HAKEM DEĞERLENDİRME REHBERİ

Dergimize gönderilen makalelerin kalitesini, geçerliliğini ve bilimsel doğruluğunu sağlamada hakemlerimizin rolü büyük önem taşımaktadır. Bu rehber, dergimizde hakemlik yapacak veya yapmayı düşünen değerli araştırmacıları süreç hakkında bilgilendirmek amacıyla hazırlanmıştır.

Dergimizde hakem değerlendirme süreci, aşağıdaki adımlar ve ilkeler çerçevesinde yürütülmektedir:

1. Hakemlik Daveti Alındığında

Hakem adaylarımızın, sistem üzerinden bir makale değerlendirme daveti aldıklarında şu üç temel kriteri gözden geçirmeleri beklenmektedir:

• Uzmanlık Alanı: Makalenin, hakemin temel uzmanlık alanına girmesi esastır. Eğer makalenin yalnızca belirli bir kısmı (örneğin sadece istatistiksel analizi veya belirli bir metodolojisi) hakemin uzmanlık alanına giriyorsa, bu durum editöre bildirilerek değerlendirme süreci kabul edilebilir.
• Zamanlama: Hakemlerin, kendilerine verilen süre içinde derinlemesine ve nitelikli bir değerlendirme yapıp yapamayacaklarını dikkate almaları önemlidir. Zaman kısıtı bulunması halinde, davetin hızlıca reddedilmesi, editör sürecinin aksamaması ve alternatif hakemlere yönelinebilmesi adına büyük önem taşımaktadır. (Reddedilen davetlerde alternatif hakem önerisinde bulunulması dergimiz tarafından memnuniyetle karşılanmaktadır).
• Çıkar Çatışması: Hakemlerin; yazarlarla, yazarların kurumlarıyla veya makaleyi fonlayan kuruluşlarla herhangi bir kişisel, finansal veya profesyonel bağı/rekabeti bulunmamalıdır. Dergimizde uygulanan çift kör hakemlik sürecinde, hakemin yazar kimliğini tahmin etmesi ve bir çıkar çatışması doğması durumunda, incelemenin durdurularak derhal editörle iletişime geçilmesi gerekmektedir.

2. Etik Kurallar ve Gizlilik

Dergimiz, yayın etiği konusunda COPE standartlarına sıkı sıkıya bağlıdır. Hakemlerimizin süreç boyunca şu etik kurallara uyması beklenir:

• Gizlilik İlkesi: Değerlendirilen makaleler, yayınlanana kadar (veya reddedilirse süresiz olarak) gizli birer belge statüsündedir. Hakemler makale içeriğini, verileri veya fikirleri başkalarıyla paylaşamaz ve kendi araştırmalarında kullanamazlar.
• Yapay Zekâ Kullanımı: COPE ilkeleri gereği, hakemlerin makale metnini veya verilerini analiz etmek amacıyla ChatGPT ve benzeri halka açık yapay zekâ araçlarına yüklemeleri kesinlikle yasaktır. Bu durum, yazarın veri gizliliğinin ve telif haklarının ihlali olarak kabul edilmektedir.
• Adil ve Tarafsız Değerlendirme: Tüm değerlendirmeler tamamen objektif bilimsel kriterlere dayanmalıdır. Yazarın etnik kökeni, cinsiyeti, inancı, kurumu veya siyasi görüşü vb. değerlendirme sürecini hiçbir şekilde etkilememelidir.
• İntihal ve Etik İhlal Şüphesi: Hakemlerin metni incelerken veri uydurma, veri çarpıtma, intihal veya dilimleme gibi etik ihlal şüpheleri sezmeleri durumunda, bu durumu yazara yansıtmadan doğrudan editöre gizli not olarak bildirmeleri gerekmektedir.

3. Makale İnceleme Adımları

Verimli ve sağlıklı bir değerlendirme süreci için, dergimiz hakemlere makaleyi iki aşamalı bir okuma süreciyle incelemelerini tavsiye etmektedir:

• İlk Okuma: Çalışmanın genel yapısına, temel sorusuna ve sonucuna odaklanılır. Bu aşamada makalede düzeltilemeyecek düzeyde büyük bir bilimsel hata olup olmadığı sorgulanır.
• İkinci Okuma: Yöntem, bulgular ve kaynakçaya odaklanılarak, yazara iletilecek spesifik düzeltme notları oluşturulur.

4. Bölüm Bazlı Değerlendirme Kriterleri

Hakem raporları hazırlanırken, makalenin bölümlerine göre aşağıdaki sorulara yanıt aranması beklenmektedir:

• Başlık ve Özet: Başlık içeriği doğru yansıtıyor mu? Özet bölümü; makalenin arka planını, yöntemini, bulgularını ve sonucunu yeterince kapsıyor mu?
• Giriş: Araştırmanın problemi ve hipotezi net bir şekilde ortaya konmuş mu? Literatürdeki eksiklik (gap) doğru tanımlanmış mı?
• Yöntem ve Etik (Kritik Bölüm):
  • Kurgulanan araştırma tasarımı, problemi çözmek için uygun mu?
  • Çalışma, başka araştırmacılar tarafından tekrarlanabilmesi için yeterli detaya sahip mi?
  • Etik Onay: İnsan veya hayvan denekli çalışmalarda Etik Kurul Onayı ve Bilgilendirilmiş Onam formunun alındığı belirtilmiş mi?
• Bulgular: İstatistiksel veri analizleri doğru seçilmiş ve eksiksiz raporlanmış mı? Tablo ve şekiller metni gereksiz yere tekrar etmek yerine onu destekleyecek nitelikte mi?
• Tartışma ve Sonuç: Elde edilen bulgular güncel literatür eşliğinde tartışılmış mı? Yazar, çalışmasının kısıtlılıklarını şeffaf bir şekilde belirtmiş mi? Sonuç kısmında verilerin ötesine geçen abartılı genellemelerden kaçınılmış mı?

5. Raporun Hazırlanması ve Üslup

Dergimiz, hakem raporlarının niteliğine büyük önem vermektedir. Hakem raporları oluşturulurken aşağıdaki hususlara dikkat edilmelidir:

• Rapor Yapısı: Yazar(lar)a iletilecek yorumların; “Genel Özet”, “Majör (Büyük) Öneriler” ve “Minör (Küçük) Öneriler” başlıkları altında yapılandırılması, yazarın revizyon sürecini kolaylaştırmaktadır.
• Yapıcı Üslup: Eleştiriler daima yapıcı, profesyonel ve akademik nezaket çerçevesinde olmalıdır. Kişiselleştirilmiş eleştiriler yerine, metne ve bilime odaklanan ifadeler kullanılmalıdır (Örn: “Yazar bu konuyu anlamamış” yerine “Bu bölümün literatür ışığında daha detaylı açıklanması çalışmayı güçlendirecektir”).
• Spesifik Geri Bildirim: Makalenin düzeltilmesi, genişletilmesi veya kısaltılması istenen yerleri mutlaka net bir şekilde belirtilmelidir (Örn: “Sayfa 4, Paragraf 2’deki ifade bulgularla örtüşmemektedir”).

HAKEMLİK DEĞERLENDİRME FORMU