A Comparative Analysis of Muhammad Hanefi's Tabut Cengi and Çorlulu Zarifi's Mihr ü Mâh Mesnevi

Öz

Oral and written cultural products have shed light on the past and values by ensuring the transmission of various subjects such as social life, history, tradition, language, and religion from generation to generation throughout the ages. Cenknameler, formed by adding the word ‘name’ (meaning ‘book, decree, letter’) to the word “cenk” (meaning ‘war, battle’), are both oral and written cultural products. Cenknameler, which narrate themes of war and heroism, were shaped around Hz. Ali and also include the heroism of Hz. Ali's sons Hasan, Hüseyin, and Muhammed Hanefî. The mesnevi verse form, which is the common verse form of the works to be discussed in our study, is the equivalent of today's story-novel genres in our ancient literature. This verse form has been written in various lengths, ranging from two-line poems to works consisting of tens of thousands of lines, and has been frequently preferred by poets. This study compares two different types of mesnevis. The first of these mesnevis is Muhammad Hanefi-Tabut Cengi, and the other is Mihr ü Mâh. There are various Mihr ü Mâh mesnevis written by different poets. Our study will evaluate the romantic mesnevi written by Çorlulu Zarîfî in the 16th century, which also has a religious character. Our research has revealed significant similarities between Çorlulu Zarîfî's mesnevi Mihr ü Mâh and Muhammed Hanefî-Tabut Cengi. This study will first introduce Muhammed Hanefî-Tabut Cengi and Çorlulu Zarîfî's Mihr ü Mâh, then compare the two mesnevis in various aspects and highlight their common motifs.

Anahtar Kelimeler

• Mihr and Mâh
• Muhammed Hanefî Tabut Cengi
• Çorlulu Zarîfî
• Mesnevi
• Comparison.

MUHAMMED HANEFÎ TABUT CENGİ İLE ÇORLULU ZARÎFÎ'NİN MİHR Ü MÂH MESNEVİSİNİN MUKAYESELİ İNCELEMESİ

Öz

Sözlü ve yazılı kültür ürünleri çağlar boyu oluştukları sosyal hayat, tarih, gelenek, dil, din gibi muhtelif konuların, nesilden nesile aktarılmasını sağlayarak maziye ve değerlere ışık tutmuştur. “Savaşma, vuruşma” anlamına gelen “cenk” kelimesine “kitap, ferman, mektup” manasına gelen “name” sözcüğünün eklenmesiyle oluşan cenknameler hem sözlü hem de yazılı kültür ürünleri arasındadır. Savaş, kahramanlık konularının anlatıldığı cenknameler Hz. Ali çevresinde şekillenmiş olup Hz. Ali’nin oğulları Hasan, Hüseyin ve Muhammed Hanefî’nin de kahramanlıklarını içermektedir. Çalışmamızda işlenecek eserlerin ortak nazım şekli olan mesnevi nazım şekli günümüz hikâye-roman türlerinin kadim edebiyatımızdaki karşılığıdır. Bu nazım şekli iki beyitlik şiirlerden on binlerce beyitlik eserlere kadar farklı uzunluklarda kaleme alınmış ve şairler tarafından sıklıkla tercih edilmiştir. Söz konusu çalışma, iki farklı türdeki mesnevinin mukayesesini içermektedir. Bu mesnevilerden ilki Muhammed Hanefî-Tabut Cengi diğeri ise Mihr ü Mâh adlı mesnevidir. Farklı şairler tarafından yazılmış çeşitli Mihr ü Mâh mesnevileri mevcuttur. Söz konusu çalışmamızda Çorlulu Zarîfî’nin XVI. yüzyılda kaleme aldığı dinî bir hüviyete de sahip olan âşıkâne mesnevisi değerlendirilecektir. Yaptığımız araştırma neticesinde Çorlulu Zarîfî’nin Mihr ü Mâh adlı mesnevisi ile Muhammed Hanefî-Tabut Cengi arasında kayda değer oranda benzerliklerin bulunduğu tespit edilmiştir. Bu çalışmada; ilk olarak Muhammed Hanefî-Tabut Cengi ve Çorlulu Zarîfî’nin Mihr ü Mâh’ı tanıtılacak ardından iki mesnevinin çeşitli yönlerden mukayesesi edilip ortak motifleri gösterilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Mihr ü Mâh
• Muhammed Hanefî Tabut Cengi
• Çorlulu Zarîfî
• Mesnevi
• Mukayese.

Kaynakça

1. Aksoy, H. (1994). Dursun Fakih. TDV İslâm Ansiklopedisi. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. C.10, ss. 7-8.
2. Aktulum, K. (2000). Metinlerarası ilişkiler. Öteki Yayınevi.
3. Atalan, M. (2011). Anadolu'da cenknâmelerin toplumsal yansımaları. Kelam Araştırmaları, 9(1), ss. 45-56.
4. Atalan, M. (2011). Türk kültüründe Muhammed Hanefi cenknâmeleri. TBBD Yayınları.
5. Ataseven, Y. (2023). Bir yazma arasında iki cenknâme Selâsil Kalesi ve Tabut Cengi. Kabalcı Yayınları.
6. Aykaç, O. (2017). Hz. Ali-İfrit cenginin yeni bir nüshası. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, (15), ss. 31-69.
7. Aykanat, T. (2012). Geleneksel anlatı formları olarak mesnevîler ve klâsik aşk mesnevîlerinin motif yapısı. Turkish Studies, 7(4-1), ss. 883-906.
8. Ayverdi, İ. (2010). Misalli büyük Türkçe sözlük. Kubbealtı Neşriyat.

9. Banarlı, N. S. (1983). Resimli Türk edebiyâtı târihi I. Millî Eğitim Basımevi.
10. Canım, R. (2018). Divan edebiyatının kaynakları. Akıl Fikir Yayınları.
11. Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe sözlük. Ötüken Neşriyat.
12. Çelebioğlu, Â. (1999). Türk mesnevî edebiyatı (Sultan II. Murad Devri). Kitabevi Yayınları.
13. Çelik, N. (2016). Mesnevi ve halk hikâyelerinin yapı (zaman, mekân, kişi) ve motif açısından mukayesesi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(42), ss. 108-114.
14. Çetin, İ. (1995). Türk edebiyatında Hazret-i Ali cenknameleri. [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
15. Çetin, İ. (1999, Ekim). Tursun Fakih, hayatı ve eserleri. I. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Sempozyumu Bildirileri (22-24 Ekim-1998) içinde (s. 93-98).
16. Çiçekli, A. (1970). İslamlık öncesi Türk edebiyatı ve en eski metinler. May Yayınları.
17. Devellioğlu, F. (2017). Osmanlıca Türkçe ansiklopedik lûgat. Aydın Kitabevi.
18. Dilçin, C. (2019). Örneklerle Türk şiir bilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Doğru, R. (2022, 1 Temmuz). Çorlulu Zarîfî'nin Mihr ü Mâh mesnevîsinde geçicilik kurgusu. H. Keskin, R. Akkır (Ed.). III. Uluslararası Geçmişten Günümüze Tekirdağ'da Dini ve Kültürel Hayat Sempozyumu, Tekirdağ, Bildiriler kitabı içinde (s. 217-228). Ensar Neşriyat.
20. Eren, G. (2022). Ankara Millî Kütüphane yazmalar koleksiyonu 06 Mil YZ A 3616 numarada kayıtlı şiir mecmû’ası [Yüksek lisans tezi, Hitit Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
21. Erkaya, M. E. (2020). İlim ve irfân yazıları -I- peygamber kıssaları. İlahiyat Yayınları.
22. Gülüm, E. (2014). Muhammed Hanefî Hazretleri cengi” Tabut Savaşı Hikâyesi Motif Denemesi ve Transkripsiyonlu Metin. Journal of Turkish Studies, 9(12), ss. 301-348.
23. Gümüş, İ. (2022). Bir risale mecmuasında kayıtlı iki cenkname (Hikâyet-i Muhammed Hanefî Gazâvat-ı Hazret-i Ali (Giriş-dil özellikleri-çevriyazılı metin-sözlük). Paradigma Akademi Yayınları.
24. İçli, A. (2014). Zarîfî’nin Mihr ü Mâh’ının nüshalarının tanıtımı ve nüshalar üzerinde bazı değerlendirmeler. Zeitschrift für die Welt der Türken Dergisi, 6(2), ss. 227-243.
25. Kanar, M. (2010). Arapça-Türkçe sözlük. Say Yayınları.
26. Karabıyık, E. (2019). Bir halk kitabı olarak (H.1329 Tarihli) Muhammed Hanefi Hazretleri Cengi. [Yüksek lisans tezi, Çankırı Karatekin Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
27. Kartal, A. (2018). Doğu'nun uzun hikayesi Türk edebiyatında mesnevî. Doğu Kütüphanesi.
28. Katar, Z. (2022). Şikâri destanında motif ve tipler. [Yüksek lisans tezi, Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
29. Kemikli, B. vd. (2017). Türk-İslâm edebiyatı el kitabı. Grafiker Yayınları.
30. Koyuncu, Z. (2020). Edebî türlerden cenk-nâme/gazavat-nâme karşılaştırması ve Muhammed Hanefî-Tabut Cengi’nin yeni bir nüshası. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, (21), ss. 133-192.
31. Köprülü, M. F. (1980). Türk edebiyatı tarihi. Ötüken Neşriyat.
32. Mengi, M. (2005). Eski Türk edebiyatı tarihi. Akçağ Yayınları.
33. Okuyucu, C. (2020). Divan edebiyatı estetiği. Kapı Yayınları.
34. Özarslan, M. (2019). Ferhat ile Şirin mukayeseli bir araştırma. Ötüken Neşriyat.
35. Öztürk, A. (2018, 18-20 Ekim). Bilinmeyen bir Hz. Ali cenknâmesi. IV. Uluslararası Alevilik ve Bektaşilik Sempozyumu, Ankara, Bildiri kitabı içinde (s. 309-331).
36. Pala, İ. (2020). Ansiklopedik divân şiiri sözlüğü. Kapı Yayınları.
37. Sağlam, H. (2022). Edebî bir kavram olarak motif ve klasik Türk edebiyatında motif araştırmaları. Akçağ Yayınları.
38. Şener, M. (2010). Muhammed Hanefî cengi. [Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
39. Taşkın, G. (2009). Çorlulu Zarifî divanı: İnceleme-edisyon kritikli metin. [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
40. Taşkın, G. (2013). Zarîfî, Çorlulu. Türk Edebiyatı Isimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/zarifi-corlulu
41. Thompson, S. (1946). The folktale. New York.
42. Turhan, V. N. (1995). Zarîfî ve Mihr ü Mâh mesnevîsinin tenkidli metni ve incelemesi. [Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
43. Ünver, İ. (1986). Mesnevî. Türk Dili Türk Şiiri Özel Sayısı II (Divan Şiiri), ss. 430-563.
44. Üzüm, İ. (2004). Şah-ı Merdân Murtazâ Ali: kültürel Alevî kaynaklarına göre Hz. Ali tasavvuru. İslâm Araştırmaları Dergisi, (11), ss. 75-104.
45. Yetkin, H. (2016). Muhammed B. Hanefiyye cenknâmesi (Milli Kütüphane 06 Mil Yz A 9260/1) Transkripsiyon-Metin-Tahlil. [Yüksek lisans tezi, Dicle Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
46. Yıldırım, Ü. (2023). Çorlulu Zarîfî ve Mihr ü Mâh mesnevisi giriş-inceleme-metin-dizin- tıpkıbasım. [Doktora tezi, Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.