Etkin Vatandaşlık Bağlamında Ortaokul Öğrencilerinin Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Algıları

Öz

Toplumsal cinsiyet eşitliği, kadınların toplumsal hayattaki konumlarını güçlendirerek demokratik bir toplum inşasına katkı sağlayan temel bir kavramdır. Eğitim, bu eşitliğin sağlanmasında en etkili araçlardan biri olarak görülmektedir. Özellikle, demokratik vatandaşlık becerilerinin kazandırıldığı Sosyal Bilgiler Dersi, toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda öğrencilerin farkındalıklarını artırmada önemli bir role sahiptir. Bu bağlamda çalışmada, 7. sınıf öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersindeki "etkin vatandaşlık" öğrenme alanı kapsamında toplumsal cinsiyet eşitliğine ilişkin algılarını belirlemek amaçlanmıştır. Nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması çerçevesinde, yedinci sınıf öğrencilerinden oluşan 40 kişilik çalışma grubu ile yapılan yarı yapılandırılmış görüşmeler, içerik analiziyle değerlendirilmiştir. Bulgular, ortaokul öğrencilerinin toplumsal cinsiyet kavramını ağırlıklı olarak ayrımcılık ve cinsiyet rolleri üzerinden yorumladığını ortaya koymuştur. Öğrenciler, cinsiyet kimliğine atfedilen toplumsal beklentileri benimseyerek toplumsal cinsiyet eşitliği kavramına mesafeli durmuşlardır. Günlük yaşamda cinsiyet yanlılığı, önyargı ve belirli cinsiyet rollerine ilişkin kalıplaşmış inançların yaygın olduğu belirlenmiştir. Öğrencilerin büyük bir kısmı meslek seçimi konusunda cinsiyetin önemli olmadığını düşünmekle birlikte, ev işleri ve çalışma hayatındaki sorumlulukların cinsiyete göre ayrıldığını düşünmektedir. Kıyafet tercihlerinde de cinsiyet temelli ayrımcılığa yönelik güçlü bir inanç hakimdir. Bu bulgular, ortaokul çağındaki bireylerin toplumsal cinsiyet stereotiplerinden etkilenerek cinsiyet eşitsizliğine dair içselleştirilmiş inançlar geliştirdiğini göstermektedir. Araştırma bulguları ışığında farklı sınıf seviyelerinde ve çeşitli öğrenme alanlarında toplumsal cinsiyet konusunda çalışmaların yapılması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Toplumsal Cinsiyet
• Etkin Vatandaşlık
• Sosyal Bilgiler

Middle School Students' Perceptions of Gender Equality in the Context of Active Citizenship

Öz

Gender equality is a fundamental concept that contributes to the construction of a democratic society by strengthening women’s status in social life. Education is considered one of the most effective tools for achieving this equality. In particular, social studies courses, which aim to foster democratic citizenship skills, play an important role in raising students’ awareness of gender equality. In this context, this study determined seventh-grade students’ perceptions of gender equality within the “Active Citizenship” learning domain of the social studies curriculum. Adopting a qualitative case study design, semi-structured interviews were conducted with a study group of 40 seventh-grade students and analyzed through content analysis. Findings showed middle school students predominantly interpreted the concept of gender through the lens of discrimination and gender roles. By internalizing social expectations attributed to gender identity, students distanced themselves from the notion of gender equality. It was determined that gender bias, prejudice, and stereotypical beliefs regarding specific gender roles are prevalent in daily life. While the majority of students believe that gender is not important in choosing a profession, they also believe that responsibilities in housework and working life are divided according to gender. A strong belief in gender-based discrimination also prevails regarding clothing preferences. These findings indicate that middle school students develop internalized beliefs about gender inequality influenced by gender stereotypes. Recommendations included that studies on gender be conducted at different grade levels and across various learning domains.

Anahtar Kelimeler

• Gender
• Social Studies
• active citizenship

Kaynakça

1. Acar Şimşek, G. (2019). *Eğitim ve öğretim ekseninde toplumsal cinsiyet kaynaklı eşitsizliklerin izdüşümleri *(Tez No. 656804) [Yüksek lisans tezi, Akdeniz Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
2. Akar, T., & Aksoy, A. B. (2018). Çocukların anne babalarına yönelik algılarının toplumsal cinsiyet bağlamında incelenmesi. *Adnan Menderes Üniversitesi Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi*, *9(*1), 31-46. [https://izlik.org/JA64NL26UU](https://izlik.org/JA64NL26UU)
3. Arslan, E. (2022). Nitel araştırmalarda geçerlilik ve güvenilirlik. *Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi*, (51), 395-407. [https://doi.org/10.30794/pausbed.1116878](https://doi.org/10.30794/pausbed.1116878)
4. Başerer Berber, Z. (2021). Eğitimde toplumsal cinsiyet eşitsizliğini giderme yolları. *Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi*, *10*(3), 1215-1223. `https://doi.org/10.7884/teke.5288`
5. Cincil, F. (2020). *Sivil toplum kuruluşları hakkında hazırlanan vignettelerle öğrencilerin etkin vatandaşlık algılarının belirlenmesi* (Tez No. 649559) [Yüksek lisans tezi, Trabzon Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
6. Connell, R. W. (2016). *Toplumsal cinsiyet ve iktidar* (C. Soydemir, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
7. Coşkun, A. (2018). Türkiye’deki karma eğitim uygulamasına yönelik öğretmen görüşleri. *Eğitim Bilim Toplum Dergisi*, *16*(64), 43-93.
8. Council of Europe. (2004). *Gender mainstreaming. *Council of Europe Press. [https://rm.coe.int/1680596135](https://rm.coe.int/1680596135)

9. Creswell, J. W. (2013). *Nitel araştırma yöntemleri* (M. Bütün & S. B. Demir, Çev. Ed.). Siyasal Kitabevi.
10. Çoban, O., & Akşit, İ. (2018). 2005 ve 2017 Sosyal Bilgiler öğretim programlarının öğrenme alanı, kazanım, kavram, değer ve beceri boyutları. *Journal of History Culture and Art Research, 7*(1), 479-505. [http://dx.doi.org/10.7596/taksad.v7i1.1395](http://dx.doi.org/10.7596/taksad.v7i1.1395)
11. Daşlı, Y. (2019). Öğrencilerin toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin tutumların belirlenmesi üzerine bir alan araştırması*.* *Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi*,* 16(*1), 364-385*. *[http://dx.doi.org/10.23891/efdyyu.2019.129](http://dx.doi.org/10.23891/efdyyu.2019.129)
12. Durutürk, B. (2020). Toplumsal cinsiyet rollerinin “şifrelemedeşifreleme” kuramı üzerinden değerlendirilmesi: Küreyerelleşme ekseninde ramazan ayında yayınlanan coca-cola reklamı. *Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 24*(1), 53-64.
13. Ecevit, Y. (2021). *Toplumsal cinsiyet eşitliğinin temel kavramları*. CEİD Yayınları.
14. Gardiner, H. W., & Gander, M. J. (2015). *Çocuk ve ergen gelişimi*. İmge Kitabevi.
15. Göğüş Tan, M. (2018). *Eğitimde toplumsal cinsiyet eşitliği haritalama ve izleme çalışması* (Rapor No: 3). Cinsiyet Eşitliği İzleme Derneği. [https://dspace.ceid.org.tr/handle/1/182](https://dspace.ceid.org.tr/handle/1/182)
16. Göz, N. L., & Gürdoğan Bayır, Ö. (2016). Etkili vatandaşlık ve çatışma çözme becerisi. Ö. Demirel ve S. Dinçer (Ed.), *Eğitim bilimlerinde yenilikler ve nitelik arayışı* içinde (pp. 915–934). Pegem Akademi.
17. Gür, E. (2023). *Çalışan ve çalışmayan annelerin çocuklarında toplumsal cinsiyet algıları: İlkokul üçüncü ve dördüncü sınıf öğrencileri örneği *(Tez No. 802097) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Aydın Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
18. Gürcan, N., & Kargın, T. (2023). Okulöncesi çocuklarında toplumsal cinsiyet kalıp yargıları: Bir eleştirel okuryazarlık çalışması. *RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi*, (34), 487-511. [https://doi.org/10.29000/rumelide.1316247](https://doi.org/10.29000/rumelide.1316247)
19. Kafa, E. (2021). 2005 ve 2018 Sosyal Bilgiler öğretim programlarının toplumsal cinsiyet bağlamında karşılaştırmalı analizi. *Vankulu Sosyal Araştırmalar Dergisi*, (8), 83-106. [https://izlik.org/JA87NW63FN](https://izlik.org/JA87NW63FN)
20. Karabekmez, S., Yıldırım, R. G., Özyılmaz Akamca, G., Ellez, A. M., & Bulut Üner, A. N. (2018). Okul öncesi dönemde mesleklere ilişkin toplumsal cinsiyet algısı. *Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi*, *38*(2), 469-512. [https://doi.org/10.17152/gefad.376324](https://doi.org/10.17152/gefad.376324)
21. Karagöz, İ. (2016). G*örsel sanatlar dersi alan öğrencilerin görsel kültür okumalarıyla toplumsal cinsiyet algılarının belirlenmesi* (Tez No. 429472) [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
22. Körükcü, M., Uslu, S., & Çetin, M. (2020). Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarının kadına yönelik algılarının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. *Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi*, *9*(3), 1461-1478. [https://doi.org/10.33206/mjss.643168](https://doi.org/10.33206/mjss.643168)
23. Kuş, E. (2012). *Nicel-nitel araştırma teknikleri: Sosyal bilimlerde araştırma teknikleri: Nicel mi nitel mi?* Anı Yayıncılık.
24. Lips, H. M. (2017). *Sex and gender: An introduction*. Waveland Press.
25. Marshall, C., & Rossman, G. B. (2014). *Designing qualitative research*. Sage.
26. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). *Qualitative data analysis: An expanded sourcebook* (2nd ed.). Sage.
27. Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). Sosyal Bilgiler Dersi öğretim programı (ilkokul ve ortaokul 4, 5, 6 ve 7. sınıflar). TTKB. [http://mufredat.meb.gov.tr/ProgramDetay.aspx?PID=354](http://mufredat.meb.gov.tr/ProgramDetay.aspx?PID=354)
28. Özdemir, H. (2019). Toplumsal cinsiyet perspektifinde erkeklik ve kadınlık algısı: Bir alan araştırması. *Asya Studies,* *4*(10), 90-107. [https://doi.org/10.31455/asya.612384](https://doi.org/10.31455/asya.612384)
29. Özer, G., & Keser, P. B. (2020). Annelerinin ev içi ve ev dışı rollerine yönelik okul öncesi çocukların görüşlerinin toplumsal cinsiyet açısından incelenmesi. *Değerler Eğitimi Dergisi*, *18*(39), 377-413. [https://doi.org/10.34234/ded.679593](https://doi.org/10.34234/ded.679593)
30. Sağır, A., Işın, B., & Sallı, Ş. (2021). Çocuk kıyafetleri üzerinden gündelik hayatın inşası: Cinsiyetlendirme üzerine nitel bir çalışma. *Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi*, *25*(1), 269-290. [https://izlik.org/JA99RF24PJ](https://izlik.org/JA99RF24PJ)
31. Seçgin, F., & Tural, A. (2011). Sınıf öğretmenliği bölümü öğretmen adaylarının toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin tutumları. *Education Sciences*, *6*(4), 2446-2458. [https://izlik.org/JA86EG43AW](https://izlik.org/JA86EG43AW)
32. Seven, N. (2019). Üniversite öğrencilerinin toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin tutumları. Pesa *Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi*, *5*(2), 134-149. [https://doi.org/10.25272/j.2149-8385.2019.5.2.08](https://doi.org/10.25272/j.2149-8385.2019.5.2.08)
33. Süvari, Ş., & Tangülü, Z. (2020). Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarının aktif vatandaşlık öz yeterliliklerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi (Ege Bölgesi Örneği). *Türk Eğitim Bilimleri Dergisi*, *18*(2), 799-818. [https://doi.org/10.37217/tebd.811544](https://doi.org/10.37217/tebd.811544)
34. Temur, S. (2023). *Etkin vatandaşlık konularının aktarımında eğitici çizgi romanların akademik başarıya olan etkisi *(Tez No. 806819) [Yüksek lisans tezi, Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
35. Temur, S. (2024). Sosyal Bilgiler ders kitaplarında “küresel bağlantılar” öğrenme alanında yer alan değerlerin incelenmesi. *Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi*, *44*(2), 1411-1451. [https://doi.org/10.17152/gefad.1378053](https://doi.org/10.17152/gefad.1378053)
36. United Nations Development Programme Türkiye. (2021). *Toplumsal cinsiyete duyarlı iletişim rehberi*. [https://www.undp.org/tr/turkiye/publications/toplumsal-cinsiyete-duyarli-iletisim-rehberi](https://www.undp.org/tr/turkiye/publications/toplumsal-cinsiyete-duyarli-iletisim-rehberi)
37. United Nations Development Programme Türkiye. (2024). *Toplumsal cinsiyet eşitliği: Neden önemli?* [https://www.undp.org/turkiye/gender-equality](https://www.undp.org/turkiye/gender-equality)
38. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. (2019). *From access to empowerment: UNESCO strategy for gender equality in and through education 2019-2025*. [https://doi.org/10.54675/IJGQ3826](https://doi.org/10.54675/IJGQ3826)
39. United Nations Global Compact. (2024). *Endorse the Women's empowerment principles*. [https://unglobalcompact.org/take-action/action/womens-principles](https://unglobalcompact.org/take-action/action/womens-principles)
40. Vatandaş, C. (2007). Toplumsal cinsiyet ve cinsiyet rollerinin algılanışı. *İstanbul Journal of Sociological Studies*, (35), 29-56. [https://izlik.org/JA54DC74LS](https://izlik.org/JA54DC74LS)
41. World Bank. (2001). *Attacking Poverty: World Development Report 2000/01*. Oxford University Press. [https://hdl.handle.net/10986/11856](https://hdl.handle.net/10986/11856)
42. Yağan Güder, S. (2014). *Okul öncesi dönemdeki çocukların toplumsal cinsiyet algılarının incelenmesi *(Tez No. 363226) [Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
43. Yeşil, A., & Balcı Karaboğa, F. A. (2021). Ortaokul öğrencilerinde toplumsal cinsiyet eşitliği farkındalığı. *Journal of Qualitative Research in Education*, 28, 51-78. [https://doi.org/10.14689/enad.28.3](https://doi.org/10.14689/enad.28.3)
44. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). *Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri* (12. baskı). Seçkin.