Mu’tezile’de Yaratılışın Gayesi ve İlahî Fiillerin Değer Analizi
Öz
Makalemizde Basra Ekolü temsilcilerinden olan ve Mu’tezile’nin beş doktrinel esasını sistemleştiren Kâdî Abdulcebbar’ın (ö. 415/1024) görüşleri doğrultusunda âlemin ve özellikle de insanın yaratılışındaki ilahi gaye ve bu gayeyi ifade eden kavramların değer analizi tasviri bir metotla ele alınacaktır. Bu doğrultuda Allah’ın insanı niçin yarattığı sorusu, ilahi fiillerdeki gaye/garaz (amaç ve nedensellik) unsuru esas alınarak cevaplandırılmaya çalışılacak ve Allah’ı yaratmaya çağıran zorunsuz nedenin (dâî) nitel değeri incelenecektir. Bununla birlikte Allah’ın yaratma gayesinin merkez kavramı olan ‘faydalandırma’nın, yaratılış öncesinde hikmet üst başlığı ile ‘tefaddul’ (karşılık beklemeksizin fayda sağlama); yeniden dirilişte ise vâcib üst başlığı ile ‘sevab’(mükâfat) ve ‘ivaz’ (elemin bedeli) olarak formüle edildiği görülecektir. İkab/cezanın ise yaratılışın başlangıcına ait bir değer olmadığı dolayısıyla yeniden diriliş ile zorunluluk kazanan ‘yasal iyi’ olduğu vurgulanacaktır. Bütün bu gayeliliği ifade eden kavramların ‘fayda ve iyilik’ (maslahat ve hüsn) değerleri içerisinde temellendirilmeye çalışıldığına yer verilecektir. Çalışmamızda yaratılışa başlamanın esas gayesi faydalandırma ve bunun fiilî değeri tefaddul iken; yeniden yaratılışın gaye değeri fayda ve iyi, fiilî değeri ise vâcib olduğu sonucuna ulaşılacaktır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Arslan, Hulusi, “Yaratma ve Gayelilik Bağlamında Mu’tezile’nin Fayda Teorisi”, Kelam Araştırmaları Dergisi 14/2, (Aralık 2016): 343-360.
- Arslan, Hulusi, "Mu‘tezile’de Dinin Gayesel Yorumu", İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 / 2 (Aralık 2017): 23-39.
- Aslan, İbrahim, Kâdı Abdulcebbar’a Göre Dinin ve Aklî ve Ahlâkî Savunusu, 1. Bs. Ankara: Otto Yayınları, 2014.
- Câhız, Ebû Osman Amr b. Bahr, ed-Delâil ve’l-İ’tibâr ale’l-Halkı ve’d-Tedbîr, Beyrut: Dâru’n-Nedveti’l-İslamiyye, 1988.
- Can, Seyithan, “Allah’ın Kudreti’nin İnsan Fiillerine Taalluk Alanı ve İmkânı (Kötülük Problemi Çerçevesinde Bir İnceleme)”, Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36 (Aralık 2019): 581-606.
- Ebu Bekr el-Es’am, Abdurrahman b. Keysan, Tefsîru Ebî Bekr el-Es’am, thk. ve cem. Muhammed Hıdr Nabha Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1971.
- Ebu’l-Bekâ el-Kefevî, Eyyüb b. Musa, el-Külliyyat, thk. Adnan Derviş-Muhammed el-Mısrî, Beyrut: 1998.
- Hâkim el-Cüşemî, Ebû Sa'd el-Muhassin b. Muhammed b. Kerrâme, er-Risaletu-fî-Nasîhati’l-Amme, thk. Cemal eş-Şâmî, ys.: h. 1437.
- Hâkim el-Cüşemî, Tahkîmu’l-Ukûl fî-Tashîhi’l-Usûl, thk. Abdusselam b. Abbas, San’a: 2002.
- Hanefî, Hasan, Mine’l-Akîde ila’s-Sevra, Beyrut: Dâru’t-Tenvîr, 1988.