Besi Sığırcılığı İşletmelerinde Karşılaşılan Riskler ve Sürdürülebilirlik Yaklaşımları (Erzurum İli Örneği)

Öz

Bu çalışma, Erzurum ilinde besi sığırcılığı yapan işletmelerin mevcut durumunu ortaya koymak, karşılaştıkları ekonomik, iklimsel ve teknik risk faktörlerini analiz ederek sürdürülebilirlik açısından uygulanabilir stratejiler geliştirmek amacıyla yürütülmüştür. Çalışmanın verileri, 2023 yılında Erzurum merkez ve ilçelerinde besicilik yapan 138 üreticiden anket yoluyla toplanmış olup, elde edilen veriler faktör analizi ve kümeleme analizi yöntemleri kullanılarak değerlendirilmiştir. Faktör analizi sonuçlarına göre, 27 risk kaynağı altı temel faktör altında toplanmıştır: işletme yetersizlikleri, ekonomik istikrarsızlık, olumsuz iklim koşulları, iş gücü yetersizliği, istikrarsız politikalar ve girdi maliyetlerindeki artıştır. Bu faktörler toplamda varyansın 64.55’ini açıkladığı elde edilmiştir. Bulgular, bölgedeki besicilik faaliyetlerinin en büyük sorunlarının işletme altyapı eksiklikleri, ekonomik istikrarsızlıklar, olumsuz iklim koşulları, iş gücü yetersizliği ve yüksek girdi maliyetleri olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca, üreticilerin bu risklere karşı geliştirmiş oldukları 14 strateji incelenmiş ve faktör analizi ile ürün çeşitlendirilmesi, örgütlü çalışma, risk yönetimi ve kaynak yönetimi ile tarım dışı olarak dört temel strateji grubunda indirgenmiştir. Kümeleme analizi sonuçlarına göre kaynak yönetimi ve tarım dışı yatırım’ın en önemli strateji olarak benimsendiğini göstermiştir. Her iki kümede de girdi maliyetlerindeki artış, en kritik risk unsuru olarak öne çıkmış; birinci kümede bu faktörü olumsuz iklim koşulları, ikinci kümede ise ekonomik dalgalanmalar izlemiştir. Bu bağlamda, Erzurum’da besi sığırcılığı sektörünün sürdürülebilirliği için yem üretiminin teşvik edilmesi, modern barınak sistemlerinin geliştirilmesi, devlet desteklerinin artırılması ve risk yönetim stratejilerinin geliştirilmesine yönelik adımlar oldukça önem arz etmektedir. Bölgedeki besicilik faaliyetlerinin uzun vadeli ekonomik dayanıklılığını sürdürebilmek için maliyet yönetimi, risk paylaşımı, teknolojik yenilikler, teknolojik yeniliklerin adaptasyonu ve pazarlama stratejilerinin geliştirilmelidir. Bunun yanı sıra, iklim değişikliğinin getirdiği risklere uyum sağlamak için yem depolama kapasitesinin artırılması, su kaynaklarının verimli kullanımı ve iklim dostu üretim tekniklerinin benimsenmesi sürdürülebilirlik açısından kritik önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Besi sığırcılığı
• Risk yönetimi
• Tarımsal sürdürülebilirlik
• Üretim ekonomisi
• Faktör analizi
• Erzurum

Risk Faced in Cattle Fattening Enterprises and Sustainability Approaches: The Case of Erzurum Province

Öz

This study was conducted to reveal the current status of cattle farming enterprises in Erzurum province and to develop applicable sustainability strategies by analyzing the economic, climatic, and technical risk factors they face. Data for the study were collected through a survey from 138 livestock producers in Erzurum city center and its districts in 2023. The data were evaluated using factor analysis and cluster analysis. According to the factor analysis results, 27 risk sources were grouped under six main factors: farm inadequacies, economic instability, adverse climatic conditions, labor shortages, unstable policies, and increased input costs. These factors were found to explain 64.55% of the total variance. The findings reveal that the most significant problems facing livestock farming activities in the region are lack of farm infrastructure, economic instability, adverse climatic conditions, labor shortages, and high input costs. Furthermore, 14 strategies developed by producers to counter these risks were examined and, through factor analysis, were categorized into four basic strategy groups: product diversification, organized work, risk management, resource management, and non-agricultural. Cluster analysis results indicate that resource management and non-agricultural investment are the most important strategies. In both clusters, increasing input costs emerged as the most critical risk factor; in the first cluster, this factor was followed by adverse climatic conditions, and in the second, by economic fluctuations. In this context, steps to encourage feed production, develop modern housing systems, increase government support, and develop risk management strategies are crucial for the sustainability of the beef cattle sector in Erzurum. To maintain the long-term economic resilience of livestock farming in the region, cost management, risk sharing, technological innovations, their adaptation, and marketing strategies must be developed. Furthermore, to adapt to the risks posed by climate change, increasing feed storage capacity, efficient use of water resources, and adopting climate-friendly production techniques are critical for sustainability.

Anahtar Kelimeler

• Cattle fattening
• Risk management
• Agricultural sustainability
• Production economics
• Factor analysis
• Erzurum

Kaynakça

1. Aksoy, A. (2008). Doğu Anadolu hayvancılığının Avrupa Birliğine uyumu ve rekabet edebilirliğinin analizi. (Doktora Tezi) Atatürk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Erzurum, Türkiye.
2. Aksoy, A. ve Arsalan, A. A. (2019). Afganistan'da afyon üretimine alternatif bir ürün olarak safranın sosyo-ekonomik öneminin belirlenmesi. Ampirik Ekonomi Dergisi,2(2): 1-16.
3. Aksoy, A. ve Özdemir, F. N. (2019). Analysis of risks and income functions in cattle breeding enterprises: The case of Erzurum Province. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tarım ve Doğa Dergisi, 22 (2): 294-300.
4. Aksoy, A. ve Yavuz, F. (2012). Çiftçilerin tarım sigortası yapma istekliliğine etki eden faktörlerin analizi: Erzurum ili örneği. Ankara Üniversitesi Tarım Bilimleri Dergisi, 18(1): 34-42.
5. Aksoy, A., Külekçi, M. and Yavuz, F. (2012). Analysis of the factors affecting the probability of farmers' benefiting from earthquakes agricultural insurance: The case of Erzurum, Turkey. African Journal of Agricultural Research, 7(13): 1589-1595.
6. Aksoy, A., Özbek, E. ve Özdemir, F. N. (2022). Türkiye'de gezginci arıcılık sektörüne ekonomik bir bakış. Türk Tarım ve Doğa Bilimleri Dergisi, 9(4): 1051-1061.
7. Altın, O. ve Gökdai, A. (2020). Türkiye sığır besiciliğinde yapısal durum ve sektörel analiz. Veteriner Hekimler Derneği Dergisi, 91(1): 1–12.
8. Altuntaş, B. ve Özdemir, H.Ö. (2021). Sığır Besiciliği Çiftliklerinde Tedarikçi Seçimini Etkileyen Kriterler. Uluslararası İktisat, İşletme ve Yönetim Kongresi (ICBM), 288–295, 16-17 Aralık, İstanbul Türkiye.

9. Aral, S. ve Cevger, Y. (2000). Türkiye'de cumhuriyetten günümüze izlenen hayvancılık politikaları. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 47(1): 43-55.
10. Aydın, E. ve Sakarya, E. (2012). Kars ve Erzurum illeri entansif sığır besi işletmelerinin ekonomik analizi. Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 18(6): 997-1005.
11. Bayramoğlu, Z. (2016). Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Raporu – Risk Temelli Yaklaşımlar. T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, TEPGE Yayın No: 231.
12. Budağ, C. ve Keçeci, Ş. (2013). Van'da büyükbaş hayvan besilerinde kullanılan yemler ve besi şekillerine ilişkin bir anket çalışması. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 18 (1-2): 48-61.
13. Büyüköztürk, Ş. (2002). Faktör analizi: Temel kavramlar ve ölçek geliştirmede kullanımı. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 32(32): 470-483.
14. Ceyhan, V., Cinemre, H. A., Demiryürek, K., Bozoğlu, M. ve Kılıç, O. (2015). Tarım Ekonomisi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi Ders Kitabı, No: 11, Samsun, Türkiye.
15. Çelik, C. ve Sarıözkan, S. (2017). Kırşehir ili Merkez ilçede sığır besiciliği yapan işletmelerin ekonomik analizi. Harran Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 6 (1): 38-45.
16. Demir, P. ve Aral, S. (2009). Kars ilinde faaliyet gösteren süt sığırcılık işletmelerinin karşılaştıkları sorunlar ve çözüm önerileri. Veteriner Hekimler Derneği Dergisi, 80 (3): 17-22.
17. Erkuş, A. (1977). Tarım Ekonomisinin Bazı Teorik Esasları ve Bunların Tarım İşletmelerine Uygulanması. TZDK Mesleki Yayınları, Miki Matbaası, Ankara, Türkiye.
18. FAO (2020). FAOSTAT Statistical Database. Food and Agriculture Organization of the United Nations.
19. Gerber, P. J., Steinfeld, H., Henderson, B., Mottet, A., Opio, C., Dijkman, J., ... and Tempio, G. (2013). Tackling climate change through livestock: A global assessment of emissions and mitigation opportunities. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), Italy.
20. Göncü, S. ve Gökçe, G. (2017). Türkiye'de Sığır Besiciliği İşletmelerinde Karlı ve Sürdürülebilir Üretim İçin Teknolojik Uygulamalar. Çukurova Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi, 32(2): 123–132.
21. Güngör, C. ve Çiçek, H. (2018). Besi sığırcılığı işletmelerinde karlılık ve teknik etkinlik analizi: Kırşehir ili örneği. Harran Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 7 (1): 29-34.
22. Gürbüz, İ. B. ve Özkan, G. (2019). Hayvancılığın geleceğine eleştirel bir bakış: geleneksel ve modern hayvancılığın karbon ayak izi karşılaştırması. XIII International Balkan and Near Eastern Congress Series on Economics, Business and Management, October 05-06, Tekirdag, Türkiye.
23. Hartigan, J. A. (1975). Clustering Algorithms. Wiley, New York, U.S.A.
24. Jolliffe, I. T. (1986). Principal Component Analysis and Factor Analysis. In: Principal component analysis, Ed(s): Jolliffe, I. T., Springer, New York, U.S.A.
25. Kılıçtek, S. ve Aksoy, A. (2019). Erzurum ili süt sığırcılığı işletmelerinin yenilikleri benimseme açısından değerlendirilmesi. Türk Tarım ve Doğa Bilimleri Dergisi, 6(3): 424-431.
26. Loehlin, J.C. (2004). Latent Variable Models: An Introduction to Factor, Path, and Structural Equation Analysis. Psychology Press, U.S.A.
27. McNeill, S. H. and Van Elswyk, M. E. (2012). Red meat in global nutrition. Meat science, 92(3): 166-173. Miran, B. (2010). Temel İstatistik. Ders Kitabı, ISBN:975-93088-00, İzmir, Türkiye.
28. Newbold, P. (1995). Statistics for Business and Economics, Prentice-Hall İnternational, New Jersey, U.S.A.
29. Önal, A. R. ve Özder, M. (2008). Edirne ili damızlık sığır yetiştiricileri birliğine üye işletmelerin yapısal özellikleri. Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi, 5(2), 197-203.
30. Öztürk, D. ve Karkacıer, O. (2008). Süt sığırcılığı yapan işletmelerin ekonomik analizi: Tokat ili Yeşilyurt ilçesi örneği. Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 25(1): 15-22.
31. Öztürk, G. (2013). Ordu ili arıcılık sektörünün ekonomik yapısı üzerine bir araştırma. (Yüksek Lisans Tezi) Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Erzurum, Türkiye.
32. Polat, Ü. Y. (2022). Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri Kullanılarak Sığır İşletmelerinin Hayvan Refahına Göre Sıralaması. Ulusal Hayvancılık Kongresi, 134–142, 2 Şubat, İstanbul, Türkiye.
33. Sarıözkan, S., Gürbulak, E. Ç., Güngör, G. ve Küçükoflaz, M. (2023). Sığır besiciliğinde performans ve karkas değerlerinin meta analizi ile incelenmesi: Türkiye örneği. Harran Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 12(2): 234-244.
34. Saygı, H. ve Birgül, O. B. (2015). Türkiye'de kırmızı et tüketimi ve kırmızı et üretimine genel bakış. Selçuk Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi, 29 (1): 1-7.
35. Serka (2022). Doğu Anadolu Bölgesi Büyükbaş Hayvancılık Çalıştayı Raporu. Serhat Kalkınma Ajansı Yayınları. Soyak, A., Sosyal, M.İ. ve Gürcan, E.K. (2007). Tekirdağ ili süt sığırcılığı işletmelerinin yapısal özellikleri ve bu işletmelerdeki siyah alaca süt sığırlarının çeşitli morfolojik özellikleri üzerine bir araştırma. Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi, 4(3): 297-305.
36. Şentürk, G. O., Gök, G. ve Koçyiğit, H. (2023). Tarımda karbon ayak izi ve iklim değişikliğine etkisi. Artvin Çoruh Üniversitesi Mühendislik ve Fen Bilimleri Dergisi, 1(1): 12-24.
37. Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK). (2020). Tosun’un hikayesi: Gerçek bir besicinin gözünden kırsal kalkınma. Kırsal Kalkınma Dergisi, 6: 40–45.
38. Terin, M., Ceylan, M., Çiftçi, K. ve Yıldırım, İ., (2024) Van ilindeki süt sığırcılığı işletmelerinin sosyo demografik ve işletmecilik özelliklerinin karşılaştırılması. KSÜ Tarım ve Doğa Dergisi, 27(1): 228-237.
39. Tuncel, Ö. Ü. S. ve Küçükoflaz, V. H. M. (2020). Hayvancılıkta biyoteknolojik uygulamalar ve ekonomik önemi. Hayvancılık Sektörüne Ekonomik Bakış, 303–316.
40. Tümer, E. İ., Birinci, A. ve Aksoy, A. (2010). Çiftçilerin sosyoekonomik özelliklerinin kümeleme analiziyle belirlenmesi: Erzurum ili örneği. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 41(1): 29-37.
41. Tümer, E. İ., Birinci, A. ve Aksoy, A. (2011). Tarımsal üretimi etkileyen risk faktörleri ve stratejilerinin belirlenmesi: Erzurum ili örneği. Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 28(2): 111-120.
42. Türkyılmaz, M. K. ve Aral, S. (2002). Aydin ili süt sığırcılık işletmelerinde karlılık analizi. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 49 (2): 107-114.
43. Williams, B., Onsman, A. and Brown, T. (2010). Exploratory factor analysis: A five-step guide for novices. Australasian Journal of Paramedicine, 8(3): 1-13.
44. Yıldırım, İ., Terin, M. ve Çiftçi, K. (2008). Türkiye'nin batı kesimindeki kültür-melez süt sığırcılığı işletmelerinin karlılığına ölçeğin etkisi. Hayvan ve Veterinerlik İlerlemeleri Dergisi, 7(9): 1073-1077.