DİVAN ŞİİRİNDE RÜZGÂRIN PSİKOLOJİK ETKİLERİ (BÂKÎ, HAYÂLÎ, MUHİBBÎ, FUZÛLÎ, NÂİLÎ, NEDÎM, ŞEYH GÂLİB DİVANLARI ÖRNEĞİ)

Öz

Divan edebiyatı, merkezinde insanın yer aldığı farklı dil, edebiyat ve kültürlerin etkisiyle oluşmuş bir dönemdir. Bu edebiyatta insanın fikir dünyasını şekillendiren unsurların incelenmesi divanların çeşitli yönleriyle tanınmasını sağlayacaktır. Bu amaç doğrultusunda Bâkî, Şeyh Gâlib, Hayâlî, Muhibbî, Nâilî, Nedîm, Fuzûlî divanları incelenmiş, beyitlerde rüzgârın insan psikolojisine tesir ettiği fark edilmiştir. İncelenen beyitlerde rüzgârın âşığın akıl sağlığına tesir edebildiği ve bu durumun cünun, divane, akıl gitmesi, deli ifadeleriyle dile getirildiği belirlenmiştir. Bilimsel araştırmalarda da rüzgârın depresyon, panik atak, anksiyete gibi psikiyatrik hastalıkları ortaya çıkardığı, bu rahatsızlıkların semptomlarını arttırdığı saptanmıştır. Hindistan, Çin, Tibet’in geleneksel tıbbı ayurveda da delilik için “rüzgârla şişirilmiş” anlamındaki vatula kavramı kullanılmıştır. Benzer inanç Şamanizm’de rüzgâr ruhunun, örtülü olmayan başları çarpmasında görülmektedir. Divanu Lugâti’t Türk’te de yel sözcüğü cin; yelpin, cin çarpmış; yelpik, cin çarpmasıdır. Âh, gam, dert, gözyaşı, inlemek, ağlamak sözcükleriyle rüzgârın insan üzerindeki üzüntü, keder etkisi tespit edilmiştir.Bilimsel çalışmalarda da rüzgârın mutluluk hormonu serotonin salgısını azalttığı, tükenmişlik sendromunu tetiklediği; depresyon, intihar oranlarının artışına sebep olduğu açıklanmaktadır. Hastalık, rüsva, fitne, âşûb, tahrik etmek, merak, perişan kelimeleriyle yaşanılan iç sıkıntısı, karışıklık, kargaşa belirtilmiştir. Bilimsel incelemelerde rüzgârın konsantrasyon eksikliğine, ruhsal sıkıntılara yol açabildiği, melatonin üretimini arttırabildiği belirlenmiştir. Bizans ve Osmanlı’da da bu enerji düşüklüğü, iç karışıklık rüzgârla irtibatlandırılmıştır. Nitekim lodosun hâkim olduğu günlerde kadıların karar verme yetisinin olumsuz etkilendiği düşünülmüş ve mahkemeler iptal edilmiştir. Çalışmanın divan şiiri incelemelerine psikoloji ve rüzgâr ilişkisi bağlamında katkı sunabileceği düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Divan şiiri
• rüzgâr
• psikolojik etki.

Psychological Effects of Wind in Divan Poetry – Examples of Bâkî, Hayâlî, Muhibbî, Fuzûlî, Nâilî, Nedîm, Sheikh Gâlib’s Divans

Öz

Divan literature is a period that formed under the influence of different languages, literatures and cultures with humanity at its centre. In this literature, examining the elements that shape the human mind will enable us to understand the various aspects of divans. For this purpose, divans of Bâkî, Sheikh Gâlib, Hayâlî, Muhibbî, Nâilî, Nedîm, Fuzûlî were examined. It has been observed that the wind affects human psychology in the couplets. It has been determined that in the examined couplets, the wind can affect the lover's mental health, and this situation is expressed with phrases such as madness, insanity, loss of mind, and crazy. Scientific research has also determined that wind causes psychiatric illnesses such as depression, panic attacks and anxiety, and increases the symptoms of these illnesses. In Ayurveda, the traditional medicine of India, China and Tibet, the concept of vatula, meaning "blown by wind", is used for insanity. A similar belief is seen in Shamanism, where the wind spirit strikes uncovered heads. In the Divan-ı Lugât’it Türk, the word "yel" means "jinn"; "yelpin" means "possessed by jinn"; and "yelpik" means "demon possession". The sadness and grief effect of the wind on humans has been determined with the words 'ah, sorrow, trouble, tears, groaning, crying. Scientific studies also explain that wind reduces the secretion of the happiness hormone serotonin, triggers burnout syndrome, and causes an increase in depression and suicide rates. The distress, confusion and chaos experienced are expressed with the words disease, disgrace, sedition, chaos, to provoke, curiosity and miserable. Scientific studies have determined that wind can cause lack of concentration, psychological distress, and increase melatonin production. In both the Byzantine and Ottoman periods, this depletion of energy and inner unrest was also associated with the wind. As a matter of fact, in the days when the south-west wind was dominant, it was thought that the decision-making ability of the judges was negatively affected and the courts were cancelled. It is thought that the study can contribute to the study of divan poetry in the context of the relationship between psychology and wind.

Anahtar Kelimeler

• Divan poetry
• wind
• psychological impact

Kaynakça

1. Aka, B. (2015). Divan Şiirinde Rüzgâr. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Çukurova Üniversitesi.
2. Arslan, M. U. (2017). Tokatlı Kânî dîvânında mûsikî ile ilgili unsurlar. Rast Musicology Journal, 5(1), ss. 1490-1499.
3. Arslan, N. Ö. (2023). Divan şairlerinin mevsimlere bakışı: bahariyye ve şitaiyyelerde bir kültür psikolojisi denemesi. Turkish Studies-Language and Literature, 18(2), ss. 1145-1160.
4. Aynacı, M. (2012). “Divan Şiirinde Geçen Göz Hastalıklarının Klâsik Dönem Tıp Metinleri Ekseninde Değerlendirilmesi”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 9(9), ss. 29-48. https://doi.org/10.15247/dev.92
5. Batislam, H. D. (2005). Divan şiirinde sabâ. Osmanlı Tarihi Araştırmaları XXVI. Prof. Dr. Mehmet Çavuşoğlu’na Armağan II, ss. 95-117.
6. Batislam, H. D. (2007). Tarih ve kültür kaynağı olarak hasb-i hâller. Türklük Bilimi Araştırmaları. (22), ss. 29-42.
7. Bos, E. H. & Hoenders, R. & Jonge, P. (2012). Wind direction and mental health: A time-series analysis of weather ınfluences in a patient with anxiety disorder. Case Reports.
8. Boura, D. & Spanakis, M. & Markakis, G. & Notas, G. & Lionis, C. & Tzanakis, N. & Paraskakis, E. (2024). Exploring the relationship between wind patterns and hospital admissions due to respiratory symptoms in children. Children, 11(6), ss. 717.

9. Bozkurt, F. (2016). Kaşgarlı Mahmud Divanu Lûgati’t Türk. Salon Yayınları.
10. Cançelik, A. (2014). Tarih Kaynağı Olarak 16. Yüzyıl Divan Şiiri. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
11. Çakır, M. S. (2020). Klasik Türk şiirinde nağmelerin tınısı ve nâilî divanı’nda musiki unsurları. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 4(2), ss. 206-220.
12. Deger, M. B. (2023). Yenişehirli Avnî’nin duymasun redifli gazeline psikanalitik edebiyat kuramı çerçevesinde bakış. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 12(3), ss. 1009-1023.
13. Değirmenci, Ö. (2015). Muhibbî Divanı’nda kozmik unsurlar. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Uludağ Üniversitesi.
14. Dilçin, C. (1983). Yeni tarama sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
15. Dilek, İ. (2014). Resimli Türk mitoloji sözlüğü altay/yakut. Grafiker Yayınları.
16. Eke, N. U. (2007). 16. yüzyıl klasik Türk şiirinde tıp ilmi. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), (6), ss. 107-128.
17. Evliya Çelebi b. Derviş Mehemmed Zılli. (2011). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi. (Y. Dağlı & R. Dankoff vd. Haz.). C. 3. Yapı Kredi Yayınları.
18. Gök, S. (2019). Hayretî Divanı’nda delilik kavramı ve zincirli delüler. Hikmet Akademik Edebiyat Dergisi, (11), ss. 86-94.
19. Gölpınarlı, A. (1951). Nedim Divanı. İnkılap Kitapevi.
20. İpekten, H. (2019). Nâilî-i Kadîm Divanı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
21. Jung, G. (1984). Lodos hastalığı. (E. Korur, Çev.). Bilim ve Teknik Dergisi, (202), ss. 24.
22. Kadıoğlu, M. (1 Haziran 2013). Bana lodos ve poyrazı anlat. Milliyet Gazetesi. https://www.milliyet.com.tr/yazarlar/mikdat-kadioglu/bana-lodos-ve-poyrazi-anlat-1717372
23. Karaduman, R. (2020). Ahmedî Divanı’nda kozmik unsurların kullanımı. Hars Akademi Uluslararası Hakemli Kültür Sanat Mimarlık Dergisi, 3(6), ss. 274-292.
24. Kılıç, R. (2024). Erken modern Osmanlı’da deliler ve delilik. İletişim Yayınları.
25. Kılınç, A. (2021). Fuzûlî Divanı. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
26. Küçük, S. (1994). Bâkî Divanı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78361/baki-divani.html
27. Macit, M. (2001). Türk Dünyası Edebiyat Kavramları ve Terimleri Sözlüğü. C. 5, s. 174. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
28. Meteoroloji Genel Müdürlüğü. Rüzgâr oluşumu. https://www.mgm.gov.tr/genel/meteorolojiyegir.aspx?s=10
29. National Weather Service. Understanding wind chill. https://www.weather.gov/safety/cold-wind-chill-chart.
30. Okçu, N. (2011). Şeyh Gâlib Divanı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78404/seyh-galib-divani.html
31. Onay, A. T. (1992). Eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izahı. (C. Kurnaz, Haz.). TDV. Yayınları.
32. Pala, İ. (1999). Ansiklopedik divan şiiri sözlüğü. Ötüken Yayınları.
33. Sulman, F. G. & Hirschman, N. & Pfeifer, J. (1964). Effect of hot, dry, desert winds (sirocco, sharav, hamsin) on the metabolism of hormones and minerals. Environmental physiology and psychology in arid conditions: proceedings of the Lucknow Symposium, (89-95). https://unesdoc.unesco.org/search/785a7ba9-c538-4ca5-bb61-41050d3d3f2b
34. Tarlan, A. N. (1945). Hayâlî Bey Divanı. İstanbul Üniversitesi Yayını.
35. Tosun, Ç. M. (2024). Eski türklerde şamanizm ve günümüze yansımaları. Ahbar, (1), ss. 19-29.
36. Wainwraight, L. (2022). Expert reaction to impact of cold weather on human health. Science Media Centre. https://www.sciencemediacentre.org/expert-reaction-to-impact-of-cold-weather-on-human-health/
37. Yavuz, K. & Yavuz, O. (2016). Muhibbî Divanı. Türkiye Yazama Eserler Kurumu Başkanlığı. http://ekitap.yek.gov.tr/urun/muhibbi-divani--takim-2-cilt-_604.aspx