Yitirilmekte Olan Geleneksel Meskenlere Ait Bir Örnek: Siirt Cas Evleri

Öz

Günümüz Türkiye’si, binlerce yıllık medeniyet geçmişi ve köklü kültürel mirasıyla mimari anlamda da çok büyük hazineleri barındırmaktadır. Türkiye’nin çok çeşitli coğrafi şartları sayesinde, yöresel mimari anlamında büyük bir çeşitlilik söz konusudur. Türkiye’deki yöresel mimarinin karakteristik örneklerinden birisi de Siirt’teki “Cas Evleri”dir. Siirt’teki zengin jips yataklarının sağladığı doğal alçı malzeme ve yöre ikliminin şekillendirmiş olduğu bu mesken tipleri, Siirt tarihinde köklü bir yer edinmiştir. Öyle ki Siirt bu mesken tiplerinden kaynaklı olarak “Beyaz Kent” olarak da anılagelmiştir. Kale benzeri, kesik piramidal yapıları, beyaz cas harcı sıvalı, dıştan düz içten ise tonoz kubbeli bu evler, aynı zamanda geleneksel “Türk Evi” yapılarından da pek çok karakteristiği bünyesinde barındırmaktadır. Yöre ekonomik şartlarının yansımasını da başta Siirt fıstığı kurutma ve depolama alanları, dibekler, soğuk hava depoları (Tabok) olmak üzere türlü ünitelerle görebilmekteyiz. Yerleşme coğrafyası odağında analizini yapmış olduğumuz Siirt cas evleri çalışmamızda, literatür taraması akabinde 2024-2025 yılları arasında Siirt’in tüm ilçelerine düzenlemiş olduğumuz arazi çalışmalarıyla söz konusu meskenlerin günümüzdeki durumları tespit edilerek, bu konuda yapılması gerekenlere odaklanılmıştır. Bu amaçla incelenen toplam 124 cas evinin coğrafi ve mimari sürdürülebilirlik açısından avantaj ve dezavantajları da üzerinde durulan bir diğer nokta olmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Yerleşme Coğrafyası
• Yöresel Mimari
• Mesken
• Cas Evleri
• Tillo
• Siirt.

An Example of Endangered Traditional Houses: Siirt Cas Houses

Öz

Today’s Türkiye, with its thousands of years of civilisational history and deep-rooted cultural heritage, also harbours immense architectural treasures. Thanks to Türkiye’s diverse geographical conditions, there is a great variety in regional architecture. One of the characteristic examples of regional architecture in Türkiye is the ‘Cas Houses’ in Siirt. These dwelling types, shaped by the natural plaster material provided by the rich gypsum deposits in Siirt and the local climate, have established a deep-rooted place in Siirt’s history. So much so that Siirt has come to be known as the ‘White City’ due to these dwelling types. These houses, with their castle-like, truncated pyramidal structures, white cas mortar plaster, flat exteriors and vaulted interiors, also incorporate many characteristics of traditional ‘Turkish Houses.’ The economic conditions of the region are also reflected in various units, including Siirt pistachio drying and storage areas, mortars, and cold storage facilities (Tabok).In our study of Siirt cas houses, which we analysed with a focus on settlement geography, we conducted fieldwork in all districts of Siirt between 2024 and 2025 following a literature review to determine the current state of these dwellings and focus on what needs to be done in this regard. Another point of focus was the advantages and disadvantages of the 124 cas houses examined in terms of geographical and architectural sustainability.

Anahtar Kelimeler

• Settlement Geography
• Local Architecture
• Dwelling
• Cas Houses
• Tillo
• Siirt.

Kaynakça

1. Akın, C.T., Bekleyen, A., Yıldırım, M., (2016). “Preservation initiatives for the truncated pyramid-shaped traditional houses of Siirt, Turkey”, Frontiers of Architectural Research (2016)5, pp. 360 – 370, http://dx.doi.org/10.1016/j.foar.2016.06.005
2. Alkan, A., (2018). Orta ve Aşağı Botan Vadisi’ndeki Geleneksel Kır Konutları ve Sürdürülebilirliği Üzerine Bir İnceleme, Turkish Studies, 13(18), 117 – 142.
3. Anonim, (1968). Siirt İl Yıllığı 1967, Ajans – Türk Matbaası, s. 179, Ankara.
4. Anonim, (2012). “Anadolu’da Kırsal Mimarlık”, Bursa Büyükşehir Belediyesi, Tarihî Kentler Birliği ve ÇEKÜL Vakfı ortak basımı, s. 26, Bursa.
5. Anonim, (2021). Siirt İli Somut Kültürel Miras Envanteri, Cilt: 1 – 2 – 3., (Ed. Zekai Erdal), Siirt Valiliği.
6. Anonim, (2023). “Siirt İli 2022 Yılı Çevre Durum Raporu”, Türkiye Cumhuriyeti Siirt Valiliği
7. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü, ÇED ve Çevre İzinleri Şube Müdürlüğü, Siirt.
8. Aran, K., (2000). “Barınaktan Öte / Anadolu Kır Yapıları”, Tepe Mimarlık Kültürü Merkezi, Ofset Yapımevi, İstanbul.

9. Aydın, D., (2008). “Halk Mimarisi Bağlamında Kilistra’da (Gökyurt) Yerleşme ve Mesken Nitelikleri”, Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi / 38. ICANAS, Cilt: 1, s. 175 – 188, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
10. Baran, M., (2006). Halk Mimarisinin Halkbilimi Bağlamında Değerlendirilmesine Harran Evleri Örneği, Millî Folklor, 18(72), 141 – 156.
11. Bekleyen, A., Akın, C.T., Yıldırım, M., (2006). Siirt Yöresel Konut Mimarisi, Uluslararası Siirt Sempozyumu 19 – 21 Eylül, 563 – 582, İzmir.
12. Bozkurt, S.G., Altınçekiç, H., (2013). Anadolu’da Geleneksel Konut ve Avluların Özellikleri ile Tarihsel Gelişiminin Safranbolu Evleri Örneğinde İrdelenmesi, Journal of the Faculty of Forestry Istanbul University, 63(1), 69 – 91. https://doi.org/10.17099/jffiu.69807
13. Bulut, İ., (2016). “Anadolu Konut Kültüründen Kaybolmakta Olan Mesken Şekli: Yozgat’ın Karayapıları”, Türk Kültüründe Coğrafya II., Bölüm 14, (Ed. Turhan Çetin, Ali Meydan), Pegem Akademi, s. 289 – 313, Ankara.
14. Ceylan, S., (2013). Kırsal Mimarinin Örneklerinden “Serenler”in Coğrafi Açıdan İrdelenmesi, Doğu Coğrafya Dergisi, 17(27), 151 – 167.
15. Davulcu, M., (2005). Bartın Halk Mimarisi, Folklor Araştırmacıları Vakfı, http://www.folklor.org.tr/haber.detay.asp?kategori=mimari
16. Davulcu, M., (2015). Ormana Yöresi Geleneksel Konut Mimarisi ve Yapıcılık Geleneği, Kalemişi – Türk Sanatları Dergisi, 3(5), 47 – 96. DOI: 10.7816/kalemisi-03-05-03
17. Demir, E., (2014). “Adıyaman Ovasındaki Kır Yerleşmelerinde Mesken Tipleri”, Türk Coğrafya Dergisi, (39), 55 – 78. https://doi.org/10.17211/tcd.41975
18. Demir, Ş., (2016). Cumhuriyet Döneminde Siirt, Düzey Yayınevi, s. 148, İstanbul.
19. Demlikoğlu, U., (2018). 998 ve 1112 Numaralı Tapu Tahrir Defterlerine Göre Siirt Vakıfları (1526-1566), Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (44), 40 – 61.
20. Doğruyol, M., Ayhan, E., Karasın, A., (2023). Siirt Yığma Yapılı Cas Evlerinin Özellikleri, İnşaat Mühendisliğinde Yenilikçi Yaklaşımlar ve İnşaat Teknolojileri, (Ed. Atila Kumbasaroğlu), BİDGE Yayınları, Bölüm I., s. 8 – 24, Ankara.
21. Durmaz, M., Ege, M., (2023). Tarihi Kagir Yapılarda Kullanılan Duvar Malzemesi ve Harçların İncelenmesi: Siirt Örneği, (5. Bölüm), Disiplinlerarası Akademik Çalışmalar, Iksad Publications, s. 70 – 86, Ankara.
22. Dutoğlu, Y. (2012). Ak zambaklar şehri Tokat. İstanbul: Ötüken Yayınevi.
23. Ekinci, B., (2021). “Şeyh Nasreddin Konağı Divanhanesinde Kalem İşi Bezemeler”, idil, 83 (2021 Temmuz): 1049 – 1058. doi: 10.7816/idil-10-83-05
24. Eldem, S.H., (1954). Türk Evi Plan Tipleri, İTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları, İstanbul.
25. Erarslan, A., (2022). “Anadolu’dan Yöresel Konut Kültürü Örnekleri”, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
26. Göğebakan, Y., (2015). Karakteristik bir değer olan geleneksel Türk Evi’nin oluşumunu belirleyen unsurlar ve bu evlerin genel özellikleri, İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 1(1): 41 – 55. https://doi.org/10.22252/ijca.105015
27. Gök, Y., Kayserili, A., (2013). Geleneksel Erzurum evlerinin kültürel coğrafya perspektifinden incelenmesi. Doğu Coğrafya Dergisi. 18(30): 175 – 216, Erzurum. http://dergipark.ulakbim.gov.tr/ataunidcd/article/view/1021010002
28. Göney, S., (1974-1977). “Türkiye’deki Bir Eğreti Kır Yerleşme Şekli Hakkında Bazı Yeni Müşahedeler”, İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Dergisi, Sayı: 20-21’den Ayrı Basım, s. 129 – 134, İstanbul.
29. İnandık, H., (1956). “Adapazarı Ovası ve Çevresinde Nüfus ve Yerleşme”, İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Dergisi, Cilt: 4, Sayı: 7, s. 66 – 91, İstanbul.
30. Kazmaoğlu, M., Tanyeli, U., (1979). Anadolu Konut Mimarisinde Bölgesel Farklılıklar, Yapı, 33(13): 29 – 41, İstanbul.
31. Kılıççıoğlu, C., (2019). Veleye: Siirt (Siirt’in Cumhuriyet Döneminde Yetiştirdikleri), Siirt Birlik Gazetecilik ve Matbaacılık, Siirt.
32. Kılınç, N., (2019). Siirt ve Çevresinin Turizm Coğrafyası, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
33. Koday, S., Koday, Z., Kızılkan, Y., (2017). Siirt İlinde Bir Mesken Kültürü: Cas Evleri, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimlerin Enstitüsü Dergisi, 21(4), 1369 – 1385.
34. Kuban, D., (1975). Sanat Tarihimizin Sorunları, Çağdaş Yayınları, s. 221, İstanbul.
35. Manav, K., Çalışkan, V., (2017). Geleneksel bir mesken tipinin turizmde çekicilik potansiyelinin araştırılması: “Düğmeli evler” Antalya Örneği. Doğu Coğrafya Dergisi, 22(37): 215 – 240, Erzurum.
36. Manav, K., (2021). Mesken Türleri ve Bu Meskenleri Yaşanır Kılan (Hayat Veren) Mimarlık Kavramlarının Farklı Disiplinlere Göre Niteliksel Bir Değerlendirmesi, 8. Türkiye Lisansüstü Çalışmaları Kongresi – Bildiriler Kitabı III., s. 241 – 262, İstanbul.
37. Nas, B., (2020). Siirt Cas Evleri Mimari İncelemesi ve Bir Örnek Üzerinden Restorasyon Önerileri, EJONS Journal, 4(15), 761 – 769. https://doi.org/10.38063/ejons.331
38. Ozavcı, D., Turkan, Z., (2023). Structural Identities of Siirt Cas Houses in Anatolian Traditional Architecture, Journal of King Saud University – Science, 35(10): 1 – 9, https://doi.org/10.1016/j.jksus.2023.102938
39. Özyılmaz, H., Şeker İnalcan, S., (2022). Tillo Geleneksel Konutlarının Fiziksel ve Fonksiyonel Kullanımının Değerlendirilmesi, Kent Akademisi Dergisi, 15(Mimarlık Sempozyumu Özel Sayısı), 110 – 129. https://doi.org/10.35674/kent.1014124
40. Polat, E.O., (2016). “Yöresel Mimari Projeler: Bir Projeler Dizisi Sunumuna Dair Düşünceler”, Mimarlık: 388, s. 23 – 34.
41. Ropoport, A., (1969). “House Form and Culture”, University of Wisconsin Milwaukee Prentice-Hall, Inc., Eglewood Cliffs, USA.
42. Sami, K., (2010). Tillo: Bir Zamanların “Cas Evler”i, Mimarlık, Sayı: 354: 1 – 2.
43. Sergün, Ü., (1986). Kocaeli Yarımadası’nda Kırsal Yerleşme, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları No: 3370, İstanbul.
44. Sezgin, H., (2006). Yöresel Konut Mimarisi ve Türkiye’deki Örnekleri Hakkında, Tasarım + Kuram, 3(4), 1 – 20.
45. Sözen, M., Eruzun, C., (1992). Anadolu’da Ev ve İnsan, Emlak Bankası Yayını, İstanbul.
46. Şahin, G., Balcı Akova, S., (2019). Türkiye’nin Coğrafi İşaret Niteliğindeki Jeolojik Değerleri, Asia Minor Studies, 7(2): 335 – 354.
47. Tanoğlu, A., (1966). Beşerî Coğrafya Nüfus ve Yerleşme, Cilt 1, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Coğrafya Enstitüsü Neşriyatı No: 45, İstanbul.
48. Taşlıgil, N., Şahin, G., (2016). Yapı Malzemesi Olarak Kullanılan Türkiye Doğal Taşlarının İktisadi Coğrafya Odağında Analizi, Marmara Coğrafya Dergisi, (33), 607 – 640. https://doi.org/10.14781/mcd.95032
49. Tayla, H., (2007). Geleneksel Türk Mimarisinde Yapı Sistem ve Elemanları, Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı, İstanbul.
50. Tolun-Denker, B., (1977). Yerleşme Coğrafyası / Kır Yerleşmeleri, İstanbul Üniversitesi Yayınları No: 2275, Coğrafya Enstitüsü Yayınları No: 93, İstanbul.
51. Tuncel, M., (2006). “Geçmişten Günümüze Siirt Şehri”, Uluslararası Siirt Sempozyumu, 19 – 21 Eylül 2006, s. 27 – 30, İzmir.
52. Tunçdilek, N., (1967). Eskişehir Bölgesinde Mesken Tiplerine Toplu Bir Bakış, İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Dergisi, Cilt: 4, Sayı: 7, s. 92 – 106, İstanbul.
53. Tunçdilek, N., (1967). Türkiye İskân Coğrafyası – Kır İskânı (Köy-Altı İskân Şekilleri), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları: 1283, Coğrafya Enstitüsü Yayınları No: 49, İstanbul.
54. Yılmaz, C., (2019). Türkiye Kırsal Yerleşme Coğrafyası Literatürü, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt: 17, Sayı: 34, 519 – 560.
55. Yiner, A., Barlık, H., (2021). Osmanlı Dönemi Siirt Evlilik Haritası (1896-1914), Sonçağ Akademi, s. 404, Ankara.
56. Yücel, T., (1995). Türkiye’nin Kır Yerleşmeleri ve Tipleri Üzerine Yeni Görüşler, Türk Kültürü Araştırmaları Enstitüsü, Türk Kültürü Araştırmaları, Yıl: XXX/1-2, s.447 – 469, Ankara.
57. Zaman, M., (2017). Türkiye’de Kırsal Meskenler ve Coğrafi Dağılışları, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(3), 911 – 935.
58. URL – 1: https://www.ecovast.org/index.htm
59. URL – 2: http://batmankulturenvanteri.org/Haberler-111-yerel_sivil_mimari-65.aspx