Identity and Culture at the Table: A Qualitative Study on the Culinary Tradition of Alevis Living in Tunceli

Öz

Türkiye has a wonderful mosaic that includes many cultures in terms of its geographical location and the civilisations it has hosted. Alevi communities, which are part of this mosaic, have their own culture and religious beliefs. Among the Alevi communities living in Anatolia, cultural differences have emerged with the effect of geographical conditions. These differences have influenced the culinary culture of Alevi communities, as they have in many other areas. While the main factors influencing Alevi culinary culture are the geography they live in and the products grown on their land, changes in the practices of their belief systems have also led to certain differences in their culinary cultures. Within the scope of the research, the culinary culture and eating and drinking rituals of Alevi communities living in Tunceli province were investigated using in-depth interview technique. Qualitative research method was used because it is suitable for the purpose of the research and is suitable for collecting more detailed and in-depth information on the subject. The research was conducted in December 2024 with 20 participants between the ages of 45 and 90, following the approval of the ethics committee. The data obtained in this process were coded, categorised and the main themes were visualised by descriptive analysis method. MAXQDA (2020) programme was used for data visualisation. According to the findings of the research, it was determined that the local people do not consume game animals, on the contrary, they tend to protect these animals by considering them sacred, but they consume meat dishes and especially goat meat are consumed at a high rate. Salad and appetiser consumption is not developed in the region where animal products are consumed at a high rate. This study revealed that the absence of alcohol at the table, the fact that the right to speak at the table usually belongs to older individuals, and the preparation of special meals for festivals and special occasions are also a part of Alevi culinary culture. In addition, it is thought that this study will contribute to the studies to be carried out on issues such as protecting Alevi culinary culture and its potential in terms of gastronomy tourism.

Anahtar Kelimeler

• Cultural Heritage
• Dietary Habits
• Regional Cuisines
• Alevism

Etik Beyan

Ethical approval for this study was obtained from the Ethics Committee for Human Research in the Social and Humanities Sciences at Erzincan Binali Yıldırım University, with decision number 10/09 dated November 28, 2024.

Sofrada Kimlik ve Kültür: Tunceli’de Yaşayan Alevilerin Mutfak Geleneği Üzerine Nitel Bir Araştırma

Öz

Türkiye, sahip olduğu stratejik coğrafi konum ve tarih boyunca ev sahipliği yaptığı çok sayıda uygarlık sayesinde, zengin bir kültürel yapıya sahiptir. Bu kültürel çeşitliliğin önemli bileşenlerinden biri de Alevi topluluklarıdır. Kendilerine özgü kültürel pratikleri ve inanç sistemleriyle Alevi toplulukları Türkiye’nin toplumsal ve kültürel mozaiği içinde özgün bir yer edinmiştir. Anadolu’da yaşayan Alevi toplulukları arasında ise coğrafi koşulların etkisi ile kültürel anlamda farklılıklar oluşmuştur. Bu farklılıklar birçok alanda olduğu gibi Alevi topluluklarının mutfak kültürünü de etkilemiştir. Alevilerin mutfak kültürünün etkilenmesinde başlıca faktör yaşadıkları coğrafya ve topraklarında yetişen ürünler olsa da inanç sistemlerinde yaşanan uygulamadaki değişikliklerde mutfak kültürlerinde birtakım farklılıkların ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu kapsamda geçmişten günümüze kadar korunabilmiş olan Alevi mutfak kültürü Tunceli ili kapsamında incelenmiştir. Araştırma alınan etik kurul izninin ardından Aralık 2024 tarihinde 45 ila 90 yaş arasındaki ve Tunceli ilinde yaşayan 20 Alevi katılımcı ile gerçekleştirilmiştir. Topluluklarının mutfak kültürü ve yeme-içme ritüellerinin derinlemesine incelendiği çalışmada bilgi toplamaya elverişli olması nedeni ile nitel (kalitatif) araştırma yönteminden görüşme (mülakat) tekniği kullanılmıştır. Bu süreçte elde edilen veriler, betimleyici analiz yöntemiyle kodlanmış, kategorilere ayrılmış ve ana temalar görselleştirilmiştir. Verilerin görselleşmesinde MAXQDA (2020) programı kullanılmıştır. Araştırma bulgularına göre, yöre halkının av hayvanlarını tüketmediği, aksine bu hayvanları kutsal kabul ederek koruma eğiliminde olduğu, et yemeklerinin ve özellikle keçi etinin yüksek oranda tüketildiği belirlenmiştir. Et tüketimine bağlı olarak hayvansal gıdaların yüksek oranda tüketildiği bölgede salata ve meze tüketimi gelişmemiştir. Tahıl tüketiminin ekmek şeklinde olması, sofrada alkol bulunmaması, sofradaki söz hakkının genellikle yaşça büyük bireylere ait olması, bayramlara ve özel günlere özgü yemekler hazırlanarak "Allah rızası için" dağıtılması gibi geleneklerin, Alevi mutfak kültürünün bir parçası olduğu bu çalışma ile ortaya konmuştur. Ayrıca yapılan çalışmanın, Alevi mutfak kültürünün diğer bölgelerdeki Alevi mutfak kültürü ile birlikte incelenmesi, korunması, tanıtılması ve gastronomi turizmi açısından potansiyelinin belirlenmesi gibi konularda yapılacak olan çalışmalara katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kültürel Miras
• Beslenme Alışkanlıkları
• Yöresel Mutfaklar
• Alevilik

Etik Beyan

Bu çalışma için Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi İnsan Araştırmaları Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulunun 28.11.2024 tarih ve 10 / 09 sayılı kararı ile etik kurul onayı alınmıştır.

Kaynakça

1. Akın, B. (2017). Diyarbakır yöresi Alevi ocakları: Tarih, inanç ve gelenek [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ege Üniversitesi.
2. Akın, B. (2020). Alevilikte “niyaz” kavramı ve niyaz merkezli ritüeller. Türük: Uluslararası Dil Edebiyat Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 8(22), 98-116.
3. Arslan, Y. (2017). Türkistan’dan Tunceli’ye kurban inancı. Milli Folklor, 115, 51-62.
4. Ayhan, G., Çağlıyan, A. (2021). Tunceli ilinde Alevi inanç turizmi rotaları. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 31(2), 583-606.
5. Creswell, J. W. (2016). Araştırma deseni: Nitel, nicel ve karma yöntem yaklaşımları (S. B. Demir, Çev.). Eğiten Kitap.
6. Çoban, E., & Evren, S. (2025). Alevi kültüründe yeme-içme ve mutfak: Erzincan Mollaköy Örneği. Journal of Gastronomy Hospıtality and Travel, 8(3), 1199-1211.
7. Demir, A. (2017). Alevi-Bektaşilerde yemek ve sofra kültürü. Turkish Cuisine. http://www.turkishcuisine.org/print.php?id=25&link=http://www.turkish-cuisine.org/food-and-social-life-2/food-culture-of-alevis-and-bektashis-25.html. (Erişim Tarihi: 02/02/2025).
8. Diken, H. A. (2023). Geleneksel Türk Mutfak Kültüründeki Alışkanlık Ve Davranış Örüntüleri Üzerine Genel Bir Değerlendirme. The Journal of Academic Social Science, 142(142), 282-292. http://dx.doi.org/10.29228/ASOS.69824.

9. Engin, R., Çakır, A. (2013). Amuca Bektaşîlerinde sofra ve sofra erkânı. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 65, 299-312.
10. Ersal, M., Görgülü, E. D. (2017). Yemekten ritüel yaratmak: Alevi inanç sisteminde yemek kültü. Journal of Alevism-Bektashism Studies, 16, 139-200.
11. Ersal, M. (2016). Alevi inanç sisteminde dem kültü ve dem geldi semahları. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 77, 127-174.
12. Gündüzöz, G. (2017). Kaygusuz Abdal’ın sımâtiyelerinde yemek figürü. Kırıkkale İslami İlimler Fakültesi Dergisi, 2(4), 9-26.
13. Gürhan, N. (2017). Toplumsal Değişme ve Yemek Kültürü Üzerine Sosyolojik Bir Çözümleme: Mardin Örneği. Journal of International Social Research, 10(54). http://dx.doi.org/10.17719/jisr.20175434620
14. Güzel, Ö., Akyurt Kurnaz, H. (2023). Anadolu’da kültürel mirasını koruyan Pomaklar: Sosyo-kültürel yaşantıları üzerine bir araştırma. Milli Folklor, 18(137), 199-213.
15. Karaçeper, E. İ. (2024). Yemek ve kültür ilişkisi bağlamında Balkan restoranlarının menü içerik analizi. Kent Akademisi Dergisi, 17(5), 1975-1994. https://doi.org/10.35674/kent.1433018
16. Karataş, Z. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Manevi Temelli Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1(1), 62-80.
17. Kaval, Y. (2024). Tunceli halk kültür ve inancında yemek duaları. M. Erol (Ed.), Halk Gastronomisi II içinde (ss. 60-64). Çanakkale: Paradigma Akademi.
18. Keskin, G. S., Güneş, E. (2025). Lokmadan muhabbet sofrasına: Alevi-Bektaşi mutfak kültürünün ritüel ve kimlik bağlamında incelenmesi. SÜREK Alevilik-Bektaşilik ve Kültür Araştırmaları Dergisi, (5), 43-62.
19. Kıranatlıoğlu, M. (2018). Alevi – Bektaşi geleneğinde yemek duaları. IV. Uluslararası Alevilik ve Bektaşilik Sempozyumu (18-20 Ekim 2018 Ankara) Bildiriler Kitabı (ss. 65-74).
20. Kırmızıkuşak, D., Aksoy, M. (2021). GELENEKSEL AİLEDE YEMEK VE GÜÇ İLİŞKİSİ. Journal of gastronomy, hospitality and travel (Online), 4(2), 183- 198. doi.org/10.33083/joghat.2021.67.
21. Kozak, M. (2018). Bilimsel araştırma: Tasarım, yazım ve yayım teknikleri. Detay Yayıncılık.
22. Kumartaşlıoğlu, S. (2014). Türk kültüründe ateş ve ocak iyeleri. Karadeniz Araştırmaları, (43), 175-190.
23. Kümbetoğlu, B. (2005). Sosyolojide ve antropolojide niteliksel yöntem ve araştırma. Bağlam Kitapevi.
24. Macit, N., Kıran, Ö. (2024). Yemek ve toplum: Kültür, kimlik ve eşitsizlikler. Olgu Sosyoloji Dergisi, 3(2), 97-106.
25. Musalı, V. (2025). Bakü ve civarında Ali sofrası geleneği: Halk dindarlığı, folklor ve meddahlık. Edeb Erkan, (8), 1-26. https://doi.org/10.59402/EE008202501.
26. Özdemir, C. (2018). Alevi-Bektaşi kültüründe “lokma” geleneği. IV. Uluslararası Alevilik ve Bektaşilik Sempozyumu (18-20 Ekim 2018 Ankara) Bildiriler Kitabı (ss. 247-264).
27. Swinbank, V. A. (2021). Cultural memory and female intergenerational culinary culture. In Women’s food matters (pp. 87–108). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-3-030-70396-7_5.
28. Varol, E., Gök, İ. (2022). Balkan göçmenlerinin sofra kültürü: Tekirdağ Malkara örneği. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(2), 775-789. https://doi.org/10.32709/akusosbil.972821.
29. Yalçın, H. (2022). Bir Araştırma Deseni Olarak Fenomenoloji. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 213-232. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227345
30. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık
31. Yıldırım, E. (2011). Tunceli yöresi Alevilerinde Muharrem Ayı’nın önemi ve aşure geleneği. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16(1), 71-84.
32. Yıldız, H. (2019). Anadolu Alevî-Bektaşî inanç dünyasında kurban anlayışı ve kurbanla ilgili ritüeller. Journal of Alevism-Bektashism Studies, (20), 135-152.