Salma and İmece Practices in Rural Türkiye: The Republican People’s Party’s Primary School Initiative (1944–1950)

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 1, 155 - 173, 30.06.2025

Rıza Özbölük

https://doi.org/10.38000/juhis.1534423

Öz

İsmet İnönü and Hasan Âli Yücel launched a major program to solve the problem of primary education in Türkiye. The program launched in 1944 aimed to build many primary schools in villages. The most significant issue facing the process was the financial burden of building schools. The budget allocated for this purpose was highly inadequate considering the number of schools planned to be built. Therefore, the government decided that the costs and physical labour required for the constructions would be met by the villagers through salma and imece. The optimistic atmosphere that emerged at the beginning soon disappeared. The villagers were unable to fulfil their obligations of salma and imece labour because of the activities that were started without proper planning. The villagers’ complaints were ignored for a long time. The primary education program of the Republican People’s Party was severely criticized even after the emergence of the organized opposition, namely the establishment of the Democrat Party and its entry into parliament. While the Democrat Party members tended to focus on the negative side of the process, namely the obligation of taxation and cooperative labour on the peasants, the Republican People’s Party members tended to focus on the positive side of the process, emphasizing the schools that were successfully built. As the complaints intensified day by day, a new structure was introduced in 1948, and it was decided that the primary education program would be financed from the state budget. After this point, although the relations between the government and the opposition tended to soften on this issue, the debate on whether the program was successful or not continued for a long time. In fact, a considerable number of schools buildings were constructed, but given the initial planning, the program fell far short of the expected target.

Anahtar Kelimeler

Salma , İmece , Village , Primary School.

Türkiye’de Köy Salmaları, İmece ve Cumhuriyet Halk Partisi’nin İlkokul Hamlesi (1944-1950)

Öz

Türkiye’de ilköğretim sorununu tamamen çözmek maksadıyla İsmet İnönü ve Hasan Âli Yücel büyük bir program başlatmışlardır. 1944 yılında başlayan program kapsamında köylerde çok sayıda ilkokul inşa edilmesi hedeflenmiştir. Sürecin karşısında duran en önemli sorun okul binası yapmanın getireceği malî yük olmuştur. Zira bu iş için ayrılan bütçe, inşa edilmesi planlanan okul sayısı göz önüne alındığında son derece yetersizdir. Bu yüzden hükümet, inşaatlar için gerekli olan masraf ve bedenî hizmet ihtiyacının salma ve imece yoluyla köy halkı tarafından karşılanmasına karar vermiştir. Başlangıçta ortaya çıkan iyimser hava kısa süre sonra ortadan kalkmıştır. Zira iyi bir planlama yapılmadan faaliyete başlanması sonucunda köylüler, üzerlerine düşen salma ve imece yükümlülüğünü karşılayamaz duruma gelmişlerdir. Köylülerin şikayetleri uzun bir süre önemsenmemiştir. CHP’nin ilköğretim programı, örgütlü muhalefetin ortaya çıkışı yani Demokrat Parti’nin kuruluşu ve Meclise girişinden sonra da şiddetli şekilde eleştirilmiştir. Demokrat Partililer sürecin olumsuz tarafına yani köylüler üzerine düşen vergi ve imece yükümlülüğüne odaklanırken, Cumhuriyet Halk Partililer inşa edilebilen okullardan hareketle programın olumlu tarafına odaklanmışlardır. Şikayetlerin gün geçtikçe yoğunlaşması üzerine 1948 yılında yeni bir yapılanmaya gidilerek ilköğretim programının finansmanının devlet bütçesinden karşılanmasına karar verilmiştir. Bu noktadan sonra her ne kadar iktidar-muhalefet ilişkileri bu konu bağlamında yumuşama eğilimine girmiş olsa da programın başarılı olup olmadığına yönelik tartışmalar uzun süre devam etmiştir. Aslında azımsanmayacak sayıda okul binası inşa edilmiştir ancak başlangıçta yapılan planlamalar göz önüne alındığında umulan hedefin çok gerisinde kalınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Salma , İmece , Köy , İlkokul

Kaynakça

• [1] Acar, Ergün (2021), “Sinop’ta İmece ve Bazı İmece Eğlenceleri”. Sinop Kültür ve Turizm Sempozyumu Bildiriler Kitabı I, Sinop.
• [2] Akşam Gazetesi, 20 Mayıs 1944; 5 Ağustos 1944; 20 Ağustos 1944; 22 Ağustos 1944; 26 Ağustos 1944; 2 Eylül 1944.
• [3] Artukmaç, Sadık (1955), “Köy Maliyesi”, İdare Dergisi, S. 236, Eylül/Ekim, (1-26).
• [4] BCA, 30-1-0-0 / 90-559-7.
• [5] BCA, 30-1-0-0 / 90-559-11.
• [6] BCA, 30-10-0-0 / 14-81-7.
• [7] BCA, 30-10-0-0 / 144-29-14.
• [8] BCA, 30-10-0-0 / 144-29-15.
• [9] BCA, 30-10-0-0 / 144-29-17.
• [10] BCA, 30-10-0-0 / 144-29-18.
• [11] BCA, 30-10-0-0 / 144-29-19.
• [12] BCA, 30-10-0-0 / 144-29-20.
• [13] BCA, 30-10-0-0 / 144-29-22.
• [14] BCA, 180-9-0-0 / 98-474-1.
• [15] BCA, 490-1-0-0 / 622-44-2.
• [16] BCA, 490-1-0-0 /1204-225-1.
• [17] Benhür, Çağatay ve Yüksel, Erol (2023), “İkinci Dünya Savaşı’nın Gölgesinde Türkiye’de Eğitim ve Öğretim”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S.59, Ekim, (207-238).
• [18] Bilgin, Şevket (1944), “İlk Öğretim Dâvası Bir Hayat Dâvasıdır”, İlk Öğretim, S. 162-163. Eylül, (2139).
• [19] Caferoğlu, A. (1942), “Türk Taamül Hukukuna Göre «İçtimai Muavenet» Müessesesi”, Vakıflar Dergisi, S. 2, (185-193).
• [20] Cumhuriyet Halk Partisi (1938), On Beşinci Yıl Kitabı, Cumhuriyet Matbaası, İstanbul.
• [21] Çelenk, Süleyman; Tertemiz, Neşe vd. (2000), İlköğretim Programları ve Gelişmeler- Program Geliştirme İlke ve Teknikleri Açısından Değerlendirilmesi, Nobel Yayın Dağıtım, Ankara.
• [22] Dik, Esra (2023), “Demokrat Parti Döneminde Köyleri “Belediyeleştirme” Önerisi: 1951 Tarihli Köy Kanunu Tasarısı”, Journal of International Management, Education and Economics Perspectives, S.11/1, Haziran, (28-39).
• [23] Dokuyan, Sabit (2023), “Menderes-İnönü Arasında Kısa Süren Bahar Havası ve Yansımaları (1957)”, Journal of Universal History Studies, C.6, S. 2, Aralık, (147-167).
• [24] Ertuğrul, Kurtuluş (2010), TBMM’deki Yansımalarına Göre Köy Enstitüleri, Dumlupınar Üniversitesi, Kütahya. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
• [25] “İstanbul’da İlköğretim Kongresi ve Maarif Vekilimiz Hasan Âli Yücelin Nutukları”, İlköğretim, C.9, S. 162-163, 1944 Eylül, (2121 [6]).
• [26] Kaderli, Zehra (2008), “Deliorman’ın Aydoğdu Köyünde Meci/İmece”, Türkbilig 9/16, Aralık, (90-112).
• [27] Karadeniz, Tuncay (2017), Mustafa Reşit Tarakçıoğlu’nun TBMM’deki Faaliyetleri, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Trabzon. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
• [28] Karaömerlioğlu, Asım (2006), Orada Bir Köy Var Uzakta Erken Cumhuriyet Döneminde Köycü Söylem, İletişim Yayınları, İstanbul.
• [29] Kirby, Fay (1962), Türkiye’de Köy Enstitüleri, İmece Yayınları, Ankara.
• [30] Koral, Tevfik (1944), Mahallî İdarelerde Vergi, Resim ve Harçlar, Halk Basımevi, İstanbul.
• [31] Köni, Yunus Kâzım (1946), “Köy Eğitimi Konferansı ve Üçüncü Eğitim Şurası”, Ülkü Milli Kültür Dergisi, S. 11/ 126, Aralık, (2-10).
• [32] Kuşci, Ahmet (2021), Türk Eğitim Tarihi 1923-1950, İksad Yayınevi, Ankara.
• [33] Makal, Mahmut (2022), Bizim Köy, Işıl Özgüner (Haz.), Literatür Yayınları, İstanbul.
• [34] Neumark, Fritz (1937), “Vergi Yükü ve İktisadi Hayat”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, (Çev. S. F. Ülgener) C. 3, (247-261).
• [35] Resmî Ceride, 7 Nisan 1340. [7 Nisan 1924].
• [36] Safa, Peyami (1944), “İlk Öğretim Dâvasında Özürcüler”, İlk Öğretim, S.162-163, Eylül, (2138).
• [37] Taşdemirci, Ersoy (1998), Hasan-Âli Yücel’in Türk Milli Eğitimine Hizmetleri, Songül Boybeyi (Ed.), 100. Doğum Yıldönümünde Hasan-Âli Yücel içinde (27-113), Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara.
• [38] TBMMTD, 23 Mayıs 1945, 20 Kasım 1946; 20 Aralık 1946; 24 Aralık 1946; 27 Aralık 1946; 17 Haziran 1947; 28 Aralık 1947; 29 Aralık 1947; 17 Mayıs 1948; 24 Mayıs 1948; 4 Nisan 1949; 24 Kasım 1949; 15 Kasım 1950; 26 Aralık 1952.
• [39] TBMMZC, 5 Haziran 1942; 11 Mart 1340/1924.
• [40] T.C. Resmî Gazete, 6 Haziran 1934; 11 Temmuz 1939; 22 Nisan 1940; 25 Haziran 1942; 31 Mayıs 1948; 11 Ağustos 1951.
• [41] Tonguç, İsmail Hakkı (2020), Canlandırılacak Köy, Derya Önder (Ed.), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.
• [42] Turan, İlhan (Der.), (2002), İsmet İnönü Eğitim-Öğretim Üzerine. Türk Eğitim Derneği-İnönü Vakfı, Ankara.
• [43] Ulus Gazetesi, 21 Mart 1943; 23 Mart 1943; 23 Nisan 1944; 20 Ağustos 1944; 17 Eylül 1944; 28 Eylül 1944; 29 Eylül 1944; 18 Nisan 1945; 12 Ağustos 1952.
• [44] Wafford, Kate, V. (1952), Türkiye Köy İlkokulları Hakkında Rapor, (Çev. F. Varış), Milli Eğitim Basımevi, Ankara.
• [45] Vâ-Nû (1944), “İyi Bir İlköğretim”, İlk Öğretim, S.162-163, Eylül, (2133).
• [46] Varınca, A. Kemal (1946), “Köy İşleri”, İdare Dergisi, S. 179, Mart-Nisan, (78-106).
• [47] Yasa, İbrahim (1962), “Toplum Kalkınması ve Köylerimizde Yardımlaşma Gelenekleri”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, C. 17, S. 01, Ocak, (89-115).
• [48] Yavuz, Fehmi (1962), “Köy Kalkınması”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, C. 17, S. 02, Şubat, (167-178).
• [49] Yavuz, Fehmi (1943), “Köy Maliyemizin Genel Meseleleri”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, C.1, S.4, Nisan, (810-821).
• [50] Yavuz, Fehmi (1946), Köy İdarelerimizin Maliyesi, Kanaat Basımevi, Ankara.
• [51] Yücel Eronat, Canan (Der.), (1999), Hasan-Âli Yücel’in TBMM Konuşmaları ve İlgili Görüşmeler I 1939-1943, TMMM Kültür ve Sanat Yayınları, Ankara.
• [52] Yücel, Hasan Ali (1945), “İlköğretim Davasının Gerçekleştirilmesi Yolunda Geçen Yıl Elde Edilen Başarılar”, İlköğretim C. 9, S.171-174, Ocak-Mart, (2264-2265).