Kırşehir Mera Vejetasyonlarında Yaygın Olarak Bulunan Zehirli Bitki Türleri

Öz

Aşırı ve kontrolsüz otlatma, klimaks mera vejetasyonlarında bulunan arzulanan türlerin azalmasına ve bu türlerin yerine hayvanların tercih etmedikleri istilacı türlerin, özellikle de hayvan sağlığına ya da ürününe zararlı bazı toksik bileşikler içeren zehirli bitkilerin yerleşmesine neden olmaktadır. Kırşehir mera vejetasyonunda bulunan 205 bitki türünün yaklaşık %88'i büyük ölçüde istenmeyen yabancı ot karakterine sahip istilacı türlerdir. Bu türler arasında 8 farklı familyaya ait 26 zehirli bitki türü bulunmaktadır. Zehirli bitkilerle mücadeleye başlamadan önce hangi hayvanlar için tehdit oluşturduğunu bilmek, zehirli türleri tanımak, toksisite düzeyleri ve toksik oldukları dönemler hakkında bilgi sahibi olmak gerekir. Zehirli bitki etkilerinin ortaya çıkması, bitkinin olgunluk evresi, içerdiği kimyasalların oranı, otlanan veya yenen kısım ve miktarı, otlayan hayvanların türü ve yaşı gibi birçok faktöre bağlıdır. Mera alanlarında erken, yoğun ve kontrolsüz otlatma gibi yanlış yönetim uygulamalarının gelecekte de devam etmesi durumunda, bitki örtüsündeki istilacı ve zehirli türlerin sayısının ve bunların botanik kompozisyondaki oranlarının artması muhtemeldir. Bu sonuca bağlı olarak zehirli bitkilerden kaynaklanan hayvan sağlığı ve hayvansal ürünlerin kalitesiyle ilgili sorunlar daha yaygın hale gelecek ve ekonomik kayıplar artacaktır. Meralardan etkin bir şekilde faydalanabilmek için yabancı ot kontrolü ve diğer ıslah uygulamaları ile hayvan sağlığına ve ürünlerine zararlı bileşikler içeren zehirli bitki türlerinin oranının kabul edilebilir düzeyde tutulması gerekmektedir. Ayrıca bu meraların hem hayvan sağlığı hem de bitki örtüsünün verim ve kalitesinin sürekliliği açısından kritik dönemlerin dikkate alındığı otlatma sistemlerinde bitki örtüsünün ürettiği yemi en iyi değerlendirecek hayvanlar tarafından otlatılması gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• zehirli bitki
• yabancı ot
• mera
• hayvan sağlığı

Poisonous Plant Species Commonly Present in Kırşehir Rangelands Vegetations

Öz

Intensive and uncontrolled grazing causes the decrease of desirable species in climax rangeland vegetation and the settlement instead of these species with invasive species that animals do not prefer, especially poisonous plants that contain some toxic compounds harmful to animal health or products. Approximately 88% of the 205 plant species found in Kırşehir rangeland vegetation are invasive species with a largely undesirable weed character. Among these species are 26 toxic plant species from 8 different families. Before starting to fight against poisonous plants, it is necessary to know which animals they pose a threat to, to recognize poisonous species, to have information about their toxicity levels, and the period when they are toxic. The emergence of the effects of poisonous plants depends on many factors, such as the maturity stage of the plant, the rate of chemicals it contains, the part and amount grazed or eaten, and the species and age of the grazing animals. If mismanagement practices in rangelands, such as early, heavy, and uncontrolled grazing, continue in the future, the number of invasive and poisonous species in the vegetation and their proportions in the botanical composition are likely to increase. Depending on this result, problems related to animal health and the quality of animal products caused by poisonous plants will become more common, and economic losses will increase. The rate of poisonous plant species containing compounds harmful to animals' health and their products should be kept at an acceptable level by weed control and other improvement practices to benefit from rangelands effectively. In addition, these rangelands should be grazed by animals that will best evaluate the forage produced by the vegetation in grazing systems where critical periods are considered for both animal health and the continuity of the productivity and quality of the vegetation.

Anahtar Kelimeler

• poisonous plant
• weed
• rangeland
• animal health

Kaynakça

1. Açıkgöz, E. (2021). Yem Bitkileri (Vol. I). Tarım ve Orman Bakanlığı, Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü.
2. Ali, N., Shah, S. W. A., Shah, I., Ahmed, G., Ghias, M., & Khan, I. (2011). Cytotoxic and anthelmintic potential of crude saponins isolated from Achillea Wilhelmsii C. Koch and Teucrium Stocksianum boiss. BMC Complementary and Alternative Medicine, 11(1), 106. https://doi.org/10.1186/1472-6882-11-106
3. Allred, K. W. (1991). An Annotated checklist of Poisonous or Injurious range Plants of new Mexico. New Mexico State University, Cooperative Extension Service(636), 1-28.
4. Altın, M., Gökkuş, A., & Koç, A. (2005). Çayır Mera Islahı. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı. Tarımsal Üretim ve geliştirme Genel Müdürlüğü. Çayır-Mera, Yem Bitkileri ve Havza Geliştirme Daire Başkanlığı Yayınları. Ankara, 468s.
5. Altın, M., Gökkuş, A., & Koç, A. (2011). Çayır ve mera yönetimi (2. cilt) (Vol. 314). Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü.
6. Anadon, A., Martinez-Larranaga, M., & Castellano, V. (2012). Poisonous plants of Europe In R. C. Gupta (Ed.), Veterinary Toxicology: Basic and Clinical Principles, 2nd ed. Elsevier Inc.: San Diego, CA, USA, pp. 1080–1094.
7. Anonim. (2023). Kırşehir İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü İl Tanıtım. Retrieved Aralık, 22, 2023 from https://kirsehir.tarimorman.gov.tr/Menu/9/Il-Tanitim
8. Ardakani, A. S., & Hosseininejad, S. A. (2022). Identification of chemical components from essential oils and aqueous extracts of some medicinal plants and their nematicidal effects on Meloidogyne incognita. The Journal of Basic and Applied Zoology, 83(1). https://doi.org/10.1186/s41936-022-00279-6

9. Avağ, A., Koç, A., Kendir, H., Şimşek, U., Özgöz, M. M., Aksakal, E., Dumlu, S., Uzun, M., Çakal, Ş., Kara, A., Erkovan, H. İ., Daşcı, M., Yıldız, H., Mermer, A., Ünal, E., Urla, Ö., Aydoğdu, M., Torunlar, H., Harun, F. D., . . . Başkan, O. (2012). Ulusal Mera Kullanım ve Yönetim Projesi Sonuç Raporu (PROJE NO: 106G017). Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar ve Politikalr Genel Müdürlüğü, Ankara, s483.
10. Ayan, İ., Mut, H., Acar, Z., Başaran, U., Töngel, M., & Önal Aşçı, Ö. (2007). Samsun İli Kıyı Kesiminde Yer Alan Taban Meraların Bitki Örtüsü, Toprak Özellikleri ve Bazı Sorunlar Türkiye VII. Tarla Bitkileri Kongresi,
11. Bakırel, T. (2013). Veteriner Toksikoloji Yönünden Trakya Bölgesi'nin Zehirli Bitkileri Üzerine Çalışmalar. İstanbul Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 28(1), 125-142.
12. Balabanlı, C. A., Sebahattin Türk, Mevlüt , & Yüksel, O. (2006). Türkiye Çayır Meralarında Bulunan Bazı Zararlı Bitkiler ve Hayvanlar Üzerindeki Etkileri. Turkish Journal of Forestry, 7(2), 89-96. https://doi.org/10.18182/tjf.84498
13. Barry, T. (1987). Secondary compounds of forages. In J. Hacker & J. Ternouth (Eds.), Nutrition of Herbivores (pp. 91-121). Academic Press, Sydney, Australia.
14. Baytop, T. (1989). Türkiye’de Zehirli Bitkiler, Bitki Zehirlenmeleri ve Tedavi Yöntemleri Istanbul Universitesi Yayınları, No:54, Istanbul, 290 s.
15. Bradic, J., Petkovic, A., & Tomovic, M. (2018). Phytochemical and Pharmacological Properties of Some Species of the Genus Galium L. Galium Verum and Mollugo. Serbian Journal of Experimental and Clinical Research, 0(0). https://doi.org/10.1515/sjecr-2017-0057
16. Brotherson, J. D., Szyska, L. A., & Evenson, W. E. (1980). Poisonous plants of Utah. The Great Basin Naturalist, 40(3), 229-253.
17. Burrows, G. E., & Tyrl, R. J. (1989). Plants causing sudden death in livestock. Veterinary Clinics of North America: Food Animal Practice, 5(2), 263-289.
18. Carlier, L., Rotar, I., Vlahova, M., & Vidican, R. (2009). Importance and functions of grasslands. Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca, 37(1). https://doi.org/10.15835/nbha3713090
19. Ceylan, A. (1983). Tıbbi Bitkiler (I. Genel Bölüm). Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, s.312.
20. Cole, R., Cutler, H., & Stuart, B. (1989). Carboxyatractyloside. In P. Cheeke (Ed.), Toxicants of Plant Origin: Glycosides, (Vol. II, pp. 253-263). CRC Press, Inc., Boca Raton,Fla.,USA., 277pp.
21. Cortinovis, C., & Caloni, F. (2013). Epidemiology of intoxication of domestic animals by plants in Europe. The Veterinary Journal, 197(2), 163-168.
22. Cortinovis, C., & Caloni, F. (2015). Alkaloid-Containing Plants Poisonous to Cattle and Horses in Europe. Toxins, 7(12), 5301-5307. https://doi.org/10.3390/toxins7124884
23. Croteau, R., Kutchan, T. M., & Lewis, N. G. (2000). Natural products (secondary metabolites). In B. B. G. Buchanan, Wilhelm Jones, Russell L. (Ed.), Biochemistry and Molecular Biology of Plants (pp. 1264). John Wiley & Sons.
24. Çaçanan, E., & Yüksel, A. (2016, 28-30 Eylül 2016). Çayır ve meraların bölgesel kalkınma üzerindeki etkisi ÜNİDAP Uluslararası Bölgesel Kalkınma Konferansı, Muş.
25. Çelik, E., Okay, E., & Ertekin, F. (2020). Ranunculaceae Dermatitis due to Ranunculus Arvensis: Case Series, Literature Review of Reported Cases from Turkey. International Archives of Medical Research, 12(1), 1-11.
26. Çelik, N., & Bulur, V. (1996, 17-19 Haziran 1996). Çayır-mera ve yem Bitkileri kaynaklı hayvan zehirlenmeleri ve beslenme bozuklukları Türkiye 3. Çayır-mera ve Yembitkileri Kongresi, Erzurum.
27. Davis, P. H. (1965-1988). Flora of Turkey and the East Aegean Islands (Vol. 1-10). Edinburg University Press.
28. Dinç, H., & Aydın, İ. (2023). Yem Bitkilerinde Anti-Kalite Faktörleri. 2nd International Conference on Sustainable Ecological Agriculture 13-15 Mart 2023, Konya.
29. DiTomaso, J. M. (2000). Invasive weeds in rangelands: species, impacts, and management. Weed Science, 48(2), 255-265.
30. Dixon, R. A., & Sumner, L. W. (2003). Legume Natural Products: Understanding and Manipulating Complex Pathways for Human and Animal Health. Plant Physiology, 131(3), 878-885. https://doi.org/10.1104/pp.102.017319
31. Dönmez, H. B., & Hatipoğlu, R. (2020). Çayır Meralardaki Zehirli Bitkilerin Etkileri ve Hayvan Zehirlenmelerine Karşı Önleyici Tedbirler. Euroasia Journal of Mathematics, Engineering, Natural & Medical Sciences, 7(9), 49-55.
32. Ergün, A., Tuncer, Ş., Çolpan, İ., Yalçın, S., Yıldız, G., Küçükersan, M., Küçükersan, S., Şehu, A., & Saçaklı, P. (2002). Yemler, yem hijyeni ve teknolojisi. Ankara Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, Hayvan Besleme ve Beslenme Hastalıkları Anabilim Dalı, S, 12-55.
33. Fan, W., Fan, L., Peng, C., Zhang, Q., Wang, L., Li, L., Wang, J., Zhang, D., Peng, W., & Wu, C. (2019). Traditional Uses, Botany, Phytochemistry, Pharmacology, Pharmacokinetics and Toxicology of Xanthium strumarium L.: A Review. Molecules, 24(2), 359. https://doi.org/10.3390/molecules24020359
34. Fazly Bazzaz, B. S., Haririzadeh, G., Imami, S. A., & Rashed, M. H. (1997). Survey of Iranian Plants for Alkaloids, Flavonoids, Saponins, and Tannins [Khorasan Province]. International Journal of Pharmacognosy, 35(1), 17-30. https://doi.org/10.1076/phbi.35.1.17.13275
35. Frohne, D., & Pfander, H. (1983). A Color Atlas of Poisonous Plants–Wolfe Publishing Ltd. London, England, 291.
36. Frohne, D., & Pfander, H. (2005). Poisonous Plants: A Handbook for Doctors. Pharmacists, Toxicologists, Biologists and Veterinarians.
37. Gökkuş, A. (1999). Çayır ve meralarda yabancı bitki savaşı. In Mera kanunu eğitim ve uygulama el kitabı. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Tarımsal Üretimi Geliştirme Genel Müdürlüğü, Ankara, s. 235-245.
38. Gökkuş, A. (2018). Meralarımız ile İlgili Bir Değerlendirme. TÜRKTOB Dergisi, 25, 6-8.
39. Hall, A. L., Gornish, E., & Ruyle, G. (2020). Poisonous Plants on Rangelands. The University of Arizona Cooperative Extension, 10, 1-10.
40. İçen, H., Sekin, S., & Karataş, A. (2012). İvesi Koyunlarında Kantaron Otu (Hypericum perforatum) Zehirlenmesi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 23(1), 51-53.
41. James, L. F., Nielsen, D. B., & Panter, K. E. (1992). Impact of poisonous plant on the livestock industry. Rangeland Ecology & Management, 45(1), 3-8.
42. Kara, E., & Sürmen, M. (2019). The effects of secondary metabolites of rangeland and pasture plants on the animal health in Mediterranean ecological conditions. Journal of US-China Medical Science, 16, 63-72. https://doi.org/0.17265/1548-6648/2019.01.003
43. Kaya, S., Pirinçci, İ., & Bilgili, A. (2002). Veteriner Hekimliğinde Toksikoloji, 2. Baskı. Medisan Yayınevi, Ankara. Keeler, R. F., Van Kampen, K. R., & James, L. F. (2013). Effects of poisonous plants on livestock. Elsevier.
44. Kellerman, T., Naudé, T., & Fourie, N. (1996). The distribution, diagnoses and estimated economic impact of plant poisonings and mycotoxicoses in South Africa. The Onderstepoort Journal of Veterinary Research, 63(2), 65-90.
45. Kingbury, J. (1964). Poisonous plants of the United States and Canada. Prentice-Hall Inc., Englewood Cliffs, New Jersey, 626 pp.
46. Kocabaş, Y. Z. (2020). Türkoğlu (Kahramanmaraş) ilçe florasında bulunan zehirli bitkiler. Turkish Journal of Science and Health, 1(1), 42-51.
47. Kumar, R. (1992). Anti-nutritional factors, the potential risks of toxicity and methods to alleviate them. Legume trees and other fodder trees as protein source for livestock. FAO Animal Production and Health Paper,(102), 145-160.
48. Lubenov, Y. (1985). Zararli Otlar Yasam ve Ölüm Kaynagidir (Çev. B. Makakli, M. Dinçer). Çag Matbaası, Ankara.
49. Morton, J. F. (1977). Major medicinal plants: botany, culture, and uses (Vol. III). Charles C. Thomas, Springfield.
50. Mueggler, W. (1970). Objectionable characteristics of range plants. Range and wildlife habitat evaluation. A research symposium, US Dep. Agric. For. Serv. Misc. Publ (Vol. 1147, pp. 63-70).
51. Niazmand, S., Khooshnood, E., & Derakhshan, M. (2010). Effects of Achillea wilhelmsii on rat′s gastric acid output at basal, vagotomized, and vagal-stimulated conditions. Pharmacognosy Magazine, 6(24), 282. https://doi.org/10.4103/0973-1296.71791
52. Nielsen, D. B. (1988). Economic impact of poisonous plants on the rangeland livestock industry. Journal of Animal Science, 66(9), 2330-2333.
53. Ozbilgin, A., Durmuskahya, C., Kayalar, H., Ertabaklar, H., Gunduz, C., Ural, I., Zeyrek, F., Kurt, O., Cavus, I., Toz, S., & Ozbel, Y. (2015). Antileishmanial Activity of Selected Turkish Medicinal Plants. Tropical Journal of Pharmaceutical Research, 13(12), 2047. https://doi.org/10.4314/tjpr.v13i12.15
54. Öksüz, S., Gürek, F., Lin, L.-z., Gil, R. R., Pezzuto, J. M., & Cordell, G. A. (1996). Aleppicatines A and B from Euphorbia aleppica. Phytochemistry, 42(2), 473-478.
55. Panter, K. E., Gardner, D., Lee, S., Pfister, J., Ralphs, M., Stegelmeier, B., & James, L. (2012). Important poisonous plants of the United States. In R. C. Gupta (Ed.), Veterinary Toxicology: Basic and Clinical Principles, 2nd ed (pp. 837-889). Elsevier Inc.: San Diego, CA, USA, pp. 1031–1079.
56. Pfister, J. A., & Provenza, F. D. (1992). Introduction to the symposium ingestion of poisonous plants by livestock. J. Range Manage, 45(1), 2.
57. Reyhan, A., Küpeli, E., & Ergun, F. (2004). The biological activity of Centaurea L. species. Gazi University Journal of Science, 17(4), 149-164.
58. Sariyar, G. (2002). Biodiversity in the alkaloids of Turkish Papaver species. Pure and Applied Chemistry, 74(4), 557-574 . Sariyar, G., & Phillipson, J. D. (1981). Alkaloids of Papaver lacerum. Journal of Natural Products, 44(2), 239-240. Schreurs, N. M., Lopez‐Villalobos, N., Barry, T. N., Molan, A. L., & McNabb, W. C. (2002). Effects of grazing undrenched weaner deer on chicory or perennial ryegrass/white clover pasture on the viability of gastrointestinal nematodes and lungworms. Veterinary Record, 151(12), 348-353. https://doi.org/10.1136/vr.151.12.348
59. Smelcerovic, A., Zuehlke, S., Spiteller, M., Raabe, N., & Özen, T. (2008). Phenolic constituents of 17 Hypericum species from Turkey. Biochemical Systematics and Ecology, 36(4), 316-319.
60. Stegelmeier, B. L. (2011). Pyrrolizidine Alkaloid–Containing Toxic Plants (Senecio, Crotalaria, Cynoglossum, Amsinckia, Heliotropium, and Echium spp.). Veterinary Clinics of North America: Food Animal Practice, 27(2), 419-428. https://doi.org/10.1016/j.cvfa.2011.02.013
61. Taiz, L., & Zeiger, E. (2002). Plant Physiology (3rd ed.). Sinauer Associates Inc.,Sunderland, MA, USA, 690pp.
62. Tanker, N., Coşkun, M., & Altun, M. L. (2008). Türkiye'de Yetişen Ephedra Türlerindeki Alkaloitlerin Mevsime ve Cinsiyete Göre Gösterdiği Değişimlerin YBSK Metodu İle İncelenmesi. Ankara Universitesi Eczacilik Fakultesi Dergisi, 049-056. https://doi.org/10.1501/eczfak_0000000465
63. Tokluoglu, M. (1986). Zehirli Çayır ve Mera Bitkileri. OMÜ Ziraat Fakültesi Yayınları. Samsun, 56s.
64. Töngel, M. Ö., & Ayan, İ. (2005). Samsun İli Çayır ve Meralarında Yetişen Bazı Zararlı Bitkiler ve Hayvanlar Üzerindeki Etkileri. Anadolu Tarım Bilimleri Dergisi, 20(1), 84-93. https://doi.org/10.7161/anajas.2005.20.1.84-93
65. TÜİK. (2023). İstatistik Veri Portalı, Tarım ve Orman Alanları. Retrieved Aralık, 22, 2023 from https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=tarim-111&dil=1
66. Tükel, T., & Hatipoğlu, R. (2001). Çayır meralarda zehirli bitkiler ve hayvanlar üzerindeki etkileri. Tarım ve Köy İşleri Dergisi(139), 40-43.
67. Yavuz, T., Sürmen, M., Töngel, M. Ö., & Çankaya, N. (2008). Karadeniz bölgesinde mera kullanım alışkanlıkları üzerine bir araştırma. Tarım Bilimleri Araştırma Dergisi(1), 43-47.
68. Yücel, E. (2012). Türkiye’nin Çayır, Mera ve Ormanlarının Zehirli Bitkileri. Arkadaş Basım, Ankara, 94s.
69. Ziegler, J., & Facchini, P. J. (2008). Alkaloid Biosynthesis: Metabolism and Trafficking. Annual Review of Plant Biology, 59(1), 735-769. https://doi.org/10.1146/annurev.arplant.59.032607.092730