Afetlerin Tarihî Yapılara Etkisi: 2023 Kahramanmaraş Depremleri Işığında Şanlıurfa’da Hasar Gören Yapıların Tarihsel, Mekânsal ve Yapısal Özellikleri Üzerine Bir İnceleme

Öz

Kültürel miras açısından zengin bir şehir olan Şanlıurfa, pek çok medeniyetin izlerini barındıran tarihî bir kenttir. Öte yandan doğal ve beşerî afetlere bağlı olarak şehir dokusundan kopan tarihî yapılar nedeniyle kentin tarihî mirasına dair çok az bilgi günümüze ulaşabilmiştir. Bu bağlamda çalışmanın temel kaygısı, özgün kent mimarisinde yer alan yapıların korunarak gelecek nesillere aktarılmasının gerekliliğinin ortaya konulması olmuştur. Bundan hareketle araştırmada, 6 Şubat 2023 yılında meydana gelen Kahramanmaraş merkezli iki büyük depremin tarihî Şanlıurfa yapılarına olan tarihsel, mekânsal ve yapısal etkisine odaklanılmıştır. Çalışmada, somut veriler saha gözlemi yapılıp kayda alınarak; soyut veriler ise literatürden faydalanılarak bir arada ele alınmış ve araştırmaya derinlik kazandırılmıştır. Gözlem, analiz, veri toplama ve sentez metotları izlenerek oluşturulan araştırmada, eski Urfa kent merkezini betimleyen sembol noktalar örneklem alınarak, mekânın geleneksel doku ile bütünlük arz ettiği mimarî yapılar incelemeye tabi tutulmuştur. Bu yapıların şehir dinamiklerindeki önemlerini göstermek amacıyla tarihçelerine değinilmiş, şehir misyonundaki yerleri açıklanmış ve inşa durumları ile nihai vaziyetleri resmedilmiştir. İlaveten Şanlıurfa’nın çok kültürlü ve çok dinli geçmişine dair bağlamsal anlatım yapılarak hasarlı yapıların tarihsel ve kültürel önemlerini anlayabilmek için bir zemin hazırlanmıştır. Tüm bilgi ve veriler sentezlendikten sonra, kent dokusu hakkında genel bir değerlendirme yapılmıştır. Çalışma konusunun afet olması ve bazı yapılarda ağır hasar bulunması göz önünde bulundurularak, depremin yol açtığı yıkım nedeniyle tehlike arz eden yapıların deprem sonrası durumları ile ilgili sınırlı bilgi ve gözleme yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Tarihî Urfa
• Kent Yapısı
• Kent Tarihi
• Afetler
• Deprem.

Etik Beyan

Yazarın bu araştırma ile ilgili herhangi başka bir yazar ile çıkar çatışması yoktur. Makale, özgün bir çalışmanın ürünü olup hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davranılmış ve kullanılan tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterilmiştir. Bu bağlamda makalede akademik etik görev ve sorumluluklara riayet edildiğini sorumlu yazar olarak beyan ederim.

Teşekkür

Akademik rehberliği ile desteklerinden ötürü danışman hocam Prof. Dr. Mehmet Emin ÜNER’e teşekkür ederim.

The Impact of Disasters on Historical Structures: An Examination of the Historical Continuity, Spatial Location, and Structural Characteristics of Damaged Structures in Şanlıurfa in Light of the 2023 Kahramanmaraş Earthquakes

Öz

Şanlıurfa, a city rich in cultural heritage, is a historical city bearing traces of many civilizations. On the other hand, due to historical structures being separated from the city fabric as a result of natural and man-made disasters from the past to the present, very little information about the city's historical heritage has been preserved. In this context, the main concern of the study was to highlight the need to preserve the structures that are part of the city's unique architecture and pass them on to future generations. Based on this, the research focuses on the historical, spatial, and structural impact of the two major earthquakes centered in Kahramanmaraş on February 6, 2023, on the historical structures of Şanlıurfa. In the study, concrete data was collected through field observations and recorded, while abstract data was obtained from the literature and examined together to add depth to the research. Following the methods of observation, analysis, data collection, and synthesis, the study examined architectural structures that exemplify the symbolic points describing the city center of old Urfa, focusing on those that maintain integrity with the traditional fabric of the space. To demonstrate the importance of these structures in the city's dynamics, their histories were touched upon, their place in the city's mission was explained, and their construction status and final condition were depicted. In addition, a contextual narrative of Şanlıurfa's multicultural and multi-religious past was provided to lay the groundwork for understanding the historical and cultural significance of the damaged structures. After synthesizing all the information and data, a general assessment of the urban fabric was made. Considering that the subject of the study was a disaster and that some structures were severely damaged, limited information and observations were provided regarding the post-earthquake status of structures that posed a threat due to the destruction caused by the earthquake.

Anahtar Kelimeler

• Historical Urfa
• Urban Structure
• Urban History
• Disasters
• Earthquake.

Etik Beyan

The author has no conflict of interest with any other author regarding this study. The article is the product of an original study and the principles and rules of scientific ethics have been complied with in all stages of preparation, data collection, analysis and presentation of information, and references have been cited for all data and information used. In this context, I declare as the responsible author that academic ethical duties and responsibilities have been complied with in the article.

Teşekkür

I would like to thank my advisor, Prof. Dr. Mehmet Emin ÜNER, for his academic guidance and support.

Kaynakça

1. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. (2023). 6 Şubat Kahramanmaraş Depremleri Raporu.
2. Ak, S. (1988). Şanlı Urfa. Bayrak Yayımcılık.
3. Akkoyunlu, Z. (1998). Geleneksel Urfa evlerinin mimari özellikleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
4. Akman, K. (2020). Kent meydanlarının önemi ve değişen işlevi. Akademik Düşünce Dergisi, 1, 17–33.
5. Alan, H., vd. (2011). Van Depremleri (Tabanlı-Edremit) Raporu. TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası.
6. Asoğlu, İ. (2021). Osmanlı Urfası’nda kahve, kahvehaneler ve müdâvimleri. History Studies, 13(1), 99–112.
7. Asoğlu, İ. (2022). Osmanlı arkeolojisinin yerel tarihi üzerine bir gözlem: Urfa’da idareciler, arkeologlar ve bulgular. İstanbul Üniversitesi Art-Sanat Dergisi, 17, 35–58. https://doi.org/https://doi.org/10.26650/artsanat.2022.17.983246.
8. Başkanlık Osmanlı Arşivi [BOA], MVL. 23/14.

9. Beyoğlu, E. (2019). Mimarlık ve toplumsal değer açısından mahremiyet [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
10. Büyükkırcalı, M. (2019). Şanlıurfa kent merkezinde kabaltılar üzerine tipolojik bir değerlendirme [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hasan Kalyoncu Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
11. Çetin, C., Utkucu, M., & Alptekin, Ö. (2012). 17 Ağustos 1999 İzmit Depremi kırılma zonu boyunca artçı depremlerin etkinlik parametrelerinin (b ve p değerleri) uzaysal dağılımının incelenmesi. İstanbul Yerbilimleri Dergisi, 18(2), 123–138.
12. Demir, H. vd. (2022). Şanlıurfa Bedesteni (Kazaz Pazarı) üzerine mimari bir değerlendirme. Vakıflar Dergisi, 57, 143–155. https://doi.org/https://doi.org/10.16971/vakiflar.1056104.
13. Demir, H., & Halifeoğlu, F. M. (2023). Tarihi yapılarda kesişim mekânı olarak mahzen odaları: Şanlıurfa örneği. Kent Akademisi, 16(2), 1362–1373. https://doi.org/10.35674/kent.1166117.
14. Demirci, M. (2003). İslam’da şehir ve şehrin sosyal dinamikleri. İSTEM, 1(2), 129–146.
15. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2018). Tevbe Sûresi 18. Kur’an-ı Kerim (5. baskı, s. 188) içinde.
16. Earthquake Engineering Research Institute (EERI). (1999). The Izmit (Kocaeli), Turkey earthquake of August 17, 1999 (Special Earthquake Report).
17. Earthquake Engineering Research Institute (EERI). (2023). Engineering organizations release joint report on February 6, 2023 earthquakes (Special Earthquake Report).
18. Ekinci, A. (2018a). Osmanlı Urfası’nın “Amentüsü” olan mekânlar: Caddeler, sokaklar, tetirbeler, kabaltılar, madarlar ve soluk taşları. A. Ekinci (Ed.), Osmanlı Urfası (c. 2, s. 9–53) içinde. Urfa Okulu Yayınları.
19. Ekinci, A. (2018b). Şehrin aynası kapılar: Urfa şehir kapıları. A. Ekinci (Ed.), Osmanlı Urfası (c. 1, s. 67–77) içinde. Urfa Okulu Yayınları.
20. Erçetin, S. (2020). Geleneksel Urfa evlerinde çıkma. Akdeniz Sanat Dergisi, 14(26), 151–168.
21. Eyice, S. (2001). Kale. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (c. 24, s. 234–242) içinde. TDV Yayınları.
22. Güler, G. (2015). Urfa Ulu Camii haziresindeki mezar taşları. Türk İslâm Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 10(20), 171–190.
23. Güler, G. (2016). Urfa Mevlid-i Halil Camiisi haziresindeki mezar taşları. Vakıflar Dergisi, 46, 145–162.
24. Jackson, J., & McKenzie, D. (1984). Active tectonics of the Alpine Himalayan belt between western Turkey and Pakistan. Geophysical Journal International, 77(1), 185–264.
25. Kandilli Observatory and Earthquake Research İnstitute (KOERI). (2011). Van Earthquake Preliminary Report.
26. Karakaş, M. (2011). Şanlıurfa evliya ve âlimleri. Şanlıurfa Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları.
27. Karakaş, M. (2012). Şanlıurfa ve ilçelerinde kitabeler. Şanlıurfa Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları.
28. Karakılçık, H. (2016). İzmit Körfezi’nin sığ sismik verilerle sismik stratigrafik incelenmesi. Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi, 31(2), 365–378.
29. Közcü, H. (Haz.). (2016). Urfa mimarisinde kabaltılar. Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi.
30. Kuban, D. (1968). Anadolu-Türk şehri tarihî gelişmesi ve fiziki özellikleri üzerinde bazı gelişmeler. Vakıflar Dergisi, 7, 53–73.
31. Kuran, A. (1988). Mimar Sinan’ın camileri. Mimarbaşı Koca Sinan, yaşadığı çağ ve eserleri (c. 1, s. 175–214) içinde. Vakıflar Genel Müdürlüğü.
32. Kürkçüoğlu, A. C. (1993). Şanlıurfa camileri. Şanlıurfa İli Kültür Eğitim Sanat ve Araştırma Vakfı Yayınları.
33. Middle East Technical University Earthquake Engineering Research Center (METU EERC). (2011). 23 Ekim 2011 Mw 7.2 Van Depremi: Sismik ve yapısal hasara ilişkin saha gözlemleri.
34. NTV. (2023, 11 Şubat). Deprem ne kadar, kaç saniye sürdü? (Kahramanmaraş Depreminin yarattığı etki). https://www.ntv.com.tr/turkiye/deprem-ne-kadar-kac-saniye-surdu-kahramanmaras-depreminin-yarattigi-etki,dPPvIMxsWkSQXrMl50Koig. Erişim: 10.10.2025.
35. Oymak, M. (2007). Şehrin mimarî yapısı. Edessa’dan Urfa’ya (c. 2, s. 407–456) içinde. Atılım Üniversitesi Türkiye Tarih Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları.
36. Sabırsız, E., & Şöhret, M. (2024). 6 Şubat Depremlerinin Türkiye ekonomisi üzerindeki makroekonomik, sosyal ve çevresel etkileri (Deprem özel sayısı). Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 15(1), 571–597.
37. Saraç, M. A. (2018). Tanıklarıyla Urfaca Urfalıca (Sözlük) (c. 2–3). Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi Kütüphane Yayınları.
38. Segal, J. B. (1997). Kutsanan şehir Edessa. (S. Çakmakçı, Çev.). ŞURKAV Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1970).
39. Söyler, N. (2019). Güneydoğu Anadolu’da Roma kaleleri ve savunma sistemi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
40. Şeker, M. & Korkut C. (Ed.). (2023). Doğu Anadolu fay hattı depremleri: Tespitler ve öneriler (2. Baskı). Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları.
41. T.C. Resmî Gazete. (2007, 6 Mart). Deprem bölgelerinde yapılacak binalar hakkında yönetmelik (Sayı: 26454). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2007/03/20070306-3.htm. Erişim: 10.10.2025.
42. T.C. Şanlıurfa Valiliği İl Afet ve Acil Durum Müdürlüğü, & AFAD Planlama ve Risk Azaltma Dairesi. (2021). İl Afet Risk Azaltma Planı (İRAP).
43. The World Bank. (2023, February 27). Dünya Bankası’nın Afet Değerlendirme Raporuna göre Türkiye’deki deprem hasarının maliyetinin 34 milyar doları aşması bekleniyor. https://www.worldbank.org/tr/news/press-release/2023/02/27/earthquake-damage-inturkiye-estimated-to-exceed-34-billion-world-bank-disaster-assessment-report. Erişim: 20.10.2025.
44. Tonghini, C. (2021). From Edessa to Urfa the fortification of the citadel. Archaeopress Archaeology.
45. Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB). (2012). Van Depremi Hasar Tespit Raporu. https://www.samsunmimar.org/dosyalar/13273225253048.pdf. Erişim: 20.10.2025.
46. Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB). (2023). 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremleri Sonucu Oluşan Yapısal Hasarlara İlişkin Gözlem ve Değerlendirme Raporu (2. Baskı). https://www.imo.org.tr/Eklenti/8624,deprem-rapor-2-webpdf.pdf?0. Erişim: 20.10.2025.
47. Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB). (2023). 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremleri Raporu. https://www.tmmob.org.tr/sites/default/files/tmmob_deprem_raporu-part-1.pdf. Erişim: 20.10.2025.
48. Türk Tabipleri Birliği. (2023). Olağandışı Durumlarda Hızlı Değerlendirme ve Müdahale Ekibi Şanlıurfa Hızlı Değerlendirme Raporu (14-21 Şubat 2023). https://www.ttb.org.tr/userfiles/files/sanliurfa_rapor_1421Subat2023.pdf. Erişim: 20.10.2025.
49. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2023). 2023 Kahramanmaraş ve Hatay Depremleri Raporu.
50. U.S. Geological Survey. (2023). M7.8 and M7.5 Kahramanmaraş Rarthquake sequence, Türkiye. https://www.usgs.gov/news/featured-story/m78-and-m75-kahramanmaras-earthquake-sequence-near-nurdagi-turkey-turkiye. Erişim 09.10.2025.
51. Üner, M. E. (2006). XVII. yüzyılda Müslim-gayrimüslim ilişkilerinin olumlu bir örneği: Urfa’da Müslüman-Ermeni ilişkileri. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, 43, 105–114.
52. Üner, M. E. (2009). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Urfa tarihi. Şanlıurfa Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları.
53. Üner, M. E. (2021). Evliya Çelebi’nin izinde: Birecik’ten Urfa’ya. Müstakil Düşünenler, 1, 7–14.
54. Yalçın, Ş. vd. (2018). Investigation of the photoluminescence properties of Urfa Stone powder doped with chromium oxide. Arabian Journal of Geosciences, 11, 1–4. https://doi.org/https://doi.org/10.1007/s12517-018-3513-7.