Araştırma Makalesi

HOCA DEHHÂNÎ DÎVÂNI'NDA DUYGU BİLDİREN DEYİMLER

Sayı: Littera Turca-2026 28 Mart 2026
PDF İndir
EN TR

HOCA DEHHÂNÎ DÎVÂNI'NDA DUYGU BİLDİREN DEYİMLER

Öz

Bir toplumun ortak kültürel birikimini yansıtan kalıplaşmış ve mecaz ağırlıklı ifadeler olan deyimler, duygu ve düşüncelerin etkili biçimde aktarılmasında önemli bir işleve sahiptir. Mental fiiller konusunun bir alt başlığı olarak ele alınan duygu fiilleri ise, bireyin iç dünyasını ve ruh hâlini doğrudan yansıtan sözcüklerdir. Deyimler çekime girerek fiil biçiminde kullanılabilmeleri sebebiyle Türk dil bilgisi kitaplarında birleşik fiiller içerisinde yer almıştır. Deyimleşmiş birleşik fiiller olarak adlandırılan bu yapılar, yapı bakımından birleşik fiil kuruluşuna uygun olmakla birlikte, deyimi oluşturan sözcüklerin gerçek anlamın dışına çıkıp mecaz anlam kazanmaları yönüyle anlam bakımından birleşik fiillerden ayrılırlar. Bu çalışmada, Hoca Dehhânî Dîvânı’nda yer alan duygu bildiren deyimlerin tespiti amaçlanmıştır. Bu doğrultuda, öncelikle deyimler ve duygu fiilleri kuramsal olarak ele alınmış; ardından Dîvân taranarak duygu bildiren deyimler tespit edilmiştir. Araştırmada üzüntü/sıkıntı, nefret ve öfke, memnuniyetsizlik, memnuniyet/mutluluk, korkma/ürkme/çekinme, coşku ve heyecan, sevgi, utanma ve çekinme, pişmanlık, merhamet ve acıma, cesaret, beklenti, umutsuzluk ve kınama/ayıplama olmak üzere on beş temel duygu kategorisi belirlenmiş; bu duyguları ifade eden toplam seksen dört deyim tespit edilmiştir. Dîvân’da en çok üzüntü ve sıkıntı duygusunu ifade eden deyimlerin yer aldığı saptanmıştır. Ayrıca, tespit edilen deyimlerin önemli bir kısmının günümüzde aynı biçimde ya da kısmen değişerek kullanılmaya devam ettiği, bir kısmının ise kullanımdan düştüğü görülmüştür. Tespit edilen deyimlerin büyük çoğunluğu oluşum bakımından birleşik fiil yapısında olmakla birlikte, bu yapı dışında oluşmuş deyim örneklerine de rastlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Aksoy, Ö. A. (1993). Atasözleri ve deyimler sözlüğü 2 – deyimler sözlüğü. İnkılap Kitabevi.
  2. Alkan Ataman, H. (2023). Yûnus Emre Dîvânı’nda mental fiiller. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-BELLETEN, 76, ss. 179-216.
  3. Argunşah, M. ve Boz, F. (2022). 15. yüzyıl Anadolu Türkçesinde negatif temel duygu fiilleri. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, 8(17), ss. 208-225.
  4. Ayverdi, İ. (2010). Misalli büyük türkçe sözlük. Kubbealtı Vakfı.
  5. Bahadınlı, Y. Z. (1980). Türkçe deyimler sözlüğü. Yeni Dünya Yayınları.
  6. Bilgegil, K. (1984). Türkçe dilbilgisi. Dergâh Yayınları.
  7. Boz, F. (2022). 15. Yüzyıl Anadolu Türkçesinde Mental Fiiller. [Yüksek lisans tezi, Erciyes Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
  8. Çelik, N. (2022). Dîvânu Lugâti’t-Türk’te geçen temel duygu fiillerinin derleme sözlüğü’ndeki durumu üzerine bir değerlendirme. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 57, ss. 143-156.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

28 Mart 2026

Gönderilme Tarihi

30 Haziran 2025

Kabul Tarihi

28 Mart 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Sayı: Littera Turca-2026

Kaynak Göster

APA
Aşkayanar, E. (2026). HOCA DEHHÂNÎ DÎVÂNI’NDA DUYGU BİLDİREN DEYİMLER. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, Littera Turca-2026. https://doi.org/10.20322/littera.1731343
AMA
1.Aşkayanar E. HOCA DEHHÂNÎ DÎVÂNI’NDA DUYGU BİLDİREN DEYİMLER. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature. 2026;(Littera Turca-2026). doi:10.20322/littera.1731343
Chicago
Aşkayanar, Elif. 2026. “HOCA DEHHÂNÎ DÎVÂNI’NDA DUYGU BİLDİREN DEYİMLER”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, sy Littera Turca-2026. https://doi.org/10.20322/littera.1731343.
EndNote
Aşkayanar E (01 Mart 2026) HOCA DEHHÂNÎ DÎVÂNI’NDA DUYGU BİLDİREN DEYİMLER. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature Littera Turca-2026
IEEE
[1]E. Aşkayanar, “HOCA DEHHÂNÎ DÎVÂNI’NDA DUYGU BİLDİREN DEYİMLER”, Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, sy Littera Turca-2026, Mar. 2026, doi: 10.20322/littera.1731343.
ISNAD
Aşkayanar, Elif. “HOCA DEHHÂNÎ DÎVÂNI’NDA DUYGU BİLDİREN DEYİMLER”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature. Littera Turca-2026 (01 Mart 2026). https://doi.org/10.20322/littera.1731343.
JAMA
1.Aşkayanar E. HOCA DEHHÂNÎ DÎVÂNI’NDA DUYGU BİLDİREN DEYİMLER. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature. 2026. doi:10.20322/littera.1731343.
MLA
Aşkayanar, Elif. “HOCA DEHHÂNÎ DÎVÂNI’NDA DUYGU BİLDİREN DEYİMLER”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, sy Littera Turca-2026, Mart 2026, doi:10.20322/littera.1731343.
Vancouver
1.Elif Aşkayanar. HOCA DEHHÂNÎ DÎVÂNI’NDA DUYGU BİLDİREN DEYİMLER. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature. 01 Mart 2026;(Littera Turca-2026). doi:10.20322/littera.1731343
İlgi, katkı ve desteğiniz için teşekkür eder, iyi çalışmalar dileriz.