Mela Fethullah el-Ebbasî ve Onun İslamî Kürt Edebiyatındaki Yeri

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 239 - 262, 31.12.2025

Ayhan Yıldız

https://doi.org/10.55805/kadimsbd.1801607

Öz

Molla Fethullah Batman bölgesinin bir alimi olarak ünlüydü. O, bölge halkının büyük davalarını feraset ve adilliği sayesinde çözerdi. Dolayısıyla onun bu toplumda büyük bir saygınlığı vardı. Bunların dışında o Kurmancca bir şiiriyle de dikkat çekiyordu. Ne var ki onun ataları, yaşam öyküsü ve edebi sanatı hakkındaki bilgiler sadece sözlü olarak bulunuyordu. Bu bölgenin bir yerlisi olarak ister istemez bu durumdan rahatsız oluyorduk. Dolayısıyla biz bu alimin ihmal edilmiş olan bu yönlerini araştırmamızın sorunu olarak seçtik. Biz onun ailesini, yaşam öyküsünü ve eserlerini gün ışığına çıkarmak ve onun Klasik Kurmanci edebiyatı tarihindeki yernin tespit etmek amacıyla saha araştrımasına başladık. Biz çalışmamızın başında onun yakın hısım ve akrabalarına ulaştık ve nitel araştrıma yönteminin tekniklerinden gözlem, görüşme ve mülakat yoluyla onunla ilgili bilgiler derledik. Daha sonra onunla ilgili yazılı kaynakları topladık ve onun izini sürdük. Araştırma sürecinin sonunda Molla Fethullah’ın Botan bölgesinin alim bir ailesine mensup olduğu anlaşıldı. Kendisi ilmi öğrenimi ve tasavvufi eğitiminden sonra Batman bölgesinde medrese açtığını, müderrislik yaptığını ve bu bölgede onlarca yıl toplumsal ve dini hizmet yapmıştır. Bununla beraber onun iki dini-tasavvufi şiiri de Kürtçe yamıştır.

Anahtar Kelimeler

Medrese , dergâh , Klasik Kurmancî edebiyatı , mersîye , Molla Fethullah

Etik Beyan

Bu çalışmamda bilimsel etiğe tamamen uyduğumu beryan ederim

Destekleyen Kurum

yok

Teşekkür

Kadim Akademi emekçilerine teşekkür ederim. Ayrıca makalemi hazırlama sürecinde bana yardım eden Molla Latif Pakiş ve Eşref Pakiş'e teşekkür ediyorum.

Mela Fethullah el-Ebbasî and His Position in Islamic or Kurdish Literature

Öz

Molla Fethullah was renowned as a scholar in the Batman region. He resolved the major disputes of the local community through his wisdom and fairness. Consequently, he enjoyed great respect in this society. In addition, he attracted attention with his Kurmanji poetry. However, information about his ancestors, life story, and literary art existed only orally. As natives of this region, we were inevitably troubled by this situation. Therefore, we chose to investigate these neglected aspects of this scholar. We began field research with the aim of bringing his family, life story, and works to light and determining his place in the history of Classical Kurmanji literature. At the beginning of our work, we reached out to his close relatives and gathered information about him through observation, interviews, and conversations, using qualitative research methods. We then collected written sources about him and followed his trail. At the end of the research process, it became clear that Molla Fethullah belonged to a family of scholars in the Botan region. After completing his scientific studies and Sufi education, he opened a madrasa in the Batman region, served as a teacher, and provided social and religious services in this region for decades. In addition, he has two religious-Sufi poems in Kurdish.

Anahtar Kelimeler

Madrasa , dervish lodge , Classical Kurmanji literature , elegy , Molla Fethullah

Etik Beyan

I declare that I have fully complied with scientific ethics in this study.

Destekleyen Kurum

yok

Teşekkür

I would like to thank the staff at Kadim Academy. I would also like to thank Molla Latif Pakiş and Eşref Pakiş for their assistance in preparing my article.

Mela Fethullah el-Ebbasî û Mewqifa Wî di Edebîyata Îslamî ya Kurmancî da

Öz

Mela Fethullah wekî alimekî herêma Batman di nav gel da bi nav û deng bû. Wî daw û dozên mezin ên xelkê herêmê bi xêra feraset û adilîya xwe çareser dikir. Ji ber vî awayî di nav civakê xwe da qedrekî wî yê gelek bilind hebû. Bi ser van taybetmendîyên wî da helbesteke wî ya bi Kurmancî jî balê dikêşa. Çi heye ku agahîyên têkildarî binemal, bîyografî û hunera wî ya edebî tenê bi awayê devkî bûn. Wekî şênîyekî vê herêmê, bivê nevê em ji vê rewşê nerehet dibûn. Lewra me ev alîyên îhmalbûyî yên vî alimî wekî problema vekolîna xwe hilbijart. Bi armanca ku em alîyên mîna binemal, bîyografî û berhemên wî derxînin ber ronikahîyê û cihê wî di dîroka edebîyata Kurmancî da tesbît bikin, me dest bi vekolîna sehayî kir. Di destpêka xebatê da me xwe gihand nas û xizmên wî û ji metoda kalîtatîf a vekolînê me bi teknîka çavdêrî, hevdîtin û mulaqatan me agahîyên têkildarî wî berhev kirin. Peyra me çavkanîyên nivîskî yên têkildarî wî berhev kirin û şopa wî gerand. Di encama pêvajoya vekolînê da hat famkirin ku Mela Fethullah ji binemaleke alim a herêma Botanê ye. Wî di pey qedandina tehsîla xwe ya ilmî û perwerdeya tesewifî da li herêma Batmanê medrese ava kirîye, mideristî kirîye û bi deh salan xizmetên civakî û dînî li vê herêmê kirine. Wî ligel vî awayî du helbestên dînî-tesewifî jî bi Kurdî nivîsîne.

Anahtar Kelimeler

Medrese , dergah , Edebîyata klasîk a Kurmancî , mersîye , Mela Fethullah

Etik Beyan

Ez beyan dikim ku di vê xebata xwe de bi temamî li gor etîka zanistî tevgerîyame.

Destekleyen Kurum

tuneye

Teşekkür

Ez malavayî li kedkarên kovara Kadîm Akdemî dikim. Herwiha mala Molla Letîf Pakîş û Eşref Pakiş ava be ku wan di pêvajoya amadekirina vekolîna min de alîkarî kir.

Kaynakça

• Adak, A. (2019), Teşeyên Nezmê di Edebiyata Kurdî ya Klasîk de, İstanbul: Nûbihar.
• Bagdu, İ, (1993). Şeyh Halit, İstanbul: Star Matbaası.
• Beğik, M. (2024). Jiyana Seyda Mele Ebdullahê Xerzî (Timoqî), Wan: Peywend.
• el-Ebbasî, Ş. Y. (2007). Sohbet-i Gulşeni, (Derleyen: Serdar Üstündağ), İstanbul: Sistem Matbaacılık.
• Dîwanen Cami‘en li Be‘di Qesadi Ehli’l-Mehebbeti, Ceme‘eha: Muhemmed Şeyxmûs bin Mela Îbrahîm bin Mela Muhemmed el-Buhtî ez-Zivingî en-Neqşebendî, 2014.01.04, (Çapa Taybet).
• Kartal, N. (2016). Molla Muhyiddin el-Havelî ve Fıkıhçılığı, Bingöl: Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Hukuku Anabilim Dalı.
• Kudret, C. (1980). Örneklerle Edebiyat Bilgileri 1, İstanbul İnkılap ve Aka Basımevi.
• Mensûr R. F. (1372). Enwa‘ê Şi‘rê Farisî, Tehran: Întişaratê Niwîd Şîrazî.
• Pala, İ. (2020). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Ankara: Kapı Yayınları.
• Pilatin, Ü. (2012). “Batman ve Çevresinde Faalîyet Gösteren Geleneksel Eğitim Kurumları”, Batman Üniveresitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, c. 1, sayı 1.
• Sîmadad. (1385). Ferhengê Istilahatê Edebî Wajenameê Mefahîm we Istilahatê Edebî Farisî we Urûpaî be Şêwe Tetbîqî we Tewzîhî, Tehran: Kitabxane Millî Îran.
• Varli, M. S. (2023). Bi Dîtin û Şahidîya Min Ebdullah M. Varli, İstanbul: Nûbihar.