The Flood Legend of the Tuvans: Demir-Sal

Öz

This article focuses on the Demir-Sal flood legends, which occupy a significant place in Tuvan folk narratives. It aims to analyse these tales in terms of both their form and their content. Demir-Sal is the collective term for flood-related narratives in Tuva's cultural memory. While the study provides an overview of the different versions of these legends, it primarily focuses on the longest known version, which was compiled in 1903 by I. G. Safyanov. The text is considered both as folklore and as an ideological construction reflecting the intellectual climate of its time. In this context, the narrative is situated within the folk tale genre, and its content, thematic structure and character composition are examined. Additionally, tables have been created to identify the functional roles of the characters, with the aim of uncovering the relationship between structure and order within the narrative. The analysis based on the compiler’s position discusses Safyanov’s intervention in the tale through questions concerning how the original structure of the narrative was transformed, and the ideological traces that this transformation carries. From an ideological theoretical perspective, the article argues that Safyanov’s compilation is not merely a documented product of oral culture, but also a narrative shaped, directed and framed in accordance with the political and cultural codes of the time. In doing so, it reveals how the Tuvan legendary tradition became intertwined with processes of modernisation, centralisation, and ideological construction.

Anahtar Kelimeler

• flood
• tuva
• safyanov
• ideology
• legend

Tıvaların Tufan Efsanesi: Demir-Sal

Öz

Bu makale, Tıva halk anlatılarında önemli bir yere sahip olan Demir-Sal adlı tufan efsanelerini konu edinmekte ve bu anlatıları biçim ve içerik açısından çözümlemeyi amaçlamaktadır. “Demir-Sal”, Tıva kültür belleğinde tufanla ilişkilendirilen anlatıların ortak adıdır. Çalışmada, bu efsanelerin varyantları genel hatlarıyla değerlendirilmekle birlikte, esas ağırlık, 1903 yılında İ. G. Safyanov tarafından derlenen ve bugüne kadar bilinen en uzun Demir-Sal metni üzerine yoğunlaşmaktadır. Söz konusu metin, bir yandan folklorik bir malzeme, diğer yandan ise bir dönemin düşünsel iklimini yansıtan ideolojik bir kurgunun parçası olarak ele alınmaktadır. Bu bağlamda metin, halk anlatısı türü açısından konumlandırılmış; içeriği, tematik yapısı ve karakter kurgusu incelenmiştir. Ayrıca metindeki karakterlerin işlevsel rollerini belirlemeye yönelik çözümler içeren tablolar oluşturulmuş ve anlatıdaki yapı-düzen ilişkisi açığa çıkarılmaya çalışılmıştır. Metnin derleyici kimliği üzerinden yapılan çözümlemede, İ. G. Safyanov’un anlatıya müdahalesi, anlatının özgün yapısının nasıl dönüştürüldüğüne ve bu dönüşümün ne tür ideolojik izler taşıdığına dair sorular etrafında tartışılmıştır. İdeolojik kuram perspektifinden etnografik materyalini inceleyen bu makale, Safyanov’un derlemesinin yalnızca belgelenmiş bir sözlü kültür ürünü olmadığını, aynı zamanda dönemin siyasi ve kültürel kodlarına göre şekillendirilmiş, yönlendirilmiş ve ideolojik çerçeveye oturtulmuş bir anlatı olduğunu ileri sürmektedir. Böylece Tıva efsane geleneğinin modernleşme, merkeze bağlanma ve ideolojik inşa süreçleriyle nasıl iç içe geçtiği gösterilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• tufan
• tıva
• safyanov
• ideoloji
• efsane

Kaynakça

1. Aça, M. (2006). Tıva destan ve masallarının araştırılmasında tür sorunu. Milli Folklor, 18 (72), 85-94.
2. Aça, M. (2007). Tıva halk masalları. Konya: Kömen Yayınları.
3. Aça, M. (2015). Tıva masalları ve masalcılık geleneği. İ. Özkan (Ed.), Türk dünyası masal araştırmaları Tastarakay'dan Keloğlan'a (s. 19-68). Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
4. Adıg-Tuluş, D.-o.-o. (2014). Skif Hun Türk Uranhaynın Huulgaazın Tıvaları. Tıvanın Deedi Kamının Huulgaazın Kam Körüzü. Kızıl: “Adıg Eeren” Kamnarı.
5. Alekseyev, N. A., Kuular, A. S., Samdan, Z. B., Yuşa, J. M. (Ed.) (2010). Mifı, legendı, predaniya tuvintsev. Novosibirsk: Nauka.
6. Alptekin, A. B. (2012). Efsane ve motifleri üzerine. Ankara: Akçağ Yayınları.
7. Anohin, A. V. (2006). Altay şamanlığına ait materyaller. Konya: Kömen Yayınları.
8. Anlezark, D. (2006). Water and fire: The myth of the flood in Anglo-Saxon England. Manchester: Manchester University Press.

9. Aunger, R. (1995). On ethnography: storytelling or science? Current Anthropology, 36 (1), 97-130.
10. Bayır-ool, M. S. (2011). Tri stolpa tuvinskoy gosudarstvennosti. Novıe İssledavaniya Tuvı (2-3), 37-61.
11. Best, Robert M. (1999). Noah's ark and the Ziusudra epic: Sumerian origins of the flood myth. Fort Myers: Enlil Press.
12. Byrskog, S. (2002). Story as history, history as story: The Gospel tradition in the context of ancient oral history. Boston - Leiden: Brill Academic Publishers, Inc.
13. Campbell, L. (1999). Historical linguistics: An introduction. Cambridge: The MIT Press.
14. Dégh, L. (1996). What is a belief legend? Folklore, 107, 33-46.
15. Dilek, İ. (2022). Güney Sibirya’da (Altay Bölgesi) bir aydınlanma hareketi olarak ak cañ / süt cañ (Burhanizm): teşekkülü temel ilkeleri ve tarihî seyri. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi (53), 79-132.
16. Dongak, A. S. (2019). Yazıkovye osobennosti tuvinskih variantov «skazaniya o Kezere». Mir nauki, Kulturı, Obrazovaniya, 6 (79), 653-655.
17. Douglas, M. (2007). Safllk ve tehlike: kirlilik ve tabu kavramlarının bir çözümlemesi. (Ayhan E. Çev.) İstanbul: Metis Yayıncılık.
18. Dorson, R. M. (2011). Günümüz folklor kuramları. (Gürçayır S. ve Özay Y. Çev.) Ankara: Geleneksel Yayınları.
19. Dulov, V. İ. (1956). Sotsialno-ekonomiçeskaya istoriya Tuvı (XIX - naçalo XX vv). Moskva: İzdatelstvo Akademii Nauk SSSR.
20. Dundes, A. (ed.) (1988). The Flood Myth. Berkeley: University of California Press.
21. Eliade, M. (1991). Kutsal ve dindışı. Ankara: Gece Yayınları.
22. Eliade, M. (1994). Ebedi dönüş mitosu. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
23. Engels, F. (1990). Ailenin, özel mülkiyetin ve devletin kökeni. (Somer K. Çev.) Ankara: Sol Yayınları.
24. Eren, M. (2024). Tuva Türklerinin mitleri örneğine göre kültürel kahraman kavramı. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 9 (1), 234-248.
25. Eroğlu, E. (2024). Tarihi temelleriyle tufan olayı. İstanbul: Post Yayın.
26. Frazer, J. G. (1918). Folk-lore in the Old Testament; studies in comparative religion, legend, and law, vol.1. London: Macmillan and co..
27. Frazer, J. G. (2021). Büyük Tufan Dünyadaki Tufan Mitleri Üzerine Bir Başvuru Kitabı. İstanbul: Kanon Kitap.
28. Fulford, R. (2019). Anlatının gücü: kitle kültürü çağında hikâyecilik. (Kardelen Z. Çev.) İstanbul: Kolektif Kitap.
29. Goody, J. (2017). Mit, ritüel ve söz (Sezgi D. Çev.). İstanbul: Küre Yayınları.
30. Gömeç, S. (2011). Şamanizm ve eski Türk dini. Ankara: Berikan Yayınevi.
31. Gözen, Y. (2022). Eskatoloji ve din ekseninde kıyamete dair anlatılar. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 10 (32), 82-90.
32. Grebnev, L.V. (1960). Tuvinskiy geroiçeskiy epos. Moskova: İzdatelstvo vostoçnoy literaturı.
33. Harva, U. (2014). Altay panteonu: mitler, ritüeller, inançlar ve tanrılar. (Suveren Ö. Çev.) İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
34. Harrison, K. D. (2005). A Tuvan Hero Tale, With Commentary, Morphemic Analysis, And Translation.Journal Of The American Oriental Society 125 (1), 1-30.
35. Heikkilä, E. (2020). The ethnographer as a storyteller. Memoriamedia (5), 1-11.
36. Holmberg, U. (1927). The mythology of all races vol. 4 Finno-Ugric, Siberian. Boston: Marshall Jones.
37. İnan, A. (1986). Tarihte ve bugün şamanizm: materyaller ve araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
38. Kane, S. (1988). Omission in Ember Choc Mythography. Journal of Folklore Research, 25(3), 155-186.
39. Katanov, N. F. (2011). Oçerki Uryanhayskoy zemli: dnevnik puteşestviya, ispolnennogo v 1889 godu po poruçeniyu imperatorskoy akademii nauk i imperatorskogo Russkogo geografiçeskogo obşçestva. Kızıl: TIGI pri Pravitelstve RT.
40. Kaya, M. (2013). Mitolojiden efsaneye: Türk mitolojisinin Türkiye’deki efsanelerde izleri. İstanbul: Bağlam Yayınları. Kayabaşı, O. A. (2016). Türk mitolojisinde eskatoloji mitleri. Folklor/Edebiyat, 22 (86), 167-180.
41. Kırgıs, Z. K. (1997). O tuvinskih epiçeskih napevah. Orus-ool S. M. (Ed.), Tuvinskiye Geroiçeskiye Skazaniya (s. 39-52). Novosibirsk: Nauka.
42. Kiseleva, E. L. (2012). Liçnostnıy faktor v protsesse stanovleniya tuvinskoy gosudarstvennosti na primere deyatelnosti İ. G. Safyanova (1917-1921 gg.). Vestnik Tomskogo Gosudarstvennogo Universiteta (355), 61-63.
43. Kuular, D. S. (1995). On çüktüng eezi, on horannıng ündüsün üsken açıtı kezer-mergen dugayında tooju. Kızıl: Tıvanıñ Nom Ündüerer Çeri.
44. Lambert, W. G. ve Millard, A. R. (1999). Atra-ḫasīs: the Babylonian story of the flood. Winona Lake: Eisenbrauns.
45. Leonov, N. (2022). Tannu-Tuva. Strana goluboy reki. Şoygu S. K. (Ed.) Uryanhay Tıva depter. tom pyatıy: Uryanhayskiy kray: Ot Uryanhaya k Tannu-Tuve (konets XIX - pervaya polovina XX vv.) (s. 574-617). Moskva: Krasnaya Zvezda.
46. Lévi-Strauss, C. (1969). The elementary structures of kinship (les structures élémentaires de la parenté). Boston: Beacon Press.
47. Lincoln, W. B. (1996). "Vahşi batı" Sibirya ve Ruslar. (Harmancı M. Çev.) İstanbul: Gençlik Yayınları.
48. Long, Jerome H. (2005). Culture heroes. Lindsay Jones (Ed.). Encyclopedia of Religion vol.3 (s. 2090-2093). Detroit: Thomson Gale.
49. Malinowski, B. (2024). İlkel insan psikolojisinde mitlerin rolü. (Düz O. Çev.) İstanbul: Çavdar Yayıncılık.
50. Mänchen-Helfen, O. (1931). Reise ins Asiatische Tuwa. Berlin: Der Bücherkreis GmbH.
51. Monguş, A. A. (2016). Demir-sal. Kızıl: Nauçno-Populyarnoe İzdaniye.
52. Neklyudov, S. Yu. (1990a). Mangus. E. M. Meletinskiy (Ed.). Mifologiçeskiy slovar (s. 332). Moskva: Sovetskaya Entsiklopediya.
53. Neklyudov, S. Yu. (1990b). Mangus. E. M. Meletinskiy (Ed.). Mifologiçeskiy slovar (s. 609). Moskva: Sovetskaya Entsiklopediya.
54. Oring, E. (1996). Folk narratives. Oring E. (Ed.). Folk groups and folklore genres: an introduction (s. 121-146). Logan-Utah: Utah State University Press.
55. Orus-ool, S. M. (1995). Mifter bolgaş toolçurgu çugaalar. Sözüglel: dort. A. D. Arapçor (Ed.), Tıva ulustung mifteri bolgaş toolçurgu çugaaları (s. 3–13). Kızıl: Tıvanın Nom Ündürer Çeri.
56. Orus-ool, S. M. (1997). Tuvinskiye geroiçeskiye skazaniya. S. M. Orus-ool (Ed.), Tuvinskiye geroiçeskiye skazaniya (s. 10–38). Novosibirsk: Nauka, Sibirskoye izdatelsko-poligrafiçeskoye i knigotorgovoye predpriyatiye RAN.
57. Orus-ool, S. M. (2001). Tuvinskiye geroiçeskiye skazaniya (tekstologiya, poetika, stil’). Moskova: Maks Press.
58. Orus-Ool, S. M. (2020). Tuvinskaya versiya «Geseriadı» v repertuare todjinskogo skazitelya balbıra. Epos "Geser" - duhovnoe naslediye narodov Tsentralnoy Azii: [sbornik nauçnıh statey] (s. 64-67). Ulan-Ude: İzdatelstvo Buryatskogo Nauçnogo Tsentra (BNTs) SO RAN.
59. Oşurkov, V. A. (2022). İz stranstvovaniy po zemle Uryanhov. Şoygu S. K. (Ed.), Uryanhay tıva depter. tom tretiy: Uryanhayskiy kray: Tuvinsko-Russkiye otnoşeniya (naçalo XVII - naçalo XX VV.) (s. 160-203). Moskva: Krasnaya Zvezda.
60. Ögel, B. (2010). Türk mitolojisi cilt: 1-2. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
61. Pentikäinen, J. (2003). Efsanenin yapısı ve fonksiyonu. Eker G. Ö., Ekici M., Oğuz M. Ö., Özdemir N. (Ed.), Halk Biliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar (Görkem İ. Çev.) (s. 223-240). Ankara: Milli Folklor Yayınları.
62. Potanin, G. N. (1883). Oçerki severo-zapadnoy Mongolii. Vıpusk iv: materialı etnografiçeskiye. S. Peterburg: Tipografiya V. Kirşbauma.
63. Rodeviç, V. (1912). Uryanhayskiy kray i ego obitateli. S-Peterburg: Tipografiya M. M. Stasyuleviça.
64. Rubin, D. C. (1995). Memory in oral traditions: the cognitive psychology of epic, ballads, and counting-out rhymes. New York - Oxford: Oxford University Press.
65. Safyanov, İ. (2012). Tuva v proşlom, tom I: hudojestvennoye tvorçestvo tuvinskogo naroda. Moskva: Tuvinskiy institut gumanitarnıh issledovaniy Gumanitarnıh İssled.
66. Samdan, Z. B. (1994). Mir tuvinskoy skazki. Samdan Z. B. (Ed.). Tuvinskiye Narodnıye Skazki (s. 10-34). Novosibirsk: Nauka.
67. Sevostyanov, A. S. (2008). Obşestvenno–politiçeskaya i krayevedeçeskaya deyatelnost İ. G. Safyanova. Problemı arheologii, etnografii, antropologii Sibiri i sopredelnıh territoriy: materialı godovoy sessii instituta arheologii i etnografii SO RAN 2008 g. (s. 363-366). Novosibirsk: İzdatelstvo In-ta institut gumanitarnıh issledovaniy Arkheologii i Etnografii SO RAN.
68. Temur, N. (2011). Folklor ve ideoloji. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
69. Thompson, S. (1946). The folktale. New York: The Dryden Press.
70. Topsakal, İ. (2017). Sibirya tarihi -başlangıçtan 1917'ye kadar-. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
71. Vaynşteyn, S. İ., ve Mannay-Ool, M. H. (2001). İstoriya Tuvı tom 1. Novosibirsk: Nauka.
72. Verbitsky, V. (1892, Oktyabrya 21). Kak mı otıskivali noyev kovçeg. Vostoçnoye Obozreniye, 9-11.
73. Vereşçagina, T. E. (2021). Vklad İ. G. Safyanova v sozdaniye Tuvinskoy Narodnoy Respublika. Yermolayevskiye Çteniya (V), 64-68.
74. Yuşa, J. M. (2020). Geroiçeskiye skazaniya v folklornoy traditsii tuvintsev Kitaya. Eposovedeniye 4 (20), 29-39.