İBN HALDUN’DA TOPLUMSAL HAYATIN VE KURUMLARIN TEMELİ OLARAK EVRENSEL DEĞERLER

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 1, 254 - 277, 31.01.2026

Abdülkadir Zorlu

Öz

Ahlak, değerler ve hukuk toplumsal düzenin temelidir. Kuralsızlık, anomi ve hukuksuzluk ise toplumsal düzenin bozulması anlamına gelir. Bu çalışmada İbn Haldun’nun eserleri temelinde onun, ahlak, değerler ve hukuk çerçevesinde toplumsal hayatın, toplumu (ümranı), kurumları ve devleti (mülkü) nasıl ele aldığı incelenmiştir. Bu bağlamda çalışmanın amacı İbn Haldun’un ahlak ve değerleri nasıl ele aldığını ortaya koymaktır. Ona göre ahlakın, hukukun ve değerlerin temeli nedir? Ümranın inşasıyla nizamın kurulması ile ahlak, hukuk ve değerler arasında nasıl bir bağlantı vardır? Ümranın bozulmasının (ifsat ve fesattın) nedeni hukuksuzluk, ahlaksızlık ve kuralsızlık mıdır? Çalışmada, yöntem olarak anlama ve yorumlama yöntemi kullanılmıştır. Onun eserlerinde kavramları nasıl tanımladığı hangi bağlamlarda kullandığı kavranmaya çalışılmıştır. Kavramlarla ilgili verdiği örnek ve olgular ise anlamanın ikinci malzemesini teşkil etmiştir. Sonuç olarak İbn Haldun’a göre ahlakı, değerleri ve hukuku içeren asabiyet bir toplumu bütünleştiren sosyal araçtır. Asabiyeti, kurumları, toplumsal kesimleri, toplumu (ümranı) ve devleti (mülkü) bütünleştiren ve tekamül etmesine etkileyen bir unsur olarak analiz ettiği görülmüştür. Ona göre devletlerin ve toplumların (ümranların) ömrünün uzunluğunun nedeni ahlak, asabiyet (toplum bütünleşmesi); hukuk, adalet, can ve mal güvenliği gibi evrensel değerlerdir. Asabiyeti (ümran bütünleşmesini) toplumsal iş bölümü (ictimâ), ahlakın kökeni olarak ele aldığı tasavvuf ve tarikat gibi manevi kurumları, toplumsal kesimler ile toplumu (ümranı) ve devleti (mülkü) bütünleştiren sosyal araç olarak ele aldığı görünmektedir. Diğer taraftan ahlaktan, asabiyetten (ümran bütünleşmesinden), hukuktan, adaletten, can ve mal güvenliği gibi evrensel değerlerden uzaklaşmayı, normsuzluk ve zulüm olarak niteler. Bunları devletin (mülkün) ve toplumun (ümranın) bozulmasının (fesat) ve çözülmesinin (ifsat) ve çöküşünün nedeni olarak değerlendirir. Mülkün ömrünün kısalığının nedeni hukuksuzluk ve zulümdür. Aynı zamanda lükse yönelik değerler, ahlaksızlık, normsuzluk, zulüm (hukuksuzluk) ilk önce devleti ve daha sonra toplumu harap eder.

Anahtar Kelimeler

İbn Haldun , Ahlak ve Evrensel Değerler , Devlet ve Toplum (Ümran

UNIVERSAL VALUES AS THE FOUNDATION OF SOCIETY, SOCIAL LIFE AND INSTITUTIONS IN IBN KHALDÛN

Öz

Morality, values, and law are the foundation of social order. Lawlessness, anomie, and lack of order signify the breakdown of social order. This study examines how Ibn Khaldun, based on his works, addresses society, institutions, and the state within the framework of morality, values, and law. In this context, the aim of the study is to reveal how Ibn Khaldun approaches morality and values. According to him, what is the foundation of morality and values? What is the connection between the construction of society, the establishment of order, and morality and values? Is the cause of the deterioration (separation and subversion) of society lawlessness, immorality, and lack of rules? The study employs the method of understanding and interpretation. It attempts to comprehend how he defines concepts in his works and in what contexts he uses them. The examples and facts he provides regarding these concepts constitute the second material for understanding. In conclusion, Ibn Khaldun's concept of asabiyyah, encompassing morality, values, and law, is a social tool that integrates a society. He analyzes asabiyyah as an element that integrates institutions, social groups, society and the state and property influencing their development. He views asabiyyah as a social division of labor, spiritual institutions such as Sufism and religious orders which he considers the origin of morality, and social groups as social tools that integrate society and the state. On the other hand, he characterizes deviation from morality, society solidarity, integration, law, justice, and universal values such as security of life and property, and normlessness, as oppression. He considers these to be the cause of the separation, disintegration, and collapse of the state and society. The reason for the short lifespan of the state is lawlessness and oppression. At the same time, values focused on luxury, immorality, normlessness, lawlessness and oppression destroy society.

Anahtar Kelimeler

İbn Khaldun , Morality and Universal Values , State and Society (Ümran)

Kaynakça

• Arslan, A. (2002). İbn-i Haldun. Ankara: Vadi Yayınları.
• Aron, R. (1986). Sosyolojik düşüncenin evreleri (Çev: K. Alemdar), Ankara: Bilgi Yayınevi.
• Bayırdır, A. (1988). Âdâb. https://İslamansiklopedisi.Org.Tr/Adab. Erişim Tarihi: 24.07.2025.
• Berger, L., Luckmann, T. (1996.) The social consrusction of reality. New York: Penguin Books.
• Berkes, N. (2023). Türkiye iktisat tarihi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınlar.
• Dale, S. F. (2018). Marekeş’in portakal ağaçları İbn Haldun ve insan bilimi (Çev: A. Ay ve C. Coşkan). İstanbul: Say Yayınları.
• Demirci, M. (2002). Hz. Osman devri fitne olaylarının sosyoekonomik boyutları. İslamiyat, VII (1), 155-170.
• Durkheim, E. (1986). Meslek Ahlakı (Çev: M. Karasan). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Durkheim, E. (2006). Toplumsal iş bölümü (Çev: Ö. Ozankaya). İstanbul: Cem Yayınları.
• Harman, Ö. F. (2001). Kâhin. https://islamansiklopedisi.org.tr /kahin Erişim Tarihi: 24.04.2025.
• İbn Haldun (1967). The Muqaddımah (Trans: F. Rosenthal). New Jersey: Princeton University Press.
• İbn Haldun (1990). Mukaddime I (Çev: Z. K. Ugan). İstanbul: MEB Yayınları.
• İbn Haldun (1991). Mukaddime II, III (Çev: Z. K. Ugan). İstanbul: MEB Yayınları.
• İbn Haldun (2015a) Tercüme-i mukaddime-i İbn Haldun I, II (Çev: Pirizade Mehmet Sâhip). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurulu Başkanlığı.
• İbn Haldun (2015b) Tercüme-i mukaddime-i İbn Haldun III (Çev: Ahmet Cevdet Paşa). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurulu Başkanlığı.
• İbn Haldun (2018) Mukaddime (Çev: S. Uludağ). İstanbul: Dergah Yayınları.
• İbn Haldun (2020a) Şifâu’s-sâil lî tehzibi’l mesâil: Tasavvufun mahiyeti (Çev: S. Uludağ). İstanbul: Dergah Yayınları. İbn Haldun (2020b) Mifahu’l -iber (Çev: Abdullhal Suphi Paşa). İstanbul: Rağbet Yayınları.
• İbn Haldun (2022). Muzîlü’l melâm an hükkâmi’l-enâm: kadılığın ahlâkî hükümleri (Çev: S. Güzel). İstanbul: İber Yayınları.
• İbn Haldun (2024) Bilim ile siyaset arasında hatıralar et-ta’rîf (Çev: V. Akyüz). İstanbul: Dergah Yayınları. Irwin, R. (2018). İbni Haldun entelektüel bir biyografi (Çev: A. Yılma). İstanbul: Alfa Yayınları.
• Kapar, M. A. (2003). Hz. Peygamber’in güvenilirliği. İstem, 1 , 39-58.
• Karasan, M. (1986). Durkheim’in ahlak görüşü. Meslek Ahlakı İçinde (v-xııı). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Kılavuz, A. S. (1991). Arrâf. https://islamansiklopedisi.org.tr /arrâf. Erişim Tarihi: 20.06.2025.
• Koçi Bey (1972). Koçi Bey Risalesi (Yay. Haz: Z. Danışman). İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. Marx, K. (2004). Kapital I (Çev: A. Bilgi). Ankara: Sol Yayınları.
• Ülken, H.Z. (1991) Kâtip Çelebi ve fikir hayatımız. İçinde, Kâtip Çelebi (177-197). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Uludağ, S. (2022). İbn Haldun. Ankara: Hart Yayınları.
• Smith, A. (1997). Ulusların zenginliği (Çev: A. Yunus, M. Bakırcı). İstanbul: Alan Yayıncılık.
• Weber, M. (2014). Protestan ahlakı ve kapitalizmin ruhu (Çev: M. Ökten). Ankara: Tutku Yayınevi.
• Weber, M. (1987). Sosyoloji yazıları (Çev: T. Parla). İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınlar.
• Yıldırım, Y. (2015a). Mukaddime’nin Osmanlı tercümesi. Mukkaddime İçinde (25-54). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurulu Başkanlığı.
• Yıldız, O.S. (1992). Berberiler. TDV İslâm Ansiklopedisi, cilt 5, İstanbul, 478-483.
• https://islamansiklopedisi.org.tr/berberiler. Erişim Tarihi: 20.04.2025.
• Yumuk, R. (2010). İbn Haldun’da devlet görüşü. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 3(1-2), 1-36.
• Yurdagür, M. (1993). Cefr. https://islamansiklopedisi.org.tr /cefr. Erişim Tarihi: 20.06.2025.
• Zorlu, A. (2020a). İbn Haldûn’da beden inşası açısından bedevî ümran ve hadarî ümran. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (43), 177-192.
• Zorlu, A. (2020b). Gereksinimlerin, ihtiyaçların ve arzuların dönüşümü bağlamında İbn Haldun’un ihtiyaçlar kuramı. Tüketici ve Tüketim Araştırmaları Dergisi, 12 (2), 487-528