Yitirilmekte Olan Geleneksel Meskenlere Ait Bir Örnek: Siirt Cas Evleri

Günümüz Türkiye’si, binlerce yıllık medeniyet geçmişi ve köklü kültürel mirasıyla mimari anlamda da çok büyük hazineleri barındırmaktadır. Türkiye’nin çok çeşitli coğrafi şartları sayesinde, yöresel mimari anlamında büyük bir çeşitlilik söz konusudur. Türkiye’deki yöresel mimarinin karakteristik örneklerinden birisi de Siirt’teki “Cas Evleri”dir. Siirt’teki zengin jips yataklarının sağladığı doğal alçı malzeme ve yöre ikliminin şekillendirmiş olduğu bu mesken tipleri, Siirt tarihinde köklü bir yer edinmiştir. Öyle ki Siirt bu mesken tiplerinden kaynaklı olarak “Beyaz Kent” olarak da anılagelmiştir. Kale benzeri, kesik piramidal yapıları, beyaz cas harcı sıvalı, dıştan düz içten ise tonoz kubbeli bu evler, aynı zamanda geleneksel “Türk Evi” yapılarından da pek çok karakteristiği bünyesinde barındırmaktadır. Yöre ekonomik şartlarının yansımasını da başta Siirt fıstığı kurutma ve depolama alanları, dibekler, soğuk hava depoları (Tabok) olmak üzere türlü ünitelerle görebilmekteyiz. Yerleşme coğrafyası odağında analizini yapmış olduğumuz Siirt cas evleri çalışmamızda, literatür taraması akabinde 2024-2025 yılları arasında Siirt’in tüm ilçelerine düzenlemiş olduğumuz arazi çalışmalarıyla söz konusu meskenlerin günümüzdeki durumları tespit edilerek, bu konuda yapılması gerekenlere odaklanılmıştır. Bu amaçla incelenen toplam 124 cas evinin coğrafi ve mimari sürdürülebilirlik açısından avantaj ve dezavantajları da üzerinde durulan bir diğer nokta olmuştur.

Today’s Türkiye, with its thousands of years of civilisational history and deep-rooted cultural heritage, also harbours immense architectural treasures. Thanks to Türkiye’s diverse geographical conditions, there is a great variety in regional architecture. One of the characteristic examples of regional architecture in Türkiye is the ‘Cas Houses’ in Siirt. These dwelling types, shaped by the natural plaster material provided by the rich gypsum deposits in Siirt and the local climate, have established a deep-rooted place in Siirt’s history. So much so that Siirt has come to be known as the ‘White City’ due to these dwelling types. These houses, with their castle-like, truncated pyramidal structures, white cas mortar plaster, flat exteriors and vaulted interiors, also incorporate many characteristics of traditional ‘Turkish Houses.’ The economic conditions of the region are also reflected in various units, including Siirt pistachio drying and storage areas, mortars, and cold storage facilities (Tabok).In our study of Siirt cas houses, which we analysed with a focus on settlement geography, we conducted fieldwork in all districts of Siirt between 2024 and 2025 following a literature review to determine the current state of these dwellings and focus on what needs to be done in this regard. Another point of focus was the advantages and disadvantages of the 124 cas houses examined in terms of geographical and architectural sustainability.