ARKEOLOJİK BULGULARDAN HALK UYGULAMALARINA EVLİLİK RİTÜELLERİNDE KÜLTÜREL DEVAMLILIK

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 1, 116 - 131, 31.01.2026

Aslı Kahraman Çınar

Öz

M.Ö. II. binyılda Anadolu’da güçlü bir uygarlık kuran Hititler, siyasal olduğu kadar toplumsal yaşamı da düzenleyen gelişmiş bir hukuk sistemine sahipti. Hitit yasalarında evlilik, yalnızca bireyler arasında kurulan özel bir birliktelik olarak değil, aynı zamanda ekonomik, hukuki ve toplumsal yönleriyle düzenlenmiş bir kurum olarak yer almaktaydı. Evlilik sürecinde önemli bir rol oynayan kušata (başlık parası) ve ivaru (çeyiz) gibi uygulamalar, taraflar arasındaki hak ve yükümlülükleri dengeleyen hukuki mekanizmalar olarak işlev görmüştür. Kušata, evlilik akdinin teminatı niteliğinde olup taraflardan birinin evlilik kararından dönmesi durumunda ödenecek tazminat miktarını belirlemiş; ivaru ise kadının ekonomik statüsünü güvence altına alarak mülkiyet hakkını korumuştur. Levirat ve sororat gibi evlilik biçimleri, soyun devamını ve aile bütünlüğünün korunmasını sağlamaya yönelik sosyal kurumlar olarak Hitit toplumunda meşru kabul edilmiştir. Arkeolojik buluntular, özellikle Bitik ve İnandık vazoları üzerindeki sahneler, evliliğin yalnızca bir toplumsal sözleşme değil, aynı zamanda tanrısal düzeni ve bereketi temsil eden kutsal bir tören olduğunu göstermektedir. Bu ikonografik betimlemeler, Hitit toplumunda aile kurumunun dini bir anlam taşıdığını da ortaya koymaktadır. Bu çalışma, Hititlerdeki evlilik kurumunu hukuki, ekonomik ve kültürel yönleriyle ele alarak, bu geleneklerin modern Anadolu halk kültüründeki yansımalarını incelemektedir. Çalışmada çivi yazılı belgeler, ikonografik materyaller ve çağdaş etnografik gözlemler kullanılmış; tarihsel–karşılaştırmalı analiz yöntemi uygulanmıştır. Bulgular, Hitit döneminde görülen evlilik ve bereket ritüellerinin biçimsel değişimlerle birlikte günümüz Anadolu düğünlerinde az da olsa bazı bölgelerde yaşamaya devam ettiğini göstermektedir. Böylece evlilik kurumu, antik çağlardan bugüne hem toplumsal hem de kültürel sürekliliğin bir göstergesi olmuştur.

Anahtar Kelimeler

Hitit , Başlık Parası , Çeyiz , Levirat-Sorarat , Kültürel Süreklilik

Cultural Continuity in Marriage Rituals from Archaeological Findings to Folk Practices

Öz

In the 2nd millennium BCE, the Hittites established a powerful civilization in Anatolia, characterized by an advanced legal system that regulated not only political life but also social relations. Marriage in Hittite law was not regarded merely as a private union between individuals but as a structured institution with economic, legal, and social dimensions. Practices such as kušata (bride-price) and ivaru (dowry) played central roles in this system, functioning as legal mechanisms to balance the rights and obligations of both parties. The kuşata served as a financial guarantee of the marriage contract, ensuring compensation in cases of breach, while the ivaru protected the woman’s economic status and property rights within marriage.Levirate and sororate marriages were also legitimate forms of union, designed to preserve family integrity and lineage continuity. Archaeological evidence—especially the Bitik and İnandık vases—depicts scenes of ritualized marriage ceremonies, indicating that marriage was not only a social agreement but also a sacred event symbolizing fertility and divine order. These visual narratives reveal the deeply religious dimension of family life in Hittite society. This study examines the institution of marriage in Hittite civilization from legal, economic, and cultural perspectives and explores its reflections in modern Anatolian folk culture. Using cuneiform legal texts, iconographic materials, and contemporary ethnographic observations, the study employs a historical–comparative analytical method. The findings suggest that certain elements of Hittite marriage and fertility rituals—though transformed in form—have persisted in some limited regions of Anatolia. Thus, the institution of marriage emerges as a key symbol of social cohesion and cultural continuity, linking ancient Anatolia to its modern cultural landscape.

Anahtar Kelimeler

Hittite , Bridge-Price , Dowrry , Levirate-Soratate , Cultural Continuity

Kaynakça

• Alp, S. (1947). Hitit Kanunları Hakkında. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. Geliş tarihi gönderen https://kutuphane.ttk.gov.tr/details?id=435108&materialType=KT&query=Alp%2C+Sedat.
• Alp, S. (1999). Hititlerde Şarkı, Müzik ve Dans Hitit Çağında Anadolu’da Üzüm ve Şarap. Ankara: Kavaklıdere Kültür Yayınları. Geliş tarihi gönderen https://www.nadirkitap.com/hititlerde-sarki-muzik-ve-dans-hitit-caginda-anadolu-da-uzum-ve-sarap-sedat-alp-ord-prof-dr-kitap6405864.html
• Alpay, T. (2024). Gaziantep halk kültüründe çeyiz geleneği (Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep). Gaziantep. Geliş tarihi gönderen https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Bağlı, M., & Sever, A. (2005). Tabulaştırılan/Tabulaşan Kurumun (ailenin) Kurbanlıklar Edinme Pratiği: Levirat ve Sororat. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 8(8). https://doi.org/10.21560/spcd.56148
• Bozkurt, T. (2008). Hititler örneğinde levirat olgusuna sosyal antropolojik yaklaşım. VII. Hititoloji Kongresi, 1, 130-138.
• Bryce, T. (2003). Hitit Dünyasında Yaşam ve Toplum. Ankara: Dost Kitabevi.
• Çalışır, İ. (2024). Nevşehir ve Yöresinde Çeyiz Geleneği (Yüksek Lisans Tezi). Hacı Bekteşı Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Nevşehir.
• Dinçol, M. A. (1999). Hititlerde Müzik ve Çalgılar Üzerine Notlar. Arkeoloji Dergisi, (4), 1+15.
• Dinçol, M. A. (2013). Eski Anadolu’da Müzik Kültürü Üzerine Bir İnceleme. İstanbul: Ege Yayınları.
• Emiroğlu, K. (2001). Gündelik Hayatımızın Tarihi. Ankara: Dost Kitabevi.
• Erdem, İ. (2008). Bozkır ilçesi manevi halk inançlarının dinler tarihi ve din fenomenolojisi açısından tahlili (Yüksek Lisans Tezi). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
• Erdemci, B. (2010). Eruh ve Pervari yöresinde kutsal mekan anlayışı ve yaygın halk inançları (Yüksek Lisans Tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van.
• Gavaz, Ö. S. (2016). MÖ 2. Bin Yıl Bazı Gelenek ve Hlak Motiflerinin Günümüze Yansıyan Örnekleri. TÜBA-AR Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi, (19), 79-91.
• Gözeten, B. (2010). Denizli’de manevi halk inançlarının din fenomenolojisi açısından incelenmesi (Yüksek Lisans Tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta.
• Hoffner, H. A. (1997). The Laws Of The Hittites. Geliş tarihi gönderen http://archive.org/details/the-laws-of-the-hittites
• Imparati, F. (1992). Hitit Yasaları. Ankara: İtalyan Kültür Heyeti. Geliş tarihi gönderen https://www.nadirkitap.com/hitit-yasalari-fiorella-imparati-kitap33119755.html
• Karabacak, A. (2024). Alevi inanç sisteminde bereket ritüelleri: Nevşehir Ayhanlar köyü örneği. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 14(2), 497-509. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1416482
• Kınal, F. (1956). Eski Anadolu’da Kadının Mevkii. Belleten, XX(79), 355-366.
• Koç, E. (2024). Sivas ili Zara İlçesi Çeyiz Geleneğinde El Sanatı Ürünlerin Kuşaklararası Karşılaştırmalı İncelenmesi (Yüksek Lisans Tezi). Kocaeli Üniverstiesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli.
• Murat, L. (2013). Kült görevlisi şarkıcı kadınlar:MUNUS(.MEŠ)katra-, MUNUS(.MEŠ)hazgara-. Tarih Araştırmaları Dergisi, 32(54), 115-134. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000556
• Neufeld, E. (1944). Ancient Hebrew Marriage Laws: With Special References to General Semitic Laws and Customs. England: Longmans, Green and Company.
• Nogay, İ. Ş. (2019). Hitit Krallığı’nda Diplomatik Evlilikler (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Özkan, Z. (2012). Bafra ve Çevresindeki Halk İnançları ve Uygulamaları (Yüksek Lisans Tezi). Ondouz Mayız Üniversitesi Sosyal Bilimler Üniversitesi, Samsun.
• Sommer, F., & Ehelolf, H. (1924). Das hethitische Ritual des Papanikri von Komana: Text, Übersetzungsversuch, Erläuterungen. Leipzig: Hinrichs.
• Şahin, H. A. (2015). Eski Ön Asya Aile Hukukunda Nafaka, Tazminat ve Mal Paylaşımı. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(38), 143-156.
• Ünal, A. (2003). Hititler Devrinde Anadolu II. Arkeoloji Ve Sanat Yayınları.