ВСТРЕЧА С «ЖЕНЩИНОЙ-ПРИЗРАКОМ» В РОМАНЕ «СЕЛЬМА И ЕЁ ТЕНЬ» КАК ГОТИЧЕСКОМ ПОВЕСТВОВАНИИ

Öz

Термин «готическое», сформировавшийся на Западе, содержит исторические, культурные и философские смыслы, которые также находят отражение в литературных произведениях. В готических нарративах размываются границы между реальностью и воображаемым, усиливаются мотивы страха и напряжения, а на первый план выдвигаются зловещие персонажи и пространства. Подобные формы, хотя и развивавшиеся в иной траектории, обнаруживаются и в турецкой литературе. Готическое создаёт символическое поле, насыщенное значениями, отражающими базовые человеческие страхи и тесно связанными с психологическими состояниями персонажей. Одновременно оно указывает на сферу бессознательного, позволяющую приблизиться к истокам этих страхов. Роман «Сельма и её тень» (1941) относится к числу готических произведений турецкой литературы; в нём исследуются причины, по которым «призрачная» женщина, наделённая «смертоносными» и «вампирскими» чертами, вселяет страх в окружающих в промежуточном пространстве между реальностью и фантазией. Для понимания того, почему Сельма предстаёт в обществе как призрак или оживший мертвец, необходимо обратиться к источникам страхов, характерных для эпохи, изображённой в романе. В этом контексте особое значение приобретают критические статьи Пеями Сафа о взаимоотношениях мужчин и женщин в Турции начала XX века под влиянием вестернизации — прежде всего эссе «Женщина, называемая призраком». То, что автор рассматривает конфликт ценностей в обществе через меняющийся образ женщины и переносит этот же конфликт в готическое повествование посредством образа смертельно опасной и вампироподобной Сельмы, предоставляет важную возможность выявить истоки страхов, скрытых в бессознательном. Цель данного исследования — на основе психоаналитического подхода и с опорой на тексты Пеями Сафа о женщине проанализировать глубинные основания страха, порождённого образом Сельмы в романе «Сельма и её тень».

Anahtar Kelimeler

• Сельма и её тень
• готическое
• женщина
• психоанализ
• страх

GOTİK BİR KURGU OLARAK SELMA VE GÖLGESİ’NDE “KADIN DENİLEN HAYALET”LE KARŞILAŞMAK

Öz

Batı’da gelişen gotik tarihsel, kültürel ve felsefi anlamlar barındıran ve tüm bunların edebi metinlerde de yansımasının bulunduğu bir terimdir. Hakikat ve hayalin sınırlarının belirsizleştiği; korku ve gerilim barındıran, tekinsiz karakterler ve mekânları ön plana çıkaran gotik kurgulara Batı’daki gelişim çizgisinden farklı olarak Türk edebiyatında da rastlanmaktadır. Nitekim gotik insanın temel korkularını yansıtan, simgesel, sembolik anlamlarla bezenmiş ve roman kişilerinin psikolojik durumları ile ilişkili bir alan yaratmaktadır. Bu aynı zamanda korkuların kaynağına yönelmemizi sağlayan bilinçdışı bir alana işaret eder. Selma ve Gölgesi de (1941) Türk edebiyatında gotik kurgular arasında yer alan; hakikat ve hayal arasında ‘hayalet’ bir kadının ‘ölümcül’ ve ‘vampir’ gibi nitelikler üstlenerek çevresindekileri korku içinde bırakmasının nedenlerinin irdelendiği bir romandır. Selma’nın neden bir hayalet, hortlak olarak toplumda salındığı ise yaşanılan döneme özgü korkuların kaynağına inmeyi gerektirir. Bu noktada Peyami Safa’nın başta “Kadın Denilen Hayalet” olmak üzere yirminci yüzyılın başında Türkiye’de batılılaşma etkisinde gelişen kadın erkek ilişkileri ile ilgili kaleme aldığı eleştiri yazıları önem arz eder. Toplumdaki değerler çatışmasını değişen kadın imajı üzerinden ele alan yazarın, aynı çatışmayı gotik bir kurgu içerisinde ölümcül ve vampir Selma karakteri üzerinden işlemesi bilinçdışındaki korkuların kaynağını görmek adına önemli bir fırsattır. Bu çalışmanın amacı Selma ve Gölgesi’nde Selma’nın yarattığı korkunun derinliklerini Peyami Safa’nın kadınla ilgili yazılarından yola çıkarak psikanalitik bir yaklaşımla incelemek ve böylece bu korkunun nedenlerini irdelemektir.

Anahtar Kelimeler

• Selma ve Gölgesi
• gotik
• kadın
• psikanaliz
• korku

ENCOUNTERING THE “WOMAN CALLED A GHOST” IN SELMA AND HER SHADOW AS A GOTHIC NARRATIVE

Öz

Gothic, as it developed in the West, is a term that carries historical, cultural, and philosophical meanings, and these meanings are also reflected in literary texts. Gothic narratives—where the boundaries between reality and fantasy become blurred, where fear and tension are foregrounded, and where uncanny characters and spaces are emphasized—are likewise encountered in Turkish literature, albeit along a different trajectory from their Western development. Indeed, the gothic creates a symbolic realm infused with meanings that reflect fundamental human fears and are closely related to the psychological states of fictional characters. At the same time, it points to an unconscious domain that enables us to trace the sources of these fears. Selma ve Gölgesi (1941) is a novel that occupies a place among the gothic narratives of Turkish literature; it investigates the reasons why a spectral woman, assuming “deadly” and “vampiric” attributes, instills fear in those around her in the ambiguous space between reality and illusion. Understanding why Selma wanders society as a ghost or revenant requires delving into the sources of the fears specific to the period in which the novel is set. At this point, Peyami Safa’s critical essays on gender relations in early twentieth-century Turkey, written under the influence of Westernization—particularly “Kadın Denilen Hayalet” (The Woman Called a Ghost)—gain significance. The fact that the author addresses social value conflicts through the changing image of woman and reworks the same tension within a gothic framework through the deadly and vampiric figure of Selma provides an important opportunity to trace the sources of unconscious fears. The purpose of this study is to analyze, from a psychoanalytic perspective and with reference to Peyami Safa’s writings on women, the depths of the fear generated by Selma in Selma ve Gölgesi and thereby to explore the reasons underlying this fear.

Anahtar Kelimeler

• Selma ve Gölgesi
• gothic
• woman
• psychoanalysis
• fear

Kaynakça

1. Boratav, P.N. (1984). Türk Halk Bilimi II. 100 Soruda Türk Folkloru. İstanbul: Gerçek Yayınevi.
2. Botting, F. (2000). In Gothic Darkly: Heteretopia, History, Culture. D. Punter. (Ed.), A Companion to the Gothic içinde (ss.3-15). UK: Blackwell Publishers.
3. Botting, F. (2005). Gothic. London, New York: Routledge.
4. Davison, C. M. (2024). Introduction- Gothic Parasomnias and Oneirocriticism: The Sleep Dreams and Nightmares of Enlightenment Reason Beyond. C.M. Davison. (Ed.), Gothic Dreams and Nightmares içinde (ss.1- 44). UK: Manchester University Press.
5. Enki, Y. (2017). Maskenin Düştüğü Yer Korku Edebiyatı Yazıları. İstanbul: İthaki Yayınları.
6. Erkan, F.G. (2015). An Analysis of the Doppelganger Motif İn Late Victorian Gothic Fiction (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ege Üniversitesi, İzmir.
7. Gelder,K. (1994). Reading the Vampires. London, New York: Routledge.
8. Gilda, W. (2014). Defining a Gothic Aesthetic in Modern and Contemporary Visual Art. G. Byron &D. Townshend (Eds.), The Gothic World içinde (ss.412-427). London, New York: Routledge.

9. Hogle, J.E. (2000). Introduction: the Gothic in Western Culture. The Cambridge Companion to Gothic Fiction içinde (ss.1-21). UK: Cambridge University Press.
10. Hurley, K. (2002). British gothic fiction. J.E.Hogle (Ed.), The Cambridge Companion to Gothic Fiction içinde (ss. 189-209). Cambridge University Press.
11. Kelleci, Y. (2019). 1860- 1950 Arası Türk Romanında ‘Ölümcül kadın (femme fatale)’ İmgesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi) Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
12. Koç, E. (1997). Dystopia and Doppelgangers: The Gothic Indictment. (Yayımlanmamış doktora tezi). Bilkent Üniversitesi, Ankara.
13. Koşmak, F., Kılıçarslan, G,Z., &Angın, Z. (2023). Gotik ve Edebiyat: Karşılaştırmalı Bir İnceleme. İstanbul: Çizgi Kitapevi.
14. Lima, M. A. (2012). The Paradox of Horror: The Dark Side of Gothic Aesthetics. E. Hamilton (Ed.), The Gothic Probing the Boundaries içinde (ss.3-12). UK: Inter-Disciplinary Press.
15. Meriç, C. (2008). Kırk Ambar. Cilt I. İstanbul: İletişim Yayınları.
16. Miles, R. (2000). Ann Radcliffe and Matthew Lewis. D. Punter (Ed.), A Companion to the Gothic içinde (ss.41-57) Blackwell Publishers.
17. Moran, B. (1994). Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış III. İstanbul: İletişim Yayınları.
18. Safa, P. (2022). Kadın, Aile,Aşk. İstanbul: Ötüken Yayınları.
19. Safa, P. (2022). Selma ve Gölgesi. İstanbul: Ötüken Yayınları.
20. Sarpkaya, S.,& Yaltırık, M. B. (2018). Türk Kültüründe Vampirler Oburlar Yalmavuzlar ve Diğerleri İstanbul: Karakum Yayınevi.
21. Sezer, M. (2023). Türk Korku Öykülerinde Korku Varlıkları (2000-2020). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kırklareli Üniversitesi, Kırklareli.
22. Stott, R. (1992). The Fabrication of Late- Victorian Femme Fatale: The Kiss of Death. UK: Palgrave Macmillan.
23. Sweet, R. Gothic antiquarianism In the eighteenth century. G. Byron &. Townshend (Eds.), The Gothic World içinde. Routledge.
24. Toprak, Z. (2017). Türkiye’de Yeni Hayat. İnkilap ve Travma 1908-1928. İstanbul: DK.
25. Townshend, D. (2014). Introduction. G. Byron &D. Townshend (Eds.), The Gothic World içinde. London, New York: Routledge.
26. Türkeş, Ö. (2019). Korkulan Hakikattir. Erişim Tarihi: 27.10.2025, https://ayrintidergi.com.tr/korkulan-hakikattir.
27. Üstün Kaya, S. (2022). Women In Gothic Fiction: Depiction of Female Figures In Horror Stories. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi. (Ö11), 501-512.
28. Williams, Anne. (1997). Edifying Narratives. The Gothic Novel. Transmutations of Horror in Late Twentieth Century Art içinde (ss.118-150). England: MIT Press.
29. Yaltırık, Mehmet Berk (2022). Kazıklı Voyvoda” yahut “Drakula İstanbul’da. Türk Dili Dergisi. 71: 849.
30. Yücesoy, Ö. (2007). Korku Edebiyatı ve Türk Romanındaki Örnekleri. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi) İstanbul Üniversitesi, İstanbul.