Uşak’ın Antik Kent Peyzajındaki Tümülüslerin Değerlendirilmesi

Öz

Uşak, Batı Anadolu sahilleri ile Orta Anadolu arasında kalan bölgede, İç Batı Anadolu’da yer alan bir ilimizdir. Uşak’ın doğusu Phrygia, batısı ise Lydia toprakları olarak kabul edilmektedir. Uşak ili Sardeis’e 100-120 km uzaklıktadır. Uşak Bölgesi’nde çok sayıda tümülüs vardır. Bu tümülüsler Uşak’ın batısında Manisa sınırına ve Gediz Irmağı’na yakın bölgelerde yoğundur. Özellikle Güre (Bagis) çevresindeki tümülüslerde Lydia Dönemi’ne ait zengin mezar hediyeleri ortaya çıkmıştır. Güre çevresindeki Basmacı, İkiztepe, Velişintepe, Aktepe, Toptepe gibi tümülüslerde ortaya çıkarılan Lydia soylularına ait önemli eserler Uşak Müzesi’nde sergilenmektedir. Bu makalede Uşak genelinde var olan 52 kadar tümülüs üzerinde değerlendirmeler yapılmıştır. Bunlardan 19 tanesi merkez ve özellikle Güre çevresinde, 14 tanesi Eşme Bölgesi’nde, 9 Banaz’da, 9 Sivaslı’da ve 2 tanesi de Ulubey’dedir. Bu tümülüslerin bazısı 2-3 m yüksekliğinde küçük boyutludur. Bazısı ise oldukça büyüktür. Güre çevresi, Banaz-Ahatköy, Eşme-Bozlar, Sivaslı-Selçikler çevresi tümülüslerin yoğunlaştığı alanlardır. Güre’de, Gediz Irmağı’nın (Hermos) geçtiği bölge ve çevresindeki tümülüsler Lydia Dönemi’ne aittir. Sivaslı-Selçikler tümülüsleri ise Lydia geleneğinde fakat Pers etkili tümülüslerdir. Ayrıca daha az olmakla beraber Helenistik-Roma Dönemi tümülüsleri de bölgede bulunmaktadır. Bölgedeki tümülüsler genel olarak dromoslu, ön oda ve taştan yapılmış kare veya dikdörtgen planlı mezar odasından oluşmaktadır. Tümülüsler semerdam veya düz atkılı örtü sistemleriyle inşa edilmişlerdir. Güre çevresindeki tümülüsler krepis duvarı ile çevrilidir. Mermer veya kireçtaşı tümülüslerin inşasında kullanılmıştır. Uşak Bölgesi tümülüsleri kültürel miras olarak ülkemizin önemli zenginliklerindendir.

Anahtar Kelimeler

• Uşak
• Güre
• Tümülüs
• Lydia
• Pers
• Gediz

Evaluation of Tumuli in the Ancient Urban Landscape of Uşak

Öz

Uşak is a city located in Central-Western Anatolia, in the region between the western Anatolian coast and Central Anatolia. The east of Uşak is considered to be Phrygia, and the west is considered to be Lydian. Uşak is 100-120 km away from Sardis. There are many tumuli in the Uşak region. These tumuli are concentrated in the west of Uşak, near the Manisa border and the Gediz river. Especially the tumuli around Güre (Bagis) yielded many burial offerings belonging to the Lydian Period. Artifacts belonging to the Lydian nobles, unearthed in tumuli such as Basmacı, İkiztepe, Velişintepe, Aktepe and Toptepe around Güre, are exhibited in the Uşak Museum. In this article, evaluations were made on approximately 52 tumuli in Uşak. 19 of these are in the center and especially around Güre, 14 in Eşme region, 9 in Banaz, 9 in Sivaslı and 2 in Ulubey. Some of these tumuli are small in size, 2-3 m high. Some are quite large. Güre surroundings, Banaz-Ahatköy, Eşme-Bozlar, Sivaslı-Selçikler are the areas where tumuli are concentrated. The area where the Gediz River (Hermos) flows and the tumuli around it in Güre belong to the Lydian period. Sivaslı-Selçikler tumuli are tumuli built in the Lydian tradition but under Persian influence. There are also Hellenistic-Roman period tumuli in the region, although fewer. The tumuli in the region generally consist of a dromos, an antechamber and a square or rectangular planned grave chamber.

Anahtar Kelimeler

• Uşak
• Güre
• Tumulus
• Lydia
• Persia
• Gediz

Kaynakça

1. Akbıyıkoğlu, K. (1991). Güre Basmacı Tümülüsü KurtKazısKazısı. Müze Kurtarma Kazıları Semineri, I, 1-23. Erişim Adresi: http://www.kulturvarliklari.gov.tr/sempozyum_pdf/muze_kurtarma 01.muze.kurtarma.pdf
2. Akbıyıkoğlu, K. (1993). Güre Velişin Tepe Tümülüsü Kurtarma Kazısı. Müze Kurtarma Kazıları Semineri, III, 53-63. Erişim adresi: http://www.kulturvarliklari.gov.tr/sempozyum_pdf/muze_kurtarma/ 03.muze.kurtarma.pdf
3. Akbıyıkoğlu, K. (1994). Kayaağıl Tümülüsü Kurtarma Kazısı. Müze Kurtarma Kazıları Semineri, IV, 69-82. Erişim Adresi: http://www.kulturvarliklari.gov.tr/sempozyum_pdf/muze_kurtarma/ 04.muze.kurtarma.pdf
4. Akbıyıkoğlu, K. (1996). 1994 Yılı Güre İkiztepe Tümülüsü Kazısı. Müze Kurtarma Kazıları Semineri, VI, 163-176. Erişim Adresi: http://www.kulturvarliklari.gov.tr/sempozyum_pdf/muze_kurtarma/ 06.muze.kurtarma.pdf
5. Arslan, M. ve Metin, M. (2014). 2012 yılı Akyurt-Kalaba Tümülüsü Kurtarma Kazısı. Anadolu/Anatolia, 40, 145-178. Erişim Adresi: https://www.acarindex.com/anadolu/2012-yili-akyurt-kalaba-tumulusu-kurtarma-kazisi-179875
6. Atasoy, S. (1974). Aphrodisias Yöresindeki Tümülüsler. Belleten, 38(151), 351-357. doi:10.37879/ttkbelleten. 1169062
7. Aydın, B. (2007). The Hellenistic Pottery and Small Finds of Kordon Tumulus at Kordon Köyü/Salihli (Manisa) 2001. Jahreshefte des Österreichischen Archäologischen Institutes in Wien, 76, 7-64. doi: 10.1553/oejh76s7
8. Baughan, E. (2008). Persian Riders in Lydia? The Painted Frieze of the Aktepe Tomb Kline. XVII International Congress of Classical Archaeology, Roma 22-26 September, Roma, 24-36. Erişim Adresi: https://scholarship.richmond.edu/classicalstudies-faculty-publications/4/

9. Baughan, E. (2010). Lydian Burial Customs. N. D. Cahill (Ed.), Lydialılar ve Dünyaları/The Lydians and their World İçinde (s. 273-304). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
10. Ceylan, S. (2023). Uşak Müzesindeki Karun Hazineleri ve Anadolu-Pers Eserleri. Kurtuluşun 100. Yılında Uşak Içinde (s. 213-217). Uşak: Uşak Belediyesi Yayınları.
11. Dedeoğlu, H. (1992). Yabızlar Tepesi Tümülüsü. Müze Kurtarma Kazıları Semineri, II, 65-79. Erişim Adresi:http://www.kulturvarliklari.gov.tr/sempozyum_pdf/muze_kurtarma/02.muze.kurtarma.pdf
12. Dinç, R. (1993). Lydia Tümülüsleri, (Yayımlanmamış Doktora tezi), Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
13. Fıratlı, N. (1972). Uşak-Selçikler Kazısı ve Çevre Araştırmaları 1966-1970. Türk Arkeoloji Dergisi, XIX(2), 109-162. Erişim Adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkarkeolojidergisi/issue/ 67129/ 1048258
14. Gürtekin Demir, R. G. (2013). Lydian Art: Diversity and Cultural Interaction on an Anatolian Kingdom. Arkeoloji ve Sanat, 143, 87-102. Erişim Adresi: https://www.academia.edu/27123856/ LYDIA_SANATI_BIR_ANADOLU_ KRALLIGINDA_%C3%87E%C5%9EITLILIK_VE_K%C3%9CLT%C3%9CREL_ETKILESIM_Lydian_Art_Diversity_and_Cultural_Interaction_on_an_Anatolian_Kingdom
15. Hasdağlı, S. M. Z. (2017). Uşak’taki Lydia Tümülüsleri. R. M. Czichon, Ş. Söyler, B. Can ve İ. Çavuş (Ed.), Yüzey Araştırmaları ve Kazılar Işığında Uşak İçinde (s. 63-72). İstanbul: Zero Production.
16. Henry, O. (2016). Marking Karian soil. Lydian Tumuli in Karia, Sixth to Fourth Century BC. U. Kelp, O. Henry (Ed.), Tumulus as Sema: Space, Politics, Culture and Religion in the First Millenium BC İçinde (s. 429-444). Boston: De Gruyter.
17. Herodotos. (1973). Herodot Tarihi. (M. Ökmen, Çev.), İstanbul: Remzi Kitabevi.
18. Homeros. (1975). İlyada. (A. Erhat ve A. Kadir, Çev.), İstanbul: Sander Yayınları.
19. Hürmüzlü, B. (2007). Pisidia’da Gömü Geleneklerinin Işığında Kültürler Arası İlişkiler. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15, 1-22. Erişim Adresi: https://dergipark.org.tr/en/ download/article-file/118031
20. Il, Ö. (2009). Tumulı Asiae Minoris Untersuchung zu den Phrygischen und Lydischen Tumulusgräbern der Eeisenzeit im Zentralen und Westlichen Kleinasien, (Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades), Heidelberg Universsity, Heidelberg.
21. İzmirligil, Ü. (1975). Uşak-Selçikler tümülüsleri. Türk Arkeoloji Dergisi, 22(1), 41-69. Erişim adresi: https:// dergipark.org.tr/tr/pub/turkarkeolojidergisi/issue/67103/1048005
22. Köroğlu, K. (2011). Urartu: Krallık ve Aşiretler. K. Köroğlu-E. Konyar (Ed.), Urartu, Doğu’da Değişim İçinde (s. 12-55). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
23. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kütahya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu. (2014, Mart 28). 1611 Sayılı Karar [Kurul kararı]. Erişim Adresi: https://korumakurullari.ktb.gov.tr/Eklenti/23934,gure-1611.pdf?0
24. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kütahya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu. (2014, Eylül 25). 1984 Sayılı Karar [Kurul kararı]. Erişim Adresi: https://korumakurullari.ktb.gov.tr/Eklenti/33582,yenisehir-1984.pdf
25. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kütahya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu. (2015, Nisan 29). 2363 Sayılı Karar [Kurul kararı]. Erişim Adresi: https://korumakurullari.ktb.gov.tr/Eklenti/40418, guneli-2363.pdf
26. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kütahya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu. (2015, Mayıs 28). 2435 Sayılı Karar [Kurul kararı]. Erişim Adresi: https://korumakurullari.ktb.gov.tr/Eklenti/40815, aziziler-2435.pdf?0
27. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kütahya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu. (2017, Nisan 24). 3993 Sayılı Karar [Kurul kararı]. Erişim Adresi: https://korumakurullari.ktb.gov.tr/Eklenti/20170424-4-1.pdf
28. Liebhart, R. F.,Darbyshire, G., Erder, E. and Marsh, B. (2016). A Fresh Look at the Tumuli of Gordion. U. Kelp, O. Henry (Ed.), Tumulus as Sema: Space, Politics, Culture and Religion in the First Millenium BC İçinde (s. 627-636). Boston: De Gruyter.
29. Luke, C. and Roosevelt, C. H. (2016). Memory and Meaning in Bin tepe, the Lydian Cemetery of the ‘Thousand Mounds’. U. Kelp, O. Henry (Ed.), Tumulus as Sema. Space, Politics, Culture and Religion in the First Millenium BC İçinde (s. 407-428). Boston: De Gruyter.
30. Oy, H. (2018). İçbatı Anadolu’da Kutsal Bir Dağ: Murat Dağı (Dindymos). Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 40, 283-296. doi:10.21497/sefad.515373
31. Oy, H. (2018). İlk tunç çağında Uşak I. Merkez, Banaz ve Sivaslı ilçeleri. Ankara: Gece Kitaplığı.
32. Oy, H. (2023). Three New Sites in Southeastern Lydia: Kapancık, Gerdekkayası, and Ören. E. Laflı, ve G. Labarre (Ed.), Studies on the History and Archaeology of Lydia from the early Lydian Period to Late Antiquity İçinde (s. 506). Besançon: Presses Universitaires de Franche-Comté.
33. Oy, H. (2024). İlk Tunç Çağında Uşak II. Karahallı, Ulubey ve Eşme ilçeleri. Ankara: Akademisyen Yayınevi.
34. Oy, H. Coşar, D. ve Bektaş, G. (2019). Uşak-Ulubey İlk Tunç Çağı Araştırmaları. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 37(2), 209-229.
35. Özgen, İ. ve Öztürk, J. (1996). Heritage Recovered the Lydian Treasure, İstanbul: Republic of Turkey Ministry of Culture.
36. Özgen, İ. (2010). Lydian treasure. N. D. Cahill (Ed.), The Lydians and their World İçinde (s. 305-338). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
37. Pazarcı, S. (2017). Karun Hazinesi: Lanet mi, Ihanet mi?. R. M. Czichon, Ş. Söyler, B. Can ve İ. Çavuş (Ed.), Yüzey Araştırmaları ve Kazılar Işığında Uşak İçinde (s. 53-62). İstanbul: Zero Production.
38. Ratte, C. (2011). Lydian Architecture Ashlar Masonry Structures at Sardis. London: Harvard University Press.
39. Roosevelt, C. H. (2006). Tumulus Ssurvey and Museum Research in Lydia, Western Turkey: Determining Lydian-and Persian-Period Settlement Patterns. Journal of Field Archaeology, 31(1), 61-76. doi:10.1179/009346906791072061
40. Roosevelt, C. H. (2012). The Archaeology of Lydia, from Gyges to Alexander. New York: Cambridge University Press.
41. Roosevelt, C. H. and Luke, C. (2008). Looting Lydia: The Destruction of an Archaeological Landscape in Western Turkey. N. Brodie, M. Kersel, C. Luke ve K. W. Tubb (Ed.), Archaeology, Cultural Heritage, and the Antiquities Trade İçinde (s. 173-187). Gainesville, FL: University Press of Florida.
42. Sams, K. (2012). Frig tümülüsleri. T. Tüfekçi Sivas-H. Sivas (Ed.), Frigler. Midas’ın Ülkesinde Anıtların Gölgesinde içinde (s. 244-259). Istanbul: Yapı Kredi Yayınları.
43. Sardes Antik Kenti ve Bin Tepeler Lydia Tümülüsleri Alan Yönetim Planı, 2024-2028. (2024). Ankara: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü. Erişim adresi: http://www.kvmgm.gov.tr/ Eklenti/120992, sardesyp20122024pdf.pdf?0
44. Sevin, V. (2013). Anadolu’nun tarihi coğrafyası ı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
45. Strabon. (2000). Geographika. Antik Anadolu Coğrafyası (XII, XIII, XIV). (A. Pekman, Çev.), Istanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
46. Şimşek, C. (1994). Beylerbeyi III Nolu Tümülüs Kazısı. Müze Kurtarma Kazıları Semineri, IV, 117-127. Erişim Adresi: http://www.kulturvarliklari.gov.tr/sempozyum_pdf/muze_kurtarma/04.muze. kurtarma.pdf
47. Tan, T. (2017). The Hellenistic Tumulus of Eşenköy in NW Turkey. Anatolia Antiqua, XXV, 33-52. doi:10.4000/anatoliaantiqua.437
48. Taştemür, E. ve Dinçi M. (2019). 2017 Yılı Sebaste Antik Kenti ve Çevresi Yüzey Araştırması, Araştırma Sonuçları Toplantısı, 36(1), 479-500. Erişim Adresi: https://kvmgm.ktb.gov.tr/Eklenti/63779, 36arastirma1pdf.pdf?0
49. Tezcan, B. (1976). İkiztepe Kazısı. VIII. Türk Tarih Kongresi, Cilt I İçinde (s. 391-397). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. Erişim Adresi: https://ttk.gov.tr/viii-turk-tarih-kongresi-11-15-ekim-1976-ankara-i-cilt/
50. Tiryaki, S. G. (2016). Demir Çağ Milyas Mezarlıkları ve Ölü-Gömme Gelenekleri Üzerine Bir Ön-Değerlendirme. Adalya, XIX, 51-74. Erişim Adresi: https://dergipark.org.tr/en/pub/adalya/ issue/54568/743796
51. Uşak Kültürel Değerler Yapı Envanteri. (2007). İzmir: Uşak Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayını.
52. Ünan, S.,Yıldırım, F. ve Karadaş, F. (2021). Kütahya, Akalan (Karadiğin) Tümülüsü Kurtarma Kazısı. Kütahya Arkeoloji, Sanat Tarihi ve Tarih Araştırmaları Kütahya Müzesi 2020 Yıllığı İçinde (s. 21-68). Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayıncılık.
53. Yegül, F. K. (2020). Sardes: Tarih, Mimarlık ve Sehircilik. Anadolu Araştırmaları, 23, 135-158. doi:10.26650/anar.2020.23.820687
54. Yıldırım, R. (2012). Uşak ve Yöresinin Kültürel Tarihi. M. M. Öntuğ ve Y. İnel (Ed.), II. Uşak Sempozyumu, 13-15 Ekim 2011, Cilt II İçinde (s. 907-921). Uşak: Uşak Valiliği Yayınları.
55. Yıldırım, R. (2023). Antik çağlarda Uşak yöresi. Kurtuluşun 100. Yılında Uşak İçinde (s. 363-373). Uşak: Uşak Belediyesi Yayınları.
56. Yıldırım, Ş. (2023). Trakya’nın Anıt Mezarları Tümülüsler. İstanbul: Aktif Yayınları.
57. Yılmaz, M. A. (2017). Demir Çağı’nda Uşak. R. M. Czichon, Ş. Söyler, B. Can ve İ. Çavuş (Ed.), Yüzey Araştırmaları ve Kazılar Işığında Uşak İçinde(s. 45-52). İstanbul: Zero Production.
58. Young, R. S. (1957). Gordion excavations, 1956. Türk Arkeoloji Dergisi, VII(I), 26-38. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkarkeolojidergisi/issue/67119/1048203
59. Zararsız, A., Özen, L. ve Aydın, M. (2013). Uşak Müzesi Lydia Eserleri (Karun Hazineleri), Metal Analizleri. P. Ayter, Ş. Demirci ve A. M. Özer (Ed.), III. Odtü Arkeometri Çalıştayı: Türkiye Arkeolojisinde Metal: Arkeolojik ve Arkeometrik Calışmalar, Prof. Dr. Halet Çambel Onuruna Bildiriler Kitabı, 3-5 Ekim 2013 içinde (s. 92-103). Ankara. Erişim adresi: https://kurumsalarsiv. tenmak.gov.tr/bitstreams/a2518d53-238d-40d2-bd0fac1bba4ae01b/download