MODERN BİLİM VE PROTESTANLIK

Yıl 2026, Sayı: 1 , 170 - 186 , 01.05.2026

Ercan Salğar

https://izlik.org/JA42YU54UB

Öz

Din ve bilim ilişkisinin farklı yorumları olmasına rağmen düşünce tarihinde ağırlıklı olarak bu ikilinin çatışma içerisinde olduğu ya da dinin bilime engel olduğu gibi görüşlerin daha başat olduğu görülmektedir. Bunun en önemli sebeplerinden birisi, 20. yüzyılın ilk yarısına kadar egemen bilim anlayışının Aydınlanmacı ve Pozitivist düşünürler tarafından belirlenmesidir. Bu düşünürler ve takipçileri ağırlıklı olarak dinin özellikle de Hristiyan dininin, bilimle çatıştığını ve dinin bilime engel teşkil ettiğini öne sürmüşlerdir. Buna karşın 20. yüzyılın başlarından itibaren D. Stimson, R. Merton, C. Webster gibi bazı düşünürler, bilimin tarihsel, toplumsal ve kültürel yönlerini esas alarak, bilim ve din ilişkisini farklı bir eksende değerlendirmişlerdir. Bu düşünürler kısaca, modern bilimin oluşumunda Protestanlığın, özellikle de Calvinizm, Pietizm ve Puritenizm gibi alt mezheplerin önemli derecede etkisi olduğunu ileri sürmüşlerdir. Literatürde daha çok Mertoncu tez olarak bilinen bu görüşler, belirli bir düzeyde eleştirilere maruz kalmış olsa da günümüzde özellikle de Batı literatüründe halen önem ve değerini korumaktadır. Ne var ki, benzer durumun Türkiyede’de olduğu söylenememektedir. Bunun en temel sebeplerinden birisi de Türkiye’de halen bilim sosyolojisi çalışmalarının hak ettiği şekilde öneminin kavranamaması ve akabinde bir literatürün oluşmamasıdır. Bizde çalışmamızda Türkiye’de hem bu eksikliği gidermek ve literatüre kakı sağlamak hem de Protestanlık ile modern bilim arasındaki ilişkiyi açık ve seçik bir şekilde ortaya koymaya çalıştık. Neticede Protestanlığın, daha özelde Calvinizm ve Puritenizmin, 17. yüzyıl dolaylarında bilhassa İngiltere’de modern bilimin gelişim ve kurumsallaşmasını, Kutsal Kitabı bireysel okuma, Tanrının eseri olan doğayı inceleme ve mesleki alanda başarılı olma gibi ilkeler bağlamında desteklediği görülmüştür. Fakat bu desteğin, söz konusu ikilinin mantıksal olarak uzlaştıkları anlamına gelmediği, süreç içerisinde tesadüf geliştiği ve zamanla pratik ve pragmatik ilişkiler bağlamında pekiştiği söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

Bilim Tarihi , Modern Bilim , Din , Protestanlık , Calvinizm , Puritenizm

MODERN SCIENCE AND PROTESTANTISM

https://izlik.org/JA42YU54UB

Öz

Despite differing interpretations of the relationship between religion and science, it is evident that throughout the history of thought, the prevailing view has been that these two are in conflict or that religion hinders science. One of the most important reasons for this is that, until the first half of the 20th century, the dominant understanding of science was determined by Enlightenment and Positivist thinkers. These thinkers and their followers predominantly argued that religion, especially Christianity, conflicted with science and that religion was an obstacle to science. In contrast, from the beginning of the 20th century, some thinkers such as D. Stimson, R. Merton, and C. Webster, focusing on the historical, social, and cultural aspects of science, evaluated the relationship between science and religion from a different perspective. In short, these thinkers have argued that Protestantism, particularly sub-denominations such as Calvinism, Pietism, and Puritanism, had a significant influence on the formation of modern science. Although these views, known in the literature as the Mertonian thesis, have been subject to a certain degree of criticism, they still retain their importance and value today, particularly in Western literature. However, the same cannot be said for Turkey. One of the main reasons for this is that the importance of the sociology of science has not been fully grasped in Turkey, and consequently, no literature has been developed on the subject. In our study, we have attempted to address this deficiency in Turkey, contribute to the literature, and clearly and explicitly reveal the relationship between Protestantism and modern science. Ultimately, it has been observed that Protestantism, more specifically Calvinism and Puritanism, supported the development and institutionalisation of modern science, particularly in England around the 17th century, in the context of principles such as individual reading of the Holy Bible, studying nature as God's work, and achieving success in one's profession. However, it can be said that this support did not mean that the two were logically reconciled, but rather that it developed coincidentally during the process and was consolidated over time in the context of practical and pragmatic relationships.

Anahtar Kelimeler

History of Science , Modern Science , Religion , Protestantism , Calvinism , Puritanism

Kaynakça

• Augustinus, A. (2021). Tanrı Şehri (K. Canatan, Çev.). Ankara: Eski Yeni Yayınları.
• Becker, Sascha O. vd. (2016). Causes and Consequences of the Protestant Reformation. Explorations in Economic History, 62, 1-25.
• Bouwsma, W. J. (1989). Explaining John Calvin. The Wilson Quarterly, 13/1, 68-75.
• Calvin, J. (1845). The Institutes of the Christian Religion. Christian Classics Ethereal Library, Grand Rapids, MI.
• Calvin, J. (1847). Commentary on Genesis - Volume 1. Christian Classics Ethereal Library, Grand Rapids, MI.
• Comte, A. (2001). Pozitif Felsefe Kursları. (E. Ataçay, Çev). İstanbul: Sosyal Yayınlar.
• Crombie, A. (1953). Augustinus to GalileoThe History of Science. Harward: Harward University Press.
• De Cruz, H. (2022). Religion and Science. Edward N. Z. - Uri N. (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy. İçinde, https://plato.stanford.edu/archives/fall2022/entries/religion-science/
• Draper, J. (2009). The History of the Conflict Between Religion and Science. Cambridge: Cambridge University Press.
• Eire, C. (2022). Calvinism and the Reform of the Reformation. The Oxford Illustrated History of the Reformation. 95-143.
• Harrison, P. (2006). Science and Dissent. Minerva 44/2, 223-247.
• Hessen, B. (2016). Newton’un Principia’sının Toplumsal ve Ekonomik Kökenleri. çev. E. Buğlalılar, Çev.). Bilim Sosyolojisi İncelemeleri. Ankara: Doğu Batı Yayınları.
• Koyre, A. (2000). Kapalı Dünyadan Sonsuz Evrene. (A. Yardımlı, Çev.). İstanbul: İdea Yayınevi.
• Lenski, G. (1961). The Religious Factor; a Sociological Study of Religion’s Impact on Politics, Economics, and Family Life. Garden City, http://archive.org/details/religiousfactors0000lens.
• Mason, S. F. (1953). Science and Religion in 17th Century England. Past and Present 3/1, 28-44. https://doi.org/10.1093/past/3.1.28
• Merton, R. (1936). Puritanism, Pietism, and Science. The Sociological Review a28/1, 1-30. https://doi.org/10.1111/j.1467-954X.1936.tb01317.x
• Merton, R. (1938). Science, Technology and Society in Seventeenth Century England. Osiris 4, 360-632. https://doi.org/10.1086/368484.
• Morgan, J. (1979). Puritanism and Science: A Reinterpretation. The Historical Journal. 22/3, 535-560. https://doi.org/10.1017/S0018246X00016988
• Mulligan, L. Puritans and English Science: A Critique of Webster. Isis. 71/3, 456-469. https://doi.org/10.1086/352544.
• Pelikan, J. (1971). The Christian Tradition: Reformation of Church and Dogma. Chicago: The University of Chicago Press.
• Sabra, G. (2018). Christianity and Science: From Conflict and Divorce to Mutual Influence and Enrichment. E.
• Baydoun – J. R. Hillman. (Ed.). Universities in Arab Countries: An Urgent Need for Change: Underpinning the Transition to a Peaceful and Prosperous Future. Cham: Springer International Publishing, https://doi.org/10.1007/978-3-319-73111-7_11.
• Salğar, E. (2024). Batı Orta Çağ Düşüncesinde Din ve Bilim İlişkisi. Tabula Rasa: Felsefe ve Teoloji 43, 52-74.
• Salğar, E. (2023). Bilimsel Devrim: Aristotelesçi Bilimden Modern Olana Geçişin Kısa Bir Öyküsü. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 36, 295-321.
• Salğar, E. (2024). Bilimsel Devrim Modern Bilimin Oluşumu. Antalya: Otorite Yayınları.
• Shapin, S. (1988). Understanding the Merton Thesis. Isis 79/4, 594-605.
• Shapiro, B. (1991). Early Modern Intellectual Life: Humanism, Religion and Science in Seventeenth Century England. History of Science 29/1, 45-71.
• Stimson, D. (1935). Puritanism and The New Philosophy in 17th Century England. Bulletin of the Institute of the History of Medicine, Vol. 3, No. 5, 321-334.
• Trinterud, L. J. (1951). The Origins of Puritanism. Church History 20/1, 37-57.
• Van Niekerk, F. (2020). Reformation and Scientific Revolution: Historical Coincidence or Continual Renewal? In Die Skriflig / In Luce Verbi 54/2.
• Voltaire. (1943). Felsefe Sözlüğü. (Lütfi Ay, Çev.). İstanbul: İnkılap Yayınları.
• Waardenburg, Jacques. (2025). Protestanlık. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/protestanlik
• Weber, M. (2019). Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu. (Göksu Birol, Çev.). İstanbul: Dorlion Yayınları.
• Webster, C. (1987). Puritanism, Separatism, and Science. David C. Lindberg - Ronald L. Numbers. (Ed.) God and Nature: Historical Essays on the Encounter Between Christianity and Science. İçinde California: University of California Press.
• Westfall, R. S. (1988). Modern Bilimin Oluşumu. (İsmail Hakkı Duru, Çev.) Ankara: Tübitak Yayınları.
• White, Andrew. (2009). A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom. Cambridge: Cambridge University Press.
• Wootton, David. (2017). History: Science and the Reformation. Nature. 550/7677, 454-455. https://doi.org/10.1038/550454a