المنهج البنيوي عند صلاح فضل بين التنظيرية والممارسة

Dilbilim çalışmalarının eksiyle birlikte edebi eleştiri alanında “yapısalcılık yöntemi” yeni çığırlar açmıştır. Metnin kendisini merkeze koyan bu yöntem, Arap dilcilerin de dikkatini çekmiş ve birçok dilci tarafından anlaşılmaya ve yöntem olarak kullanılmaya çalışılmıştır. Modern dönem Arap Dünyasında edebi eleştiri alanında öne çıkan isimlerden birisi de Salah Fadl’dır. Mısırlı eleştirmen Salah Fadl'ın (1938-2022) eleştirel düşüncesinde yapısalcı yaklaşımı, Batılı eleştirel kültürle olan bağlantısı sayesinde edindiği teorik materyali kullanmış, yöntemi çözmüş ve konuyla ilgili eserler kaleme almıştır. Arap Eleştiri alanındaki yenilikleri yapısalcılığa bağlayan Fadl, batı yapısalcılığını taklit etmiş ve onu çalışmalarında merkezi bir yere koymuştur. Biz de bu çalışmamızın girişinde Salah Fadl’ın biyografisini, konuyla ilgili eserlerini ve kendisini etkileyen bilimsel kaynakları ele aldıktan sonra yöntem ve yapısalcılık kavramların çerçevesini açıklamaya çalıştık. Ardından Fadl’ın yapısal yaklaşımının yöntemsel eleştiri pratiğinde kendini ortaya koyan üç noktada uygulamalı bir şekilde ortaya koyduk; Bu üç nokta, onun kurduğu yapısalcılığın teorisi ve metodolojisi, ikinci nokta, yapısalcılığın ana kitaplarından aldığı ve anladığı yöntem, üçüncü nokta ise, yapısalcı yaklaşımın eleştirel kavramıyla uyumlu olarak, teorik oluşumun temellerinin ve bunların edebi eserde nasıl uygulanacağını yansıtan, uygulamalı, sanatsal ve özgün bir şekilde edebi metinlerde kullanılmasına ilişkin bazı örnekler sunduk. Son olarak da çalışmamızla ilgili öne çıkan bulgulara değindik.

قدمت الدراسة صورة موجزة عن تبلورات المنهج البنيوي في الفكر النقدي للناقد المصري صلاح فضل (1938-2022)، وبدأت باستقراء المادة النظرية التي اكتسبها من خلال احتكاكه بالثقافة النقدية الغربية، ولخصت آلية محاكاة البنيوية الغربية وتهجينها بالمنجز النقدي البنيوي في الدرس العربي. تكونت الدراسة من مقدمة ومبحثين؛ مبحث نظري تناول السيرة الذاتية لصلاح فضل وآثاره الأدبية، ومصادر علمه قبل ابتعاثه للغرب وبعده، ثم عرضنا شرحا مفاهيميا لمصطلحي المنهج والبنيوية، ومبحث تطبيقي تناولنا فيه تبلور المنهج البنيوي نظريا عند صلاح في الممارسة الأدبية النقدية الإجرائية، عبر ثلاث نقاط: التشكل النظري للبنيوية، ومنهجية تلقيه البنيوية من مصدرها الأم في الدرس النقدي الغربي، وبعدها في الدرس العربي، والنقطة الثالثة عرضت بعضاً من نماذج توظيف البنيوية في النص الأدبي بشكل تطبيقي فني وإبداعي يعكس كيفية تطبيق أسس التشكل النظري وآليات تلقيها في العمل الأدبي انسجاماً مع المفهوم النقدي للمنهج البنيوي في ذهنية صلاح فضل. وفي الخاتمة عرضنا أهم النتائج التي توصلت إليها الدراسة.

Along with the minus of linguistic studies, the “structuralism method” has opened new eras in the field of literary criticism. This method, which puts the text itself at the center, has also attracted the attention of Arab linguists and has been tried to be understood and used as a method by many linguists. One of the prominent names in the field of literary criticism in the modern Arab World is Salah Fadl. The structuralist approach in the critical thought of the Egyptian critic Salah Fadl (1938-2022) used the theoretical material he acquired thanks to his connection with Western critical culture, solved the method and wrote works on the subject. Fadl, who attributed the innovations in the field of Arab Criticism to structuralism, imitated Western structuralism and placed it in a central place in his works. In the introduction of this study, we tried to explain the framework of the concepts of method and structuralism after discussing Salah Fadl's biography, his works on the subject and the scientific sources that influenced him. Then, we put forward three points in a practical way that Fadl's structural approach reveals itself in the practice of methodological criticism; These three points are the theory and methodology of structuralism that he founded, the second point is the method that he took and understood from the main books of structuralism, and the third point is the structuralist approach, in line with the critical concept, reflecting the foundations of theoretical formation and how they will be applied in literary works, we presented some examples of its use in literary texts in an applied, artistic and original way. Finally, we touched on the prominent findings of our study.