Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi Özel Yetenekli Öğrencilerinin Kariyer Karar Verme Süreçleri

Öz

Önemli ve karmaşık olan kariyer karar verme süreci, normal gelişim gösteren bireyler için zor olabilmektedir. Özel yetenekliliğe özgü farklılık ve ihtiyaçlar bu zorlu süreci biraz daha stresli hale getirebilmektedir. Bu çalışmanın amacı Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi’ne devam eden özel yetenekli öğrencilerinin kariyer kararlarını ve karar verme süreçlerini araştırmaktır. Bu amaçla nitel araştırmalardan keşfedici durum çalışması deseni tercih edilmiştir. Araştırmanın katılımcıları ölçüt örnekleme yöntemiyle seçilmiş, genel zihinsel yetenek alanında tanılı üç erkek öğrencidir. Yarı yapılandırılmış öğrenci görüşme formu ile veriler 2023-2024 eğitim öğretim yılı birinci döneminde toplanmış ve eş zamanlı olarak analiz edilmiştir. Verilerin analizinde tematik analiz kullanılmış; beş alt-tema ve iki tema oluşturulmuştur. Öz değerlendirmeler, mesleki değerler, psikososyal etkenler alt-temaları bireysel özellikler altında; eğitim-öğretim ve sosyal etkenler ise bağlamsal etmenler teması altında irdelenmiştir. Bu çalışmada, kariyer kararı verme sürecinde bireysel özelliklerin ve bağlamsal etmenlerin karşılıklı ve döngüsel ilişkisi ortaya konmuştur. Bilim ve Sanat Merkezlerinde uygulanan kariyer rehberlik programlarının örgün eğitim kurumlarına yaygınlaştırılması önerilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• özel yetenekli
• Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi
• Kariyer karar verme

The Career Decision-making Process of Gifted Students at Technical and Vocational High School

Öz

The career decision-making process is critical and complex for typically developing individuals. This process can be even more stressful for gifted individuals who have unique needs and differences. This explorative case study aimed to investigate the career decisions and decision-making process of gifted students attending Vocational and Technical Anatolian High School. Three male students were selected using a criterion sampling method. Data were collected through semi-structured interviews conducted in the fall semester of the 2023-2024 academic year. Thematic analysis was employed to analyze the data; five sub-themes and two themes were produced. The sub-themes of self-appraisals, professional values, and psychosocial factors were categorized under the “individual characteristics” theme, while the sub-themes of education and social factors were categorized under the “contextual factors” theme. The current study revealed a reciprocal and cyclical relationship between individual characteristics and contextual factors in the career decision-making process. This study recommended that career programs implemented in Science and Art Centers (BILSEM) should be expanded to regular schools.

Anahtar Kelimeler

• gifted
• Technical and Vocational High School
• Career decision-making

Kaynakça

1. Altun, F. (2015). Üstün yetenekli öğrencilerin psikolojik danışma ve rehberlik ihtiyaçları, psikolojik danışma yaşantıları ve rehber öğretmenlerin üstün yeteneklilerle ilgili yeterlilik düzeyleri. [Doktora tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
2. Aydoğan, M. ve Tanrıseven, I., (2025). BİLSEM Gelecek Farkındalığı Psikoeğitim Programı’nın uygulamadaki yansımaları. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, Erken Görünüm. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.1512094
3. Beal, S.J., & Crockett, L.J. (2010). Adolescents’ occupational and educational aspirations and expectations: Links to high school activities and adult educational attainment. Developmental Psychology, 46(1), 258-265. https://doi.org/10.1037/a0017416
4. Bergman, L.R., Corovic, J., Ferrer-Wreder, L., & Modig, K. (2014). High IQ in early adolescence and career success in adulthood: Findings from Swedish longitudinal study. Research in Human Development, 11(3), 165-185. https://doi.org/10.1080/15427609.2014.936261
5. Bölükbaş, S., & Gür, B.S. (2020). Tracking and inequality: The results from Turkey. International Journal of Educational Development,78(5), 1-9. http://dx.doi.org/10.1016/j.ijedudev.2020.102262
6. Bulut, B. ve Bacanlı, F. (2022). Üstün yetenekli öğrencilerin kariyer gelişimi alanında 2000-2021 yılları arasında yapılmış olan makalelerin incelenmesi. Kariyer Psikolojik Danışmanlığı, 5(2),51-69. http://dx.doi.org/10.58501/kpdd.1172785
7. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
8. Chen, C. P., & Wong, J. (2013). Career counseling for the gifted students. Australian Journal of Career Development, 22(3),121-129. https://doi.org/10.1177/1038416213507909

9. Demirbaş-Çelik, N., & Mertol, H. (2018). Gifted students’ purpose in life. Universal Journal of Educational Research, 6(10), 2210-2216. http://dx.doi.org/10.13189/ujer.2018.061019
10. Eker, A. (2023, 2-4 Kasım). BİLSEM gelecek hazırlığı psikoeğitim programının üstün yetenekli öğrencilerin kariyer karar verme yetkinlikleri ve gelecek beklentilerine etkisinin incelenmesi [Bildiri sunumu]. VIII. Ulusal Üstün Yeteneklilerin Eğitimi Kongresi, Ankara, Türkiye.
11. Greene, M. J. (2006). Helping build lives: Career and life development of gifted and talented students. Professional School Counseling, 10(1),34–42. https://doi.org/10.5330/prsc.10.1.b55j504360m48424
12. Güleç, S., Karaburçak, S., Tatar, V., ve Akalan, C. (2020). Özel yetenekli lise öğrencilerinin pozitif kariyer planlama tutumlarının incelenmesi ve normal gelişim gösteren popülasyon ile karşılaştırılması. The Journal of Social Science,4(7), 318-327. https://doi.org/10.30520/tjsosci.684251
13. Işık, E. (2010). Sosyal bilişsel kariyer teorisi temelli bir grup müdahalesinin üniversite öğrencilerinin kariyer kararı yetkinlik ve mesleki sonuç beklenti düzeylerine etkisi [Doktora tezi, Çukurova Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
14. Jung, J. Y. (2014). Modeling the occupational/career decision-making processes of adolescents of high intellectual ability. Journal for the Education of the Gifted, 37,128-152. https://doi.org/10.1177/0162353214529045
15. Jung, J. Y. (2017). Occupational/career decision-making thought processes of adolescents of high intellectual ability. Journal for the Education of the Gifted, 40, 50–78. https://doi.org/10.1177/0162353217690040
16. Jung, Y. J. (2019). The career decisions of gifted students and other high-ability groups. Routledge.
17. Kerr, B., & Vuyk, M. A. (2013). Career development for creatively gifted students. In Kim. K.H., Kaufman J.C., Baer, J., Sriraman, B. (Eds.). Creatively gifted students are not like other students. Advances in Creativity and Giftedness. Sense Publishers.
18. Kurt, L.J. (2016). Career counseling for gifted students: Understanding student needs and strategies for success. The Practitioner Scholar: Journal of Counseling and Professional Psychology. 5(1), 156-168. https://ecommons.udayton.edu/edc_fac_pub/73
19. Kuzgun, Y. (2008). Meslek danışmanlığı: Kuramlar ve uygulamalar. Nobel Yayınevi
20. Leana-Taşçılar, M. Z. (2020) Özel yetenekli bireylerde kariyer gelişimi. D. M. Siyez ve T. M. Çaykuş (Eds.), Yaşam boyu kariyer gelişimi (ss. 313-332) içinde. Pegem Akademi.
21. Lent, R. W., Brown, S. D. & Hackett, G. (1994). Toward unifying sociocognitive theory of career and academic interest, choice, and performance. [Monograph]. Journal of Vocational Behavior, 45(1), 79-122. https://doi.org/10.1006/jvbe.1994.1027
22. Maxwell, M. (2007). Career counseling is personal counseling: A constructivist approach to nurturing the development of gifted female adolescents. Career Development Quarterly, 55, 206–224. https://doi.org/10.1002/j.2161-0045.2007.tb00078.x
23. Miles, M. B., Huberman, M.A., & Saldana, J.(2014). Qualitative data analysis: A methods sourcebook (3rd ed.) Sage Publications.
24. Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Bilim ve Sanat Merkezleri Öğrenci Tanılama ve Yerleştirme Kılavuzu.
25. Muratori, M. C., & Smith, C. K. (2015). Guiding the talent and career development of the gifted individual. Journal of Counseling and Development, 93, 173–182. https://doi.org/10.1002/j.1556-6676.2015.00193.x
26. Özer, M. (2020). Türkiye’de Mesleki Eğitimde Paradigma Değişimi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 40(2), 357-384. https://doi.org/10.17152/gefad.752523
27. Özer, M. (2021). Türkiye’de özel yeteneklilere yetenek geliştirme desteğinde Bilim ve Sanat Merkezleri: Mevcut durum ve iyileştirme alanları. OPUS-Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 17(33), 727-749. https://doi.org/10.26466/opus.810856
28. Robinson, A., Adelson, J. L., Kidd, K. A., Cash, K. M., Navarrete, K. M. & Cunningham, C. M. (2018). Effects of an engineering and science intervention on the science achievement of talented elementary students [Paper presentation]. The Annual Meeting of the American Educational Research Association, New York, United States.
29. Sargın, N. Ve Demirelli, M. A. (2024). Examination of studies conducted with Psychological counselors on gifted students in Türkiye. Journal of Gifted Education and Creativity, 11(2), 53-61. https://doi.org/10.5281/zenodo.12547460
30. Sarıtaş, E., Şahin, Ü. ve Çatalbaş, G. (2019). Velilerin gözüyle BİLSEM. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi- Journal of Qualitative Research in Education, 7(1), 114- 133. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.7c1s.5m
31. Smith, C. K., & Wood, S. M. (2020). Supporting the career development of gifted students: New role and function for school psychologists. Psychology in the Schools, 57(10), 1558–1568. https://doi.org/10.1002/pits.22344
32. Subotnik, R. F., Olszewski-Kubilius, P., & Worrell, F. C. (2011). Rethinking giftedness and gifted education: A proposed direction forward based on psychological science. Psychological Science in the Public Interest,12(1),3-54. http://dx.doi.org/10.1177/1529100611418056
33. Taslı-Karabulut, V. (2022). State-led vocational education and training in Turkey through the lens of capability appraoch: Strategically important but not commonly shared. Journal of Vocational Educational & Training.1-19. https://doi.org/10.1080/13636820.2022.2042723
34. Turunç, R., & Kaya, Z. (2023, 2-4 Kasım). BİLSEM gelecek farkındalığı psikoeğitim programının özel yetenekli öğrencilerin kariyer keşfi davranışları ve karar verme becerileri üzerindeki etkisi. [Bildiri sunumu]. VIII. Ulusal Üstün yeteneklilerin Eğitimi Kongresi, Ankara, Türkiye.
35. Wai, J. (2013). Investigating America's elite: Cognitive ability, education, and sex differences. Intelligence, 41, 203–211. https://doi.org/10.1016/j.intell.2013.03.005
36. Worrell F.C., Olszewski-Kubilius, P., & Subotnik, R. F. (2021). Serving gifted students: A talent development perspectives. In T. L. Cross & J. R. Cross (Eds.), Handbook for counselors serving students with gifts and talents (pp. 29-44). Prufrock Press.
37. Wood, S. (2010). Best practices in counseling the gifted in schools: What’s really happening? Gifted Child Quarterly, 54(1), 42–58. https://doi.org/10.1177/0016986209352681
38. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. Baskı). Seçkin Yayıncılık.
39. Yılmaz, F. ve Çakıcı, A. (2021). Kamu çalışanlarının liyakat ihlali algısı, kaynakları ve etkileri. İş ve İnsan Dergisi, 8(2),195-208. https://doi.org/10.18394/iid.875159
40. Yin, R. K. (1994). Case study research: Design and methods (2nd. ed.). Sage Publications, Inc.
41. Yoo, J. E., & Moon, S. M. (2006). Counseling needs of gifted students: An analysis of intake forms at a university- based counseling center. Gifted Child Quarterly, 50(1), 52-61. http://dx.doi.org/10.1177/001698620605000106
42. Yüreğilli Göksu, D. (2021). Bilim ve Sanat Merkezlerinde eğitim ve öğretim. Özel Yetenek ve Bilsemler (ss. 191- 212) içinde. Millî Eğitim Bakanlığı.