DİYARBAKIRLI SAÎD PAŞA’NIN ŞİİR DEFTERLERİ VE NEŞREDİLMEMİŞ ŞİİRLERİ-I

Öz

Mehmed Saîd Paşa; 1832’de Diyarbakır’da doğmuş, 1891’de Mardin’de vefat etmiştir. Birçok âlim, şair ve yazar yetiştiren bir aileye mensup olan Saîd Paşa; dîvânının yanı sıra belagat, tarih, tıp, mantık ve matematik gibi farklı sahalarda mensur eserler vermiştir. Saîd Paşa’nın dîvânı dışında bilinen 8 farklı şiir defteri bulunmaktadır. Dîvânı ve Dîvânı’nda bulunmayan bazı şiirleri farklı tarihlerde neşredilmiştir. Neşredilen şiirlerine göre Saîd Paşa, hakîmâne tarzda yazdığı dinî ve ahlaki şiirleriyle dikkat çekmektedir. Çalışmamızda, Saîd Paşa’nın Dîvânı ile Dîvânı’nda yer almayan şiirleri hakkında yapılan çalışmalarla ilgili bilgi verilmiş ve İstanbul Arkeoloji Müzesi Kütüphanesi Diyarbekirli Saîd Paşa Koleksiyonu 00102_1 numarada kayıtlı şiir defteri incelenmiştir. Bu şiir defterinde şairin yayımlanmış şiirleri arasında yer almayan 24 gazel, 1 terkîb-i bent, 1 müsemmen, 1 kıt‘a, 12 mısralı 5 bentten oluşan 1 manzume ve daha önce neşredilmiş fakat mısra ve beyit bakımından farklılık arz eden 12 gazel tespit edilmiştir. Tespit edilen 40 şiir, transkribe edilmiş ve şairin daha önce neşredilmiş şiirleriyle karşılaştırılmıştır. Söz konusu şiirlerde dinî, ahlaki ve toplumsal konularla beraber aşk, âşık, sevgili, sevgilinin güzellik unsurları ve ayrılık gibi bireysel konuların işlendiği görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Diyarbakır
• neşredilmemiş şiirler
• Saîd Paşa
• şiir defterleri

THE POETRY NOTEBOOKS AND UNPUBLISHED POEMS OF SAÎD PASHA FROM DIYARBAKIR-I

Öz

Mehmed Saîd Pasha was born in Diyarbakır in 1832 and died in Mardin in 1891. He was a member of a family that produced numerous scholars, poets, and writers. In addition to compiling a divan, Saîd Pasha authored prose works in various fields, including rhetoric, history, medicine, logic, and mathematics. Besides his divan, eight poetry notebooks attributed to Saîd Pasha are known to exist. His divan and some poems not included in it were published at different times. Based on his published poems, Saîd Pasha is particularly notable for his religious and moral poetry, written in a didactic and wise style. This study provides information on previous research conducted on Saîd Pasha’s divan and his poems excluded from it, and examines a poetry notebook registered under the number 00102_1 in the Saîd Pasha from Diyarbakır Collection of the Istanbul Archaeological Museum Library. This poetry notebook contains twenty-four ghazals, one terkîb-i bent, one müsemmen, one qit'a, and one poem consisting of five stanzas of twelve lines each, all of which are not among the poet's published works; additionally, twelve ghazals that were previously published but exhibit differences in terms of lines and couplets have also been identified. The forty poems identified in the notebook were transcribed and compared with Saîd Pasha’s published poems. It was observed that these poems address religious, moral, and social themes, as well as personal themes such as love, the lover, the beloved, the elements of beauty in the beloved, and separation.

Anahtar Kelimeler

• Diyarbakır
• unpublished poems
• Saîd Pasha
• poetry notebooks

Kaynakça

1. Ayçiçeği, B. (2015). Bûsîrî (ö. 696/1297?)’nin Kasîdetü’l-Bürde’sinin Diyarbakırlı Mehmed Said Paşa (ö. 1308/1892) tarafından yapılan mensur ve manzum tercümesi. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 15 (15), 27-102.
2. Aydemir, E. & Özer, F. (2019). Faik Reşâd-Eslâf. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
3. Erdoğan, K. (2004). Diyarbakırlı Sa‘îd Paşa Dîvânı. Tekin Matbaası.
4. Fâik Reşâd. (1312). Eslâf. Âlem Matbaası.
5. Kadıoğlu, İ. (2009). Diyarbakırlı Said Paşa Divanı divandaki sade Türkçe şiirler ve şairin hikmetli beyitlerine Ali Emiri Efendi’nin yazdığı nazireler. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi, 1 (1), 1-12.
6. Kadıoğlu, İ. (2015). Saîd Paşa ve tenezzüh şiiri. Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 10 (8), 53-68. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.8246
7. Kavaklıyazı, A. & Avcıoğlu, G. G. (2024). Fatih Sultan Mehmed’e atfedilen Farsça bir beytin izinde. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (55), 120-134.
8. Keleş, R. (2013). Divan şiirinde lafzî âyet ve hadis iktibasları. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi.

9. Kılıç, A. (2023). Diyarbakırlı Sa‘îd Paşa Dîvânı. Dicle Üniversitesi Kültür Yayınları.
10. Kızıltoprak, H. (2025). Diyarbakırlı Muhammed Şükrî Efendi’nin şiir mecmuası (1a-200a) (inceleme-metin ve MESTAP’a göre tasnif). [Yayımlanmamış doktora tezi]. Dicle Üniversitesi.
11. Koncu, H. (2016). Vardır söyleyecek çok sözüm sana-Sa‘îd Paşa’nın bir şiir defteri üzerine bazı düşünceler. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8 (15), 63-85.
12. Koyuncu, F. (2013). Derviş Şûrî Çelebi. TEİS. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/suri-dervis-suri-celebi
13. Saîd Paşa. (1288). Dîvânçe-yi eş‘âr. Diyârbekir Vilâyet Matbaası.
14. Saîd Paşa. Dîvân-ı Saîd Paşa. Fatih Millet Kütüphanesi. Ali Emîrî Kitaplığı. No. AEmnz210.
15. Saîd Paşa. Dîvân-ı Saîd Paşa. İstanbul Arkeoloji Müzesi Kütüphanesi. Diyarbekirli Saîd Paşa Koleksiyonu. No. 00102_1.
16. Sarıçiçek, R. & Kızıltoprak, H. (2023). Diyarbakırlı Saîd Paşa’nın yayımlanmamış şiirleri. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 7 (3), 2563-2586. https://doi.org/10.34083/akaded.1376441