CAHİDE BİRGÜL’ÜN ROMANLARINDA QUEER YANSIMALAR

Öz

Edebiyatın farklı disiplinlerle kurduğu sınırsız ilişki, edebi metinleri çok yönlü okumaya ve incelemeye elverişli kılar. Bu bağlamda, bu çalışma Çağdaş Türk edebiyatındaki queer yansımaları ortaya çıkarmayı ve alandaki sonraki çalışmalara kaynaklık etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın inceleme nesnesini, feminist ve queer disiplin yöntemlerinin uygulanmasıyla incelemeyi katmanlaştıran Cahide Birgül’ün Gölgeler Çekildiğinde, Ah Tutku Beni Öldürür müsün ve Eflatun Koza romanları oluşturmuştur. Teorik zemin, queer teorinin normatif yapıları yıkıcı doğası, Judith Butler’ın cinsiyetin performatif edimlerle inşası ve kimliklerin akışkanlığı prensipleri üzerine kurulmuştur. Uygulama bölümünde, Birgül’ün seçili üç eseri, queer karakterler, heteronormativite, aile ve belirsizlik kavramları ekseninde çözümlenmiştir. Analizler, romanların polisiye janra yakın karmaşık kurgusal yapıları ve biçimsel muğlaklıklarının queere hizmet ettiğini göstermiştir. Karakter incelemelerinde Melih’in (Ah Tutku Beni Öldürür müsün) içselleştirilmiş homofobisi ve Evrim’in (Eflatun Koza) bölünmüş benliği gibi temsiller, heteronormatif sistemin birey üzerindeki şiddetli baskısını yansıtmaktadır. Yazar, Mabeyinoğulları ailesi gibi yapıları altüst ederek, ailenin bir tahakküm aracı ve sistemin kontrol merkezi olduğunu göstermiştir. Ayrıca, engelli karakterler ve cansız manken Zarife figürü üzerinden zorunlu sağlam bedenlilik algısının sorgulanması da önemli bir bulgudur. Belirsizlik ise Esin ve Deniz’in (Gölgeler Çekildiğinde) aynadaki bütünleşmesi ve Labris Bar’daki cinsiyeti belli olmayan bedenler aracılığıyla güçlendirilmiştir. Sonuç olarak, Cahide Birgül’ün eserleri, yapıbozumcu ve queer söylemiyle Türkçe edebiyat için kritik bir değer taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Queer
• queer edebiyat
• heteronormativite
• Cahide Birgül
• eleştiri.

Queer Reflections in Cahide Birgul’s Novels

Öz

The boundless interaction of literature with various disciplines renders literary texts amenable to multidimensional readings and analyses. In this context, this study aims to reveal queer reflections in contemporary Turkish literature and to serve as a reference point for future research in the field. The objects of analysis are Cahide Birgül’s novels Gölgeler Çekildiğinde, Ah Tutku Beni Öldürür müsün, and Eflatun Koza, which deepen their interpretive layers through the application of feminist and queer critical frameworks. The theoretical foundation of the study is established upon the subversive nature of queer theory toward normative structures, Judith Butler’s notion of gender as performatively constructed, and the principle of the fluidity of identities. In the analytical section, Birgül’s three selected novels are examined through the concepts of queer characterization, heteronormativity, family, and ambiguity. The analyses reveal that the novels’ complex narrative structures—resembling the detective genre—and their formal indeterminacies function in service of the queer discourse. Character analyses demonstrate that representations such as Melih’s (in Ah Tutku Beni Öldürür müsün) internalized homophobia and Evrim’s (in Eflatun Koza) fragmented self reflect the oppressive force of the heteronormative system upon the individual. The author subverts patriarchal family structures, such as the Mabeyinoğulları family, presenting the family as an instrument of domination and a mechanism of social control. Furthermore, the questioning of compulsory able-bodiedness through disabled characters and the inanimate mannequin figure Zarife constitutes a significant finding. The motif of ambiguity is reinforced through the mirror-scene unification of Esin and Deniz (in Gölgeler Çekildiğinde) and the depiction of gender-indeterminate bodies in Labris Bar. In conclusion, Cahide Birgül’s novels hold critical significance for Turkish literature with their deconstructive and queer narrative discourse.

Anahtar Kelimeler

• Queer
• queer literature
• heteronormativity
• Cahide Birgül
• criticitism.

Kaynakça

1. Akar, Y. (2019). Cahide Birgül Sesveren. Türk edebiyatı isimler sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/sesveren-cahide-birgul
2. Akdeniz, N. (2023). Türkçe edebiyatın queer yazarları. Ecinniler, 21, ss. 63-68.
3. Alan, C. (2020). Gey ve lezbiyen dil araştırmalarında queer’leşme süreci. Kaos Q+, 9, ss. 84-94.
4. Bayramoğlu, Y. (2011). Stonewall’dan onur yürüyüşü’ne. Cogito, 65-66, 388-389.
5. Bennet, A. & N. Royel (2018). Edebiyat, eleştiri ve kurama giriş. (D. Tekin, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
6. Birgül, C. (2001). Tanzimattan günümüze edebiyatçılar ansiklopedisi. (M. Yalçın, Ed.). Yapı Kredi Yayınları.
7. Birgül, C. (2009). Tam bir teslimiyettir; kendimi bıraktım. Kaos GL. https://kaosgl.org/gokkusagi-forumu-kose-yazisi/tam-bir-teslimiyettir-kendimi-birakirim-
8. Birgül, C. (2022). Eflatun koza. Kafka Kitap.

9. Birgül, C. (2023a). Gölgeler çekildiğinde. Kafka Kitap.
10. Birgül, C. (2023b). Ah tutku beni öldürür müsün. Kafka Kitap.
11. Butler, J. (2020). Cinsiyet belası: feminizin ve kimliğin altüst edilmesi. (B. Ertür çev.). Metis Yayınları.
12. Butler, J. (2023). Performatif edimler ve toplumsal cinsiyet kurma. (U. B. Aldemir, Haz.). Queer yazılar içinde (s. 11-32). Pinhan Yayıncılık.
13. Cevizci, A. (2010). Felsefe sözlüğü. Paradigma Yayınları.
14. Çakırlar, C. (2012). Vicdanen, tersten: Erinç Seymen'in çileci sanatı. (C. Çakırlar & S. Delice, Haz.). Cinselliğin Muamması: Türkiye’de Queer Kültür ve Muhalefet içinde (s. 569-588). Metis Yayınları.
15. Çetindaş, D. (2022). Queer edebiyat eleştirisi ve kuramı. V. Şahin (Ed.), Edebiyat kuram ve eleştiri: kuram, kavram, kapsam, yöntem, uygulama içinde (s. 901-925). Akçağ Yayınları.
16. Çimen, D. (2022). Özne ve cinsiyet tartışmaları üzerine postmodern feminizm ve kuir kuramı. [Yüksek lisans tezi, Kastamonu Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
17. Direk, Z. (2017). Cinsel farkın inşası: felsefi bir sorun olarak cinsiyet. Metis Yayınları.
18. Evlioğlu Gezer, E. (2022). Queer kuram, queer öznellikler: hamam ve cahil periler. Sosyal Mucit Academic Review, 3(2), ss. 263-283. https://doi.org/10.54733/smar.1106702
19. Gedizlioğlu, D. (2020). Çeviri sözlüğü. Kaos GL Derneği. 16.
20. Grosz, E. (2015). Bedeni yeniden düşünmek. Kaos Q+, 2, ss. 17-34.
21. Gürler, İ. (2024). Queer edebiyat eleştirisi bağlamında “Geceyi Tanıdım” öyküsüne eleştirel bir bakış. S. D. Yalçın Çelik ve T. Ergun (Ed.), Çağdaş Türk öyküsünün kadın sesleri içinde (s. 159-168). Erkmen Yayıncılık.
22. https://sozluk.gov.tr
23. https://www.bonobology.com/lgbtq-flags-and-their-meanings/
24. Irzık, S. & Parla, J. (2021). Kadınlar dile düşünce: edebiyat ve toplumsal cinsiyet. İletişim Yayınları.
25. Jung, C. G. (2021). Dört arketip. (Z. Aksu Yılmazer, Çev.). Metis Yayınları.
26. Karaca, Ş. (2019). Kötücül kadın: Türk edebiyatında kötücül kadın imgesi. Akçağ Yayınları.
27. Karakuş, Ş. H. (2019). Cahide Birgül romanlarında toplumsal cinsiyet ve cinsellik. [Yüksek lisans tezi, Ege Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
28. Liman Turan, S. (2021). Queer teori ve aktivist sanat. International Journal of Arts & Social Studies Dergisi, 4(7), ss. 158-163.
29. Öğüt, H (2017). Edebiyatta feminizm ve feminist edebiyat eleştirisi. https://www.k24kitap.org/edebiyatta-feminizm-ve-feminist-edebiyat-elestirisi-1052
30. Öz, Y. (2009). Eflatun Koza’ya dair okuyucu notları. Kaos GL. https://kaosgl.org/gokkusagi-forumu-kose-yazisi/lsquoeflatun-kozarsquoya-dair-okuyucu-notlari
31. Özkazanç, A. (2014). Queer teorinin düşünsel kaynakları 1. [video]. https://www.youtube.com/watch?v=aF4LP2eDmEA&t=2s
32. Özsoy, A. M. (2019). Cahide Birgül: kadın, lezbiyenlik ve polisiye. Gazete Duvar Kitap, 88, ss. 11-14.
33. Sarıtaş, E. (2020). Cinsel normalliğin kuruluşu: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e heteronormatiftik ve istikrarsızlıkları. Metis Yayınları.
34. Sur, H. (2010). Neşeye övgü: Cahide Birgül için. Bianet. https://bianet.org/yazi/neseye-ovgu-cahide-birgul-icin-119367
35. Sürer, H. (2019). Gülen, güldüren, şakacı Cahide Birgül. Gazete Duvar Kitap. https://www.gazeteduvar.com.tr/kitap/2019/12/19/gulen-gulduren-sakaci-cahide-birgul
36. Tanrıyar, K. (2018). Aykırı cinsellikler: Türkçe edebiyatta cinsel yönelimler ve cinsiyet kimliği. Ayrıntı Yayınları.
37. Tiftik, S. (2017). Karşılaştırılmalı queer okumaları: Kulun, Mungan ve Toptaş metinlerinde queer potansiyeller. [Yüksek lisans tezi, Bilkent Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
38. Tiftik, S. (2021a). Queer feminist perspektiften Türkçe edebiyata bakış. [video] https://www.youtube.com/watch?v=rcNUrKgnQj4
39. Tiftik, S. (2021b). Toplumsal cinsiyet ve cinsel yönelim odaklı politikalarda sağlamcılığın görünmezliği. Kaos GL. https://kaosgl.org/gokkusagi-forumu-kose-yazisi/toplumsal-cinsiyet-ve-cinsel-yonelim-odakli-politikalarda-saglamciligin-gorunmezligi
40. Türker, Y. (2009). Cahide Birgül ile muamma. Kaos GL. https://kaosgl.org/gokkusagi-forumu-kose-yazisi/cahide-birgul-ile-muamma
41. Uslu, A. (2014). Queer bir girişe doğru-1. Kaos Q+. https://www.kaos-q.com/arsiv/queer-bir-girise-dogru-1
42. Yıldırım Genç, B. (2019). Son roman olarak Eflatun Koza. Gazete Duvar. https://www.gazeteduvar.com.tr/kitap/2019/12/19/bir-son-roman-olarak-eflatun-koza.