Türkiye’de Belediyelerin Sürdürülebilir Çevre Politikalarındaki Rolü ve Kapasitesi

Öz

Son yüzyılda, insan kaynaklı çevre üzerindeki baskı giderek artmış ve bu durum, küresel, ulusal ve yerel düzeyde yetkili resmî mekanizmaları çevreye yönelik olumsuz etkileri önlemeye ve ortadan kaldırmaya yönelik çeşitli tedbirler almaya zorlamıştır. Ancak; ülkelerin içinde bulunduğu sosyoekonomik koşullar, maddi kaynak, insan kaynağı, bilgi ve uzmanlık gerektiren politikaların uygulanmasında istenilen düzeyde başarı sağlanamamasına neden olmuştur. Gelişmiş Batı ülkeleri, bu alanda belirli ilerlemeler kaydetmişken, gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkelerde beklentilerin karşılanamadığı görülmektedir. Söz konusu ülkelere uluslararası kuruluşlar aracılığıyla belli oranlarda fon sağlanmış olsa da bu ülkelerde temel ihtiyaçların karşılanması öncelik hâline geldiğinden, sürdürülebilir çevre politikaları arka planda kalmıştır. Türkiye’de ise, özellikle 2000 yılından itibaren çeşitli alanlarda yeni mevzuat oluşturulmuş, bu mevzuatla çevre konusunda da düzenlemelere gidilmiştir. 5393 sayılı Belediye Kanunu ve 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu ile önemli yenilikler yapılmış ve belediyelere çevresel konular da dahil yeni sorumluluklar getirilmiştir. Buna ek olarak, merkezî idare tarafından çıkarılan çevreyle ilgili yönetmelikler de belediyelere çeşitli yükümlülükler getirmiştir. Bu gelişmeler, Türkiye'deki belediyelerin yetki ve sorumluluklarını artırmış; onları çevrenin korunması, geri dönüşüm, sıfır atık uygulamaları, yenilenebilir enerji kullanımı ve çevre eğitimi gibi alanlarda önemli bir aktör hâline getirmiştir. Bu çalışma, Türkiye’de belediyelerin sürdürülebilir çevre politikalarındaki rolünü ve kurumsal kapasini nitel araştırma yöntemiyle ele almıştır. Araştırmanın temel amacı, Türkiye’de belediyelerin sürdürülebilir çevre politikalarındaki rolü ve uygulamalarını ortaya koymaktır. Ayrıca, çalışma kapsamında belediyelerin sürdürülebilir çevre projeleri değerlendirilmiş; bu süreçte karşılaştıkları yapısal ve uygulamaya yönelik zorluklar ortaya konulmuştur. Bu yönüyle araştırma, benzer çalışmalardan farklılaşmakta ve yerel yönetimlerin çevre politikalarındaki etkinliğine dair bütüncül bir bakış açısı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Çevre
• Sürdürülebilir Çevre Politisaı
• Belediye
• Geri Dönüşüm
• Atık Yönetimi

The Role and Capacity of Municipalities in Sustainable Environmental Policies in Türkiye

Öz

Over the last century, human-induced pressure on the environment has steadily increased, forcing authorized official mechanisms at global, national, and local levels to take various measures to prevent and eliminate negative environmental impacts. However, the socioeconomic conditions of countries have prevented the desired level of success in implementing policies requiring financial resources, human resources, knowledge, and expertise. While developed Western countries have made certain progress in this area, expectations have not been met in developing and least developed countries. Although these countries have received some funding through international organizations, meeting basic needs has become a priority, and sustainable environmental policies have been relegated to the background. In Turkey, particularly since 2000, new legislation has been created in various fields, including regulations on environmental issues. Significant innovations have been made with the Municipal Law No. 5393 and the Metropolitan Municipality Law No. 5216, and new responsibilities, including environmental issues, have been imposed on municipalities. In addition, environmental regulations issued by the central government have also imposed various obligations on municipalities. These developments have increased the authority and responsibilities of municipalities in Türkiye; This has made them important actors in areas such as environmental protection, recycling, zero-waste practices, renewable energy use, and environmental education. This study examines the role and institutional capacity of municipalities in sustainable environmental policies in Turkey using a qualitative research method. The main objective of the research is to reveal the role and practices of municipalities in sustainable environmental policies in Turkey. In addition, the sustainable environmental projects of municipalities were evaluated within the scope of the study; and the structural and practical challenges they encountered in this process were revealed. In this respect, the research differs from similar studies and offers a holistic perspective on the effectiveness of local governments in environmental policies.

Anahtar Kelimeler

• Environment
• Sustainable Environmental Policy
• Municipality
• Recycling
• Waste Management

Kaynakça

1. Akın, M., ve Akın, G. (2007). Suyun Önemi, Türkiye’de Su Potansiyeli, Su Havzaları ve Su Kirliliği. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 47(2), 105-118.
2. Arslan, M. (2023). Belediyelerde Güçlü Bir İnsan Kaynağı Yaratmak Bağlamında Hizmet İçi Eğitim. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(1), 271-282.
3. Ay, H. M., ve Söylemez, A. (2023, October). Belediye hizmetleri içinde katı atık yönetiminin önemi ve Konya Büyükşehir Belediyesi örneği. Toplum, Ekonomi ve Yönetim Dergisi / Journal of Society, Economics and Management, 4(Özel Sayı), 273.
4. Bilgili, M. Y. (2015). Anayasal Bir Hak Olarak Çevre Hakkı. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(2), 563-584.
5. Biniş, M. (2023). Türkiye’de Çevresel Sürdürülebilirliğe Yönelik Mali Teşvikler: Geri Dönüşüm Örneği. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (77), 31-52.
6. Bozlağan, R. (2010). Sürdürülebilir Gelişme Düşüncesinin Tarihsel Arka Planı. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi (50), 1011-1028.
7. Cansaran, D. (2019). Gürültü Kirliliği Düzeyini Belirlemeye Yönelik Bir Çalışma: Amasya İli Örneği. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 74(1), 89-108.
8. Cirit, F. (2014). Sürdürülebilir kent içi ulaşım politikaları ve toplu taşıma sistemlerinin karşılaştırılması (Uzmanlık tezi). İktisadi Sektörler ve Koordinasyon Genel Müdürlüğü.

9. Çağlayan, M., ve Kayaer, M. (2023). Su Sorununa Karşı Belediyelerin Su Etiği İlkelerini Benimsemesi. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 30(3), 531-548.
10. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. (2004). Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği (Resmî Gazete Sayı: 25406, 18 Mart 2004).
11. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. (2004). Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği (Resmî Gazete Sayı: 25687 [Mükerrer], 31 Aralık 2004).
12. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. (2008). Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği (Resmî Gazete Sayı: 26898, 6 Haziran 2008).
13. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. (2015). Atık Yönetimi Yönetmeliği (Resmî Gazete Sayı: 29314, 2 Nisan 2015).
14. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. (2019). Sıfır Atık Yönetmeliği (Resmî Gazete Sayı: 30829, 12 Temmuz 2019).
15. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. (2021). Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği (Resmî Gazete Sayı: 31523, 26 Haziran 2021).
16. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2022). Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliği (Resmî Gazete Sayı: 32029, 30 Kasım 2022).
17. Çiğdem, E. (2020). Çevre Politikalarının Uygulanmasında Yerel Yönetimlerin Rolü. Enderun, 4(2), 76-90.
18. Erdoğan, Ö. (2016). Günümüzde Belediyelerin Sürdürülebilir Kent-İçi Ulaşım (Toplu Taşımacılık) ile İlgili Görev ve Sorumlulukları. Anadolu Bil Meslek Yüksekokulu Dergisi (44).
19. Eryılmaz, B. (2018). Kamu Yönetimi. Ankara: Umuttepe Yayınları.
20. Fahlquist, J. N. (2009). Moral Responsibility for Environmental Problems-Individual or Institutional? Journal of Agricultural and Environmental Ethics, 22(2), 109-124.
21. Fidan, A. (2016). Kentsel yaşamda sürdürülebilirliğin ilkeleri. E. E. Dinçer & A. Can (Ed.), Kentsel yaşam ve sürdürülebilirlik (s. 51–81). Esenler Belediyesi, Şehir Düşünce Merkezi – Şehir Yayınları. (Yayın No: 11)
22. İzci, R., ve Cerit Mazlum, S. (2012). Rio+ 20 Arifesinde Çevre Rejimleri ve Söylemleri. Marmara Üniversitesi Avrupa Araştırmaları Enstitüsü Avrupa Araştırmaları Dergisi, 20(1), 1-5.
23. Kanaat, E. E. (2022). Yenilik Perspektifinden Yerel Yönetimlerde Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Çalışmalarının Değerlendirilmesi. Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD), 8 (2), 189-208.
24. Karabıçak, Y. ve Armağan, Y. (2004). Çevre Sorunlarının Ortaya Çıkış Süreci, Çevre Yönetiminin Temelleri ve Ekonomik Etkileri. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 9(2).
25. Karaca, C. (2019). Çevre ve Kentleşme Politikası. Bursa: Ekin Yayınevi.
26. Kayan, A. (2019). Çevre Sorunlarına Eğitimle Farkındalık Oluşturma. Journal of Awareness, 3(5), 481-496.
27. Keleş, R., Hamamcı, C., ve Çoban, A. (2015). Çevre Politikası (8. baskı). İmge Kitabevi.
28. Kılavuz, H. (2015). Çevre Krizinin Nedenleri ve Çözüm Arayışları. Mülkiye Dergisi, 39(1), 279-296.
29. Konuk Sommer, B. (2020). Çevre ve İnsan Hakları İlişkisine Yeni Bir Yaklaşım: Amerikalılar Arası İnsan Hakları Mahkemesi’nin Oc-23/17 Sayılı Tavsiye Görüşü. Inonu University Law Review, 11(1): 384-393.
30. Konya Büyükşehir Belediyesi. (2025). Projeler. https://www.konya.bel.tr/proje E.T 05.04.2025
31. Köseoğlu, İ. (2025). Türkiye’de Belediyelerin Tarımsal Kalkınmadaki Rolü ve Etkinliği Üzerine Bir Değerlendirme. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi, 11(2), 213-226.
32. Köseoğlu, D., ve Uğur, A. (2018). Belediyelerde İnsan Kaynakları Yönetimine Geçiş ve Karşılaşılan Sorunlar Üzerine Bir Değerlendirme. Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi (1), 147-178.
33. Önder, S., ve Gülgün, B. (2010). Gürültü Kirliliği ve Alınması Gereken Önlemler: Bitkisel Gürültü Perdeleri. Ziraat Mühendisliği (355), 54-64.
34. Özbebek Tunç, A., Akdemir Ömür, G. ve Düren, A. (2013). Çevresel Farkındalık. İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi (47).
35. Özer, Y. E. (2017). İklim Değişikliği Yönetişimindeki Aktörlerin Analizi ve Türkiye. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 13(4), 833-851.
36. Öztürk, M. (2007). Türkiye’de İç Göçe Katılanların Kent Yaşamına ve Kentsel Emek Piyasalarına Etkileri. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi (52), 245-264.
37. Öztürk, S., & Aljbili, N. (2024). Evsel Katı Atıkta Sıfır Atık Uygulanabilirliği: Bursa Örneği. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 11(2), 343-358.
38. Parlak, C., & Partigöç, N. S. (2022). İklim Değişikliği ile Mücadelede Yerel Yönetimlerin Rolü: Yetki ve Sorumluluklar Üzerinden bir İnceleme. Resilience, 6(2), 321-334.
39. Pezzey, J. (1992). Sustainable development concepts: An economic analysis (World Bank Environment Paper No. 2). World Bank.
40. Pop, D. S. (2013). Emerging economies and sustainable development. SEA: Practical Application of Science, 1(2), 232-241.
41. Süklüm, N. (2022). Çevresel Sürdürülebilirliğin Önemli Aktörlerinden Belediyelerde Çevresel Maliyetler: Büyükşehir Belediyeleri Özelinde Bir Araştırma. Girişimcilik ve Kalkınma Dergisi, 17(1), 60-74.
42. Sümer, G. Ç. (2014). Hava Kirliği Kontrolü: Türkiye’de Hava Kirliliğini Önlemeye Yönelik Yasal Düzenlemelerin ve Örgütlenmelerin İncelenmesi. Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi (13), 37-56.
43. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2025). Sıfır atık yolculuğu. Sıfır Atık. https://sifiratik.gov.tr/guncel/s%C4%B1f%C4%B1r-at%C4%B1k-yolculugu E.T 04.05.2025
44. Turan, A. (2023). Çevre Yönetiminin Sürdürülebilmesinde Siyasetçilerin Etik Lider Özellikleri Taşımasının Önemi: Kyoto Protokolü Örneği. Urban 21 Journal, 1(1), 30-54.
45. Tursun, A. (2025). Sürdürülebilir Ulaşım Sistemlerinin Geliştirilmesinde Sistem Dinamiği Yaklaşımı ve Karmaşık Etkileşimlerin İncelenmesi. Kent Akademisi, 18(3), 1195-1208.
46. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2004). Büyükşehir Belediyesi Kanunu (Kanun No. 5216, 10 Temmuz 2004). Resmî Gazete (Sayı: 25531, 23 Temmuz 2004).
47. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2005). Belediye Kanunu (Kanun No. 5393, 3 Temmuz 2005). Resmî Gazete (Sayı: 25874, 13 Temmuz 2005). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5393&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
48. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2012). On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Yedi İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (Kanun No. 6360, 12 Kasım 2012). Resmî Gazete (Sayı: 28489, 6 Aralık 2012).
49. Türkoğlu, İ. (2020). Sürdürülebilir Kalkınmada Kültür Mirasının Yeri ve Önemi. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 10(20), 117-143.
50. Ulusoy, A., ve Tekdere, M. (2019). Türkiye’deki Belediyelerin Mali Sorunları ve Muhtemel Etkiler. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Dergisi (IBAD), 4(2), 167-182.
51. World Commission on Environment and Development (WCED). (1987). Our common future. Oxford University Press.
52. Yıldırım, C. (2019). Türkiye’de Belediye Personel Sisteminin Sorunları Üzerine Bir Analiz. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (35), 346-372.
53. Yücel, C. (2020). 20. yüzyıl dünya ve Türkiye kentleşmesi üzerine bir derleme. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (50), 200-230.