Türkiye’de Eğitim Sistemine Yeniden Bakış İhtiyacı

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de son dönemde zorunlu eğitim süresinin ve yükseköğretim eğitim sürelerinin kısaltılmasına yönelik tartışmaları, bu tartışmaların dayandığı varsayımları ve mevcut eğitim-ekonomi-demografi dinamikleri bağlamında ortaya çıkan risk ve fırsatları değerlendirmektedir. Bulgular, Türkiye’nin son yirmi yılda temel eğitim ve ortaöğretimde okullaşma sorunlarını büyük ölçüde çözerek eğitimde kitleselleşmeyi sağladığını; erken çocukluk eğitiminin yaygınlaştırılması, eğitimde demokratikleşme ve sosyal politikaların güçlendirilmesiyle evrenselleşme sürecini tamamladığını göstermektedir. Buna karşın iki kritik alan—yükseköğretime erişimin giderek daralması ve genç nüfus avantajının hızla kaybedilmesi—eğitim politikalarında temkinli, bağlama duyarlı ve nedensel temeli güçlü yaklaşımların gerekliliğini ortaya koymaktadır. Çalışma, okul öncesi eğitimin zorunlu hale getirilmesi; köy okullarının yeniden ihyası; ortaöğretimin zorunlu eğitim kapsamından çıkarılmasının ancak güçlü bir rehberlik-danışmanlık sistemiyle desteklenmesi; mesleki eğitimin güçlendirilmesi; yükseköğretimde üç dönemli esnek modellerin geliştirilmesi; merkezi sınavlarda erişilebilirliğin artırılması ve yapay zekâ çağında hızlı beceri dönüşümüne yanıt verecek yaşam boyu öğrenme ve beceri transferi mekanizmalarının kurulması gibi sistem bütünlüğünü gözeten öneriler sunmaktadır. Sonuç olarak çalışma, eğitim sisteminin erişimden kaliteye ve fırsat eşitliğine doğru ilerleyen yeni evresinde, politika yapımının parçalı değil sistemik uyumu önceleyen bir anlayışla yürütülmesi gerektiğini; özellikle yapay zekâ, demografik dönüşüm ve işgücü piyasasındaki hızlı beceri değişimleri karşısında Türkiye’nin eğitim sisteminin esneklik ve kapsayıcılık ekseninde yeniden konumlandırılmasının zorunlu olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Eğitim Politikası
• Mesleki Eğitim
• Okul Öncesi Eğitim
• İşgücü Piyasası
• Yapay Zeka

A Renewed Need to Reconsider the Education System in Türkiye

Öz

This study evaluates the recent debates in Turkey on shortening the duration of compulsory education and higher education, the assumptions underlying these debates, and the risks and opportunities that emerge within the current education–economy–demography dynamics. The findings show that Turkey has largely resolved its schooling problems in basic and secondary education over the past twenty years, achieving massification in education; and that with the expansion of early childhood education, the democratization of education, and the strengthening of social policies, it has completed the process of universalization. However, two critical areas— the increasingly restricted access to higher education and the rapid loss of the country’s demographic youth advantage— highlight the necessity of cautious, context-sensitive, and causally grounded approaches in education policymaking. The study offers system-wide recommendations such as making preschool education compulsory; reviving village schools; removing secondary education from the scope of compulsory education only if supported by a strong guidance and counseling system; strengthening vocational education; developing flexible three-term models in higher education; increasing accessibility in central examinations; and establishing lifelong learning and skill-transfer mechanisms capable of responding to rapid skill transformations in the age of artificial intelligence. In conclusion, the study demonstrates that in this new phase of the education system—moving from access toward quality and equity of opportunity—policy design must be conducted with an approach prioritizing systemic coherence rather than fragmentation. It further argues that, in the face of artificial intelligence, demographic transformation, and rapid shifts in labor-market skill demands, Turkey’s education system must be repositioned along the axes of flexibility and inclusiveness.

Anahtar Kelimeler

• Education policy
• vocational education and training
• preschool education
• labor market
• artificial intelligence

Kaynakça

1. Arlı, A. (2024). Türkiye’de Yükseköğretime Erişim: Ön Lisans ve Lisans Programlarına Yönelen Öğrenci Talebinin Yapısı (1997-2023). Üniversite Araştırmaları Dergisi, 7(4), 334-347.
2. Barnett, W. S. (1995) Long-term effects of early childhood programs on cognitive and school outcomes. Future Child, 5(3), 25–50.
3. Barnett, W. S., & Nores, M. (2012) Investing in early childhood education: a global perspective. National Institute for Early Education Research.
4. Canbal, M. S., Kerkez, B., Suna, H. E., Numanoğlu, K. V., & Özer, M. (2020). Mesleki ve teknik ortaöğretimde paradigma değişimi için yeni bir adım: Eğitim programlarının güncellenmesi. Eğitim ve İnsan Bilimleri Dergisi, 11(21), 1-25.
5. Çetinsaya, G. (2014). Büyüme, kalite, uluslararasılaşma: Türkiye yükseköğretimi için bir yol haritası. Yükseköğretim Kurulu.
6. Çidem, Y., Yalım, F., Saka, F., Özer, M., Suna, H. E., & Numanoğlu, K. V. (2021). How compatible is the supply of vocational education and training graduates with labor market demands in Turkey? Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 41(2), 1023-1050.
7. Deissinger, T. (2015). The German dual vocational education and training system as ‘good practice’? Local Economy, 30(5), 557-567.
8. İlikhan, S., Özer, M., Tanberkan, H., & Bozkurt, V. (2024). How to mitigate the risks of deployment of artificial intelligence in medicine? Turkish Journal of Medical Science, 54(3), 483-492.

9. İlikhan, S., Özer, M., Perc, M., Tanberkan, H., & Ayhan, Y. (2025). Complementary use of artificial intelligence in healthcare. Medical Journal of Western Black Sea, 9(1), 7-17.
10. OECD (2023). Taking stock of education reforms for access and quality in Türkiye. OECD Education Policy Perspectives No. 68. OECD Publishing
11. OECD (2024). How are demographic changes affecting education systems? OECD Publishing.
12. OECD (2025). Education at a glance 2025: OECD indicators. OECD Publishing.
13. Özer, M. (2018a). The 2023 Education Vision and new goals in vocational and technical education. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 8(3), 425-435.
14. Özer, M. (2018b). Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezinin Stratejik Hedefleri ve Yeni Yönelimleri. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 8(2), 221-226.
15. Özer, M. (2019). Reconsidering the fundamental problems of vocational education and training in Turkey and proposed solutions for restructuring. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 39(2), 1-19.
16. Özer, M (2021a). Türkiye’de yükseköğretimde büyüme ve dönüşüm. Maltepe Üniversitesi Yayınları.
17. Özer, M. (2021b). Türkiye’de mesleki eğitimi güçlendirmek için atılan yeni adımlar. Uluslararası Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 9(16), 1-16.
18. Özer, M. (2022). Türkiye’de eğitimin evrenselleşmesi. Maltepe Üniversitesi Yayınları.
19. Özer, M. (2023). Türkiye’de eğitim sisteminde son 20 yılda gerçekleştirilen dönüşümün son OECD raporuna dayalı bir değerlendirmesi. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 13(2), 148-163.
20. Özer, M. (2024a). Potantial benefits and risks of artificial intelligence in education. Bartın University Journal of Faculty of Education, 13(2), 232-244.
21. Özer, M. (2024b). Impact of ChatGPT on Scientific Writing. İnsan & Toplum Dergisi, 14(3), 210-217.
22. Özer, M. (2024c). Is artificial intelligence hallucinating? Turkish Journal of Psychiatry, 35(4), 333-335.
23. Özer, M., & Perc, M. (2020). Dreams and realities of school tracking and vocational education. Palgrave Communications, 6, 34.
24. Özer, M., Gençoğlu, C., & Suna, H. E. (2020). Türkiye’de eğitimde eşitsizlikleri azaltmak için uygulanan politikalar. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 39(2), 294-312.
25. Özer, M., & Suna, H. E. (2022a). A new roadmap for reskilling and upskilling (R&U) in Türkiye: Vocational training center skill development programs. Kastamonu Education Journal, 30(4), 914-924.
26. Özer, M., & Suna, H. E. (2022b). The relationship between school socioeconomic composition and academic achievement in Türkiye. Journal of Economy Culture and Society, 66, 17–27.
27. Özer, M., & Suna, H. E. (2022c). 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’nda yapılan değişiklik sonrası mesleki eğitim merkezi programlarının 2022 yılı ilk üç aylık performans değerlendirmesi. Uluslararası Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 10(18), 1-17.
28. Özer, M., Aşkar, P., & Suna, H. E. (2023). Early childhood education campaign in Türkiye. TRT World Research Center.
29. Özer, M., & Perc, M. (2024). Human complementation must aid automation to mitigate unemployment effects due to AI technologies in the labor market. Reflektif Journal of Social Sciences, 5(2), 503-514.
30. Özer, M., Perc, M., & Suna, H. E. (2024a). Artificial intelligence bias and the amplification of inequalities in the labor market. Journal of Economy, Culture and Society, 69, 159-168.
31. Özer, M., Perc, M., & Suna, H. E. (2024b). Participatory management can help AI ethics adhere to the social consensus. Istanbul University Journal of Sociology, 44(1), 221-238.
32. Özer, M., & Perc, M. (2025). Creative alienation in art due to artificial intelligence. Reflektif Journal of Social Sciences, 6(3), 1105-1118.
33. Özer M., Tanberkan H., & Perc, M. (2025). Artificial intelligence threatens critical thinking in education systems. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 15(2), 157-164.
34. Perc, M., Özer, M., & Hojnik, J. (2019). Social and juristic challenges of artificial intelligence. Palgrave Communication, 5, 61.
35. Perc, M., & Özer, M. (2025). Disappearing minds in the age of artificial intelligence. İnsan & Toplum Dergisi, 15(3), 1-9.
36. Suleyman, M. (2023). The Coming Wave: Technology, Power, and the Twenty-First Century’s Greatest Dilemma, New York: Crown.
37. Suna, H. E., Tanberkan, H., & Özer, M (2020). Changes in literacy of students in Turkey by years and school types: Performance of students in PISA applications. Journal of Measurement and Evaluation in Education and Psychology, 11(1), 76-97.
38. Suna, H. E., Gür, B. S., Gelbal, S., & Özer, M. (2020). Fen lisesi öğrencilerinin sosyoekonomik arkaplanı ve yükseköğretime geçişteki tercihleri. Yükseköğretim Dergisi, 10(3), 356-370.
39. Suna, H. E., Tanberkan, H., Gur, B. S., Perc, M., & Özer, M. (2020). Socioeconomic status and school type as predictors of academic achievement. Journal of Economy Culture and Society, 61, 41-64
40. Suna, H. E., Özer, M., Şensoy, S., Gür, B.S., Gelbal, S., & Aşkar, P. (2021). Türkiye’de akademik başarının belirleyicileri. Journal of Economy Culture and Society, 64, 1-20.
41. Suna, H. E., & Özer, M. (2023). Impact of early childhood education and care on women’s labor market participation. İnsan & Toplum Dergisi, 13(4), 216-221.
42. Suna, H.E., & Özer, M. (2024). Medium- and long-term outcomes of early childhood education: experiences from Turkish large-scale assessments. Humanit Soc Sci Commun, 11, 853.
43. Suna, H. E., & Özer, M. (2025b). The Turkish education system's outlook through the lens of TIMSS 2023 results: Academic performance and equality of opportunities. e-Kafkas Journal of Educational Research, 12, 616-639
44. Suna, H. E., & Özer, M. (2025a). The human complimentary usage of AI and ML for fair and unbiased educational assessments. Chinese/English Journal of Educational Measurement and Evaluation, 6(1), 1-21.
45. Tanberkan, H., Özer, M., & Gelbal, S. (2024). Impact of artificial intelligence on assessment and evaluation approaches in education. International Journal of Educational Studies and Policy, 5(2), 139-152.
46. Thorp, H. H. (2023). CHATGPT is fun, but not an author. Science, 379(6630), 313-313.
47. Trow, M. (2010). Twentieth-century higher education: Elite to mass to universal (M. Burrage, Ed.). Johns Hopkins University Press.