Mâverâünnehir Hanefîliği’nde İman-Amel İlişkisi Bağlamında Şerâiʻ Kavramı

This study investigates the development of the concept of sharā’i‘ within Irjā’ thought until the 5th/11th century, focusing on its evolution in Transoxanian Ḥanafism. The research aims to trace the theological trajectory of sharā’i‘, particularly in the context of debates on the relationship between faith (īmān) and deeds (‘amal). The study holds significance as it sheds light on how this concept was understood differently across Islamic sects, influencing broader theological and legal discourses. Methodologically, the study follows a interpretive-understanding approach, examining classical theological texts attributed to key figures in Ḥanafī and broader Islamic thought. The research analyzes the role of sharā’i‘ in early doctrinal disputes, particularly in Kharijite, Ahl al-Ḥadīth, and Ḥanafī traditions, with special emphasis on the works of Abū Ḥanīfa, Makhūl al-Nasafī, Māturīdī, Abū al-Mu‘īn al-Nasafī, and Abū Shakūr al-Sālimī. A textual analysis of ḥadīth reports, theological treatises, and jurisprudential writings is conducted to assess how sharā’i‘ was framed within Irjā’ discourse. The research identifies three major perspectives on sharā’i‘. The Kharijites regarded it as an inseparable condition of faith, leading to their strict stance on sin and apostasy. The Ahl al-Ḥadīth, while including deeds in their definition of faith, generally avoided extreme positions on excommunication. The Ḥanafī tradition, however, maintained a moderate stance by defining sharā’i‘ as a responsibility rather than a prerequisite for faith, distinguishing it from sharā’iṭ (conditions of faith). Findings indicate that Abū Ḥanīfa's articulation of faith as taṣdīq (affirmation), with deeds classified as obligations (muwazzaff), set the foundation for subsequent theological debates. Later Ḥanafī scholars, particularly in Transoxiana, further developed this distinction, responding to critiques from Ahl al-Ḥadīth and other theological currents. Māturīdī and Abū al-Mu‘īn al-Nasafī engaged with the Ḥadīth of Jibrīl, countering claims that sharā’i‘ was a later interpolation. Abū Shakūr al-Sālimī further deepened the discussion by introducing the concept of sharā’iṭ alongside sharā’i‘. While emphasizing the distinction between sharā’i‘ and the sharā’iṭ al-īmān (conditions of faith), he elaborated on the notion that faith gives rise to a particular sense of responsibility. He also addressed the relationship between sharā’i‘ and faith in the context of their definitive establishment. Within this framework, he explained—by citing examples—that denying or belittling the obligation entailed by the sharā’i‘ could expel a person from the fold of faith. In conclusion, this study highlights the methodological and doctrinal trajectory of sharā’i‘ in Transoxanian Ḥanafism, demonstrating how the Ḥanafī school balanced legal and theological concerns in response to competing religious discourses. The research contributes to a deeper understanding of faith-deeds dynamics in Islamic thought and the role of Irjā’ in shaping Ḥanafī-Māturīdī doctrine.

Bu çalışma, şerâiʻ kavramının ircâ düşüncesi içindeki gelişimini 5/11. yüzyıla kadar takip ederek, Mâverâünnehir Hanefîliği çerçevesinde incelenmesini amaçlamaktadır. Araştırma, özellikle iman-amel ilişkisi bağlamında şerâiʻ kavramının teolojik seyrini ortaya koymayı hedeflemektedir. Çalışma, bu kavramın İslâmî mezhepler arasında nasıl farklı şekillerde ele alındığını ve bu bağlamda itikâdî ve dolayısıyla fıkhî tartışmaları nasıl etkilediğini ortaya koyması açısından önem arz etmektedir. Metodolojik olarak, çalışma “anlayıcı-yorumlayıcı” bir yöntem izlemektedir. Bu bağlamda, Hanefî ve genel İslâm düşüncesindeki temel isimlere nispet edilen klasik kelâmî eserler incelenmektedir. Çalışmada, şerâiʻ kavramının erken dönem itikadî tartışmalardaki rolü ele alınarak, özellikle Hâricî, Ashâbü’l-Hadîs ve Hanefî geleneklerindeki anlam farklılıkları değerlendirilmiştir. Ebû Hanîfe, Ebû Mutî‘ Mekhûl b. Fazl en-Nesefî, Mâtürîdî, Ebü’l-Muîn en-Nesefî ve Ebû Şekûr es-Sâlimî’nin eserleri merkeze alınarak rivayetler, kelâmî risaleler ve fıkhî metinler üzerinden kavramın ircâ söylemi içinde nasıl şekillendiği analiz edilmiştir. Araştırmada, şerâiʻ kavramına yönelik üç temel yaklaşım tespit edilmiştir. Hâricîler, şerâiʻyi imanın ayrılmaz bir parçası olarak değerlendirerek, günahkârların tekfir edilmesini savunmuştur. Ashâbü’l-Hadîs, ameli imanın tanımına dâhil etmekle birlikte, kişinin işlediği günah sebebiyle imandan çıkmayacağını genel olarak kabul etmiştir. Hanefî gelenek ise şerâiʻyi imanın bir gereği olarak ele almış, fakat onu imanın tanımından bağımsız bir sorumluluk olarak görmüştür. Araştırma bulgularına göre, Ebû Hanîfe’nin imanı “tasdik” olarak tanımlaması ve ameli “muvazzaf” yani bir yükümlülük olarak değerlendirmesi, daha sonraki tartışmaların çerçevesini belirlemiştir. Mâverâünnehir’deki Hanefî âlimleri, bu ayrımı daha da sistematik hâle getirerek, Ashâbü’l-Hadîs ve diğer teolojik ekollerin eleştirilerine karşı bu kavramı geliştirmiştir. Mâtürîdî ve Ebü’l-Muîn en-Nesefî, Cibrîl hadisini merkeze alarak, şerâiʻ kelimesinin hadise sonradan eklenmediğini savunmuş ve bu çerçevede Ashâbü’l-Hadîs’in itirazlarına cevap vermiştir. Ebû Şekûr es-Sâlimî ise, tartışmayı daha da derinleştirerek şerâiʻ kavramına ek olarak şerâit kavramını işin içine sokmuştur. O, şerâiʻnin imanın şerâitinden farklı olduğunu vurgulamakla birlikte imanın varlığının ortaya çıkardığı bir sorumluluk oluşunu detaylandırmıştır. Ayrıca şerâiʻnin sübûtunun kesinliği bağlamında imanla olan ilişkisine değinmiştir. Bu çerçevede, şerânin yükümlülüğünü reddetmenin veya hafife almanın kişiyi iman dairesinden çıkaracağını örneklere yer vererek açıklamıştır. Sonuç olarak, bu çalışma Mâverâünnehir Hanefîliğinde şerâiʻ kavramının metodolojik ve doktriner gelişimini inceleyerek, Hanefî ekolünün iman-amel ilişkisini nasıl dengelediğini ortaya koymaktadır. Elde edilen veriler, İslâm düşüncesinde iman ve amel ilişkisine dair tartışmaların nasıl şekillendiğini ve ircâ düşüncesinin Hanefî-Mâtürîdî doktrininde nasıl bir rol oynadığını anlamaya katkı sunmaktadır.