Tolstoy’un Anlatılarında Aile, Ev ve Geçiş Ritüelleri: Türk Halk Bilimi Açısından Bir Değerlendirme

Öz

Lev Nikolayeviç Tolstoy’un anlatı dünyasında aile yapısı, evin temsili ve geçiş dönem ritüelleri önemli bir yer tutmaktadır. Yazar; insan yaşamının temel dönüm noktaları olan doğum, evlilik ve ölüm olgularını ele aldığı eserlerinde, bireyin toplumsal ve ahlaki dönüşümünü kültürel kodlar aracılığıyla yansıtmaktadır. Bu çalışma; Tolstoy’un Çocukluk (1852), Anna Karenina (1877), Diriliş (1899) ve İvan İlyiç’in Ölümü (1886) adlı eserlerinde yer alan geçiş dönemi pratiklerini, halk bilimi perspektifiyle tematik analiz yöntemi kullanarak incelemektedir. Araştırmada; aile içi roller, evin kutsal ve sembolik bir mekân olarak temsili, evlilik ve cenaze ritüelleri, çocukluk deneyimleri ve kuşaklar arası değer aktarımı gibi unsurlar halk kültürü verileri ışığında ele alınmıştır. İncelenen metinlerde aile, yalnızca bireysel ilişkilerin değil; toplumsal düzenin ve kültürel sürekliliğin temel taşı olarak kurgulanmaktadır. Ev hem korunma hem de kolektif hafızanın aktarıldığı kutsal bir alan niteliği taşırken; evlilik ve ölüm, bireyin statü değişimini meşrulaştıran geçiş ritüelleri olarak sunulmaktadır. Çalışma, Tolstoy’un eserlerini yalnızca edebî metinler olarak değil; aynı zamanda Rus halk kültürüne ilişkin somut olmayan kültürel mirasın taşıyıcıları olarak değerlendirmektedir. Türk halk bilimiyle yapılan karşılaştırmalar; aile yapısı, kadın kimliği, evin işlevi ve geçiş ritüelleri bağlamında ortak değerler ile kültüre özgü farklılıkları görünür kılmaktadır. Bu yönüyle araştırma, Tolstoy’un anlatılarının halk bilimi temelli okumalarla yeniden değerlendirilmesinin gerekliliğini ortaya koymakta ve edebiyat ile halk bilimi disiplinleri arasındaki etkileşime katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• geçiş dönemleri
• ritüel pratikleri
• kültürel aktarım
• folklorik anlatı
• kolektif hafıza

Family, Home, and in Tolstoy's Narratives: A Turkish Folklore Approach

Öz

In the narrative world of Lev Nikolayevich Tolstoy, the family structure, the symbolic meaning of the home, and rites of passage occupy a central place in the representation of social and moral life. Although Tolstoy’s works have been widely studied in literary, philosophical, and ethical contexts, the elements related to folk culture and rites of passage have received limited attention in folklore-based analyses. In this context, the present study examines the rites of passage depicted in Tolstoy’s works Childhood (1852), Anna Karenina (1877), Resurrection (1899), and The Death of Ivan Ilyich (1886) through a thematic analysis method from a folklore perspective. The analysis focuses on family roles, the representation of the home as a sacred and symbolic space, marriage and funeral rituals, childhood experiences, and the intergenerational transmission of values. The findings indicate that the family in Tolstoy’s narratives functions not only as a framework of interpersonal relations but also as a cultural institution that ensures social order and continuity. The home is portrayed as a protected and meaningful space where collective memory and moral values are transmitted, while marriage and death appear as rites of passage that legitimize transformations in an individual’s social status. By comparing these representations with examples from Turkish folklore, the study identifies both shared cultural values and culturally specific differences regarding family structure, female identity, the symbolic role of the home, and transitional rituals. In this respect, the research proposes a folklore-oriented reading of Tolstoy’s narratives and contributes to the interdisciplinary dialogue between literature and folklore.

Anahtar Kelimeler

• rites of passage
• ritual practices
• cultural transmission
• folkloric narrative
• cultural memory

Kaynakça

1. Adıgözalova, A. (2021). Aşk-ı Memnu ve Anna Karenina romanlarında üçgen arzu. Söylem Filoloji Dergisi, 6(3), 747–761.
2. Askarov, E. (2023). Lev Nikolayeviç Tolstoy’un eserlerinde İslam kültürü / Islamic culture in the works of Lev Nikolayevich Tolstoy [Yüksek lisans tezi, Kafkas Üniversitesi]. Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. Boratav, P. N. (2001). 100 soruda Türk folkloru. Gerçek Yayınları.
4. Creswell, J. W. (2013). Nitel araştırma yöntemleri (M. Bütün & S. B. Demir, Çev. Ed.). Siyasal Kitabevi.
5. Çobanoğlu, Ö. (2003). Halk bilimi: Kuramlar, yaklaşımlar, yöntemler. Akçağ Yayınları.
6. Daştan, N. (2022). Uygulamalı halk bilimi: Tarihsel süreç. Mavi Atlas, 10(2), 346–355.
7. Demir, M. (2017). Toplumsal cinsiyet ekseninde kınalı kadın ve müziği. Ekev Akademi Dergisi, 21(71), 199–214.
8. Demir, M. (2020). Lev Nikolayeviç Tolstoy’un anarşist eğitim kuramı ve Yasnaya Polyana Okulu [Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi]. Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Dursun, H. (2024). Tolstoy düşüncesinde din ve ahlak anlayışı / Tolstoy’s conception of religion and morality [Yüksek lisans tezi, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi]. Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
10. Freeze, G. L. (1997). Russia: A history. Oxford University Press.
11. Hacızade, N. (2015). Türkçede ve Rusçada “ev” kavramı ve bu kavramın dildeki yeri. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 39, 731–749.
12. Halbwachs, M. (1992). On collective memory (L. A. Coser, Ed. & Çev.). University of Chicago Press. (Orijinal çalışma 1950)
13. Honko, L. (1993). Folklore process. Nordic Institute of Folklore.
14. Ilıca, S. (2023). L. N. Tolstoy’un dinî-ahlaki felsefesinde kötülüğe karşı koymama ilkesi: Diriliş romanı örneğiyle. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (32), 1491–1504. https://doi.org/10.29000/rumelide.1252900
15. Ivanits, L. J. (1989). Russian folk belief. M. E. Sharpe.
16. İnalcık, G. (2012). L. N. Tolstoy’un romanlarında kadın karakterler ve kadın sorunsalı / Women characters in L. N. Tolstoy’s novels and women question [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Kalaycı, H. (2025). Bir toplumsal yapı unsuru olarak aile. O. Özkul & A. Küçük (Ed.), Modernite, din ve aile: Türkiye’de geleneksel yapının dönüşümü içinde (ss. 179–185). Özgür Yayınları. https://doi.org/10.58830/ozgur.pub993
18. Kova, Ö. (2014). TRT repertuvarında bulunan deyiş ve semahların müzikal analizi ve değerler eğitimi açısından incelenmesi. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ.
19. Krippendorff, K. (2018). Content analysis: An introduction to its methodology. Sage Publications.(tematik kodlama içina tıf ekledim)
20. Maguire, M., & McAteer, C. (Eds.). (2024). Translating Russian literature in the global context. Open Book Publishers. https://doi.org/10.11647/OBP.0340
21. Maslova, V. A. (2000). Lingvokulturologiya [Dil ve kültürbilim]. Akademiya.
22. Mayliba, S. (2016). Tolstoy’un hikâyelerinde dini motifler / Religious motifs in Tolstoy’s stories [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. Sosyal Bilimler Enstitüsü.
23. Nora, P. (1989). Between memory and history: Les lieux de mémoire. Representations, 26, 7–24.
24. Ögel, B. (1994). Türk mitolojisi (Cilt 1–2). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
25. Örnek, S. V. (1971). Etnoloji sözlüğü. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
26. Özdemir, A. (2009). Anlatı geleneğinde kadın ve toplum. Folklor/Edebiyat, 15(57), 37–50.
27. Propp, V. (1968). Morphology of the folktale (2. bs.). University of Texas Press.
28. Ransel, D. L. (2000). Village mothers: Three generations of change in Russia and Tataria. Indiana University Press.
29. Sakaoğlu, S. (2002). Halk hikâyeleri ve hikâyeciliği. Akçağ Yayınları.
30. Smanbekova, G. (2002). Tolstoy’un ahlak anlayışı [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/36233.pdf
31. Tolstoy, L. N. (2000). Diriliş (N. Y. Taluy, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (Orijinal çalışma 1899).
32. Tolstoy, L. N. (2002). İvan İlyiç’in Ölümü (S. Gürses, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
33. Tolstoy, L. N. (2005). Anna Karenina (A. Hacıhasanoğlu, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
34. Tolstoy, L. N. (2005). İnsan Ne ile Yaşar? (N. Y. Taluy, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (Orijinal çalışma 1885).
35. Tolstoy, L. N. (2005c). Savaş ve barış (A. Hacıhasanoğlu, Trans.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (Original work published 1869)
36. Tolstoy, L. N. (2018). Çocukluk (A. Yılmaz, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (Orijinal çalışma 1852).
37. Tolstoy, L. N. (2021). Polikuşka (E. Erduran, Çev.). Remzi Kitabevi. (Orijinal çalışma 1863).
38. Tolstoy, L. N. (2021b). Sevgi neredeyse, Tanrı oradadır (E. Erduran, Trans.). Remzi Kitabevi.
39. Turner, V. (1969). The ritual process: Structure and anti-structure. Cornell University Press.
40. UNESCO. (2003). Convention for the safeguarding of the intangible cultural heritage. https://ich.unesco.org/en/convention
41. Üngüt Taşkın, S. (2021). An example to use of literary works in values education: Research in terms of the values that included in the book of “What men live by?” by L. N. Tolstoy. Uluslararası Sosyal Bilgiler Eğitimi Dergisi (TISSE Journal), 3(1), 24–50.
42. Van Gennep, A. (1960). The rites of passage (M. B. Vizedom & G. L. Caffee, Çev.). University of Chicago Press. (Orijinal çalışma 1909)
43. Vereşçagin, E. M., & Kostomarov, V. G. (2000). Dil ve kültür: Dilbilimsel kültürbilim. Moskova Devlet Üniversitesi Yayınları.
44. Worobec, C. D. (1995). Peasant Russia: Family and community in the post-emancipation period. Princeton University Press.
45. Yalçın, A. (2012). Halk anlatılarında kadın kimliği ve toplumsal cinsiyet rolleri. Millî Folklor, 24(93), 1–12.
46. Yavuz, M. (2018). Halk anlatılarında ahlaki sınav ve kader motifi. Folklor/Edebiyat, 24(95), 45–60.