIPyqLBEslIQd7awibquVDPbKft3fMvrDrO4L__POV4XKQPcodCohy_lilbClApUQYb_6UPm8oCkyiWhSX0Q8LP&seq=6
28. Hesiodos. (2020). Theogonia – işler ve günler. A. Erhat ve S. Eyüboğlu (Çev.). (7. baskı). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
29. Homeros. (2007). İlyada. A. Erhat ve A. Kadir (Çev.). (23. baskı). Can Yayınları.
30. Homeros. (2020). Odysseia. A. Erhat ve A. Kadir (Çev.). (12. baskı). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
31. Hyde, W. W. (1917). The prosecution of lifeless things and animals in Greek law: Part I. The American Journal of Philology, 38(2), 152–175. https://doi.org/10.2307/289426
32. İncil (Sevindirici Haber). (1999). İncil’in Yunanca aslından çağdaş Türkçeye çevirisi. Kitabı Mukaddes Şirketi.
33. Karabulut, F. (2021). Dilin efsanevi kökenleri: Kurgudan gerçekliğe dilin macerası (2. baskı). Nobel Yayın.
34. Karabulut, F. ve Ospanova, G. (2013). Örtmece sözlerin mantığı: Kazak Türkçesi ile Türkiye Türkçesinde karşılaştırmalı model analizi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 2(2), 122–146. https://doi.org/10.7884/teke.156
35. Karahan, A. (2017). Karahanlı dönemi Türkçe Kur’an çevirilerinde Allah’ın ad ve sıfatları hakkında. TÜBAR, XLI, 127–156. https://doi.org/10.17133/tubar.319986
36. Kur’an-ı Kerim meâli (H. Altuntaş ve M. Şahin, Haz.). (2005). (3. baskı). Diyanet İşleri Başkanlığı.
37. Lattimore, R. (1947). The first elegy of Solon. The American Journal of Philology, 68(2), 161–179. https://doi.org/10.2307/290951
38. Marvin, D. E. (1922). The antiquity of proverbs: Fifty familiar proverbs and folk sayings with annotations and lists of connected forms, found in all parts of the world. G. P. Putnam’s Sons.
39. McInerney, J. (2014). Buphonia: Killing cattle on the Acropolis. İçinde A. Gardeisen ve C. Chandezon (Ed.), Équidés et bovidés de la Méditerranée antique: Rites et combats. Jeux et savoirs (ss. 113–124). UMR 5140 du CNRS «Archéologie des Sociétés Méditerranéennes».
40. Mojsik, T. (2011). The Muses and sacrifices before battle. İçinde B. Burliga (Ed.), Xenophon: Greece, Persia and beyond (ss. 85–96). Gdansk University.
41. Novıy Zavet / Naa Molçağ. (2011). T. N. Borgoyakova, V. G. Karpov ve A. G. Sunçugaşeva (Haz.). İnstitut Perevoda Biblii.
42. Okutan Davletov, N. (2021). Hakas Türklerinde Şamanizm ve ölüm. Ötüken Neşriyat.
43. Okutan Davletov, N. ve Davletov, T. (2022). Buket Uzuner’in uyumsuz Defne Kaman’ın maceraları roman serisinde Şamanizm ve çevre. İçinde H. İ. Ünser (Ed.), Türk Edebiyatında Çevreci Düşünce (ss. 147–166). İdeal Kültür Yayıncılık.
44. Okutan, N. ve Davletov, T. (2018). Bilgeler sözü: Hakas Türklerinin atasözleri ve deyimleri. TÜRKSOY Yayınları.
45. Ong, W. J. (2014). Sözlü ve yazılı kültür: Sözün teknolojileşmesi. S. Postacıoğlu Banon (Çev.). (5. baskı). Metis Yayınları.
46. Radlof, W. (1976). Sibirya’dan (Seçmeler). A. Temir (Çev.). Kül¬tür Bakanlığı Yayınları.
47. Roth, C. P. (1976). The kings and the Muses in Hesiod’s Theogony. Transactions of the American Philological Association, 106, 331–338. https://doi.org/10.2307/284107
48. Sappho. (2008). Nedir gene deli gönlünü çelen? Seçme şiirler. C. Çapan (Çev.). Can Yayınları.
49. Sturluson, S. (1880). The Younger Edda: Also called Snorre's Edda, or the Prose Edda. R. B. Anderson (Haz.). S. C. Griggs and Co.
50. Subrakova, O. V. (2006). Hakassko-russkiy slovarʹ. Nauka.
51. The meaning of the glorious Qur’ān (M. M. Pickthall, Trans.). (2013). Çağrı Yayınları.
52. Thyssen, H. P. (2006). Philosophical christology in the new testament. Numen, 53(2), 133–176.
53. Türker, F. ve Koçoğlu Gündoğdu, V. (2016). Tıva Türklerinde geçiş dönemi ritüelleri: Doğum, düğün, ölüm. Türkbilig, 32, 141–154.
54. Yunis, H. (1993). Religion in Greek tragedy. The Classical Review, 43(1), 70-72.