SAİT FAİK ABASIYANIK’IN ALEMDAĞ'DA VAR BİR YILAN HİKÂYESİNİN EYLEYENLER MODELİNE GÖRE İNCELENMESİ

Öz

Anlatı insanlığın varoluşuyla başlamıştır. Olayların belirli bir zaman içinde bakış açılarıyla ifade edilmesine anlatı denilmektedir. Anlatının çözümlenmesi noktasında birçok isim öne çıkmaktadır. A. J. Greimas’ın eyleyenler modeli, anlatı çözümlemelerinde yaygın biçimde kullanılmaktadır. Çoğunlukla olaya dayalı anlatı metinlerinin yorumlanmasında bu modelden yararlanıldığı görülmektedir. Çehov tarzıyla eser veren Sait Faik, olay örgüsünden ziyade kesitlere ve durumlara odaklanan hikâyeler kaleme almıştır. Türk edebiyatında durum hikâyesinin önde gelen temsilcilerinden biri olarak kabul edilmiştir. Bu çalışmanın amacı, Sait Faik Abasıyanık’ın günlük hayat içerisinde insanı çevreleyen nesne ve varlıkların alışılmış görünümlerinden sıyrılarak insan ruhunu nasıl etkilediğini ilginç bir şekilde betimleyen Alemdağ’da Var Bir Yılan adlı hikâyesini eyleyenler modeline göre incelemektir. Bu eser, Sait Faik’in hikâyeciliğinde belirgin bir dönüşümü yansıtması bakımından önemlidir. Kitapta önceki dönem hikâyelerinde yer bulan insan ve İstanbul sevgisinin yerini şehirden uzaklaşma ve yalnızlık teması ağır basmıştır. Bu bağlamda Alemdağ, anlatıcı için İstanbul’dan kaçışın ve sığınılacak yeni bir dünyanın simgesi olarak kurgulanmaktadır. Böylece insanın uzamla ilişkisi neticesinde ortaya çıkan psikolojik durumların eyleyenler modeliyle daha sistemli ve anlaşılır bir biçimde ortaya konulabileceği düşüncesi, bu çalışmanın hareket noktasını oluşturmaktadır. Sait Faik’in Alemdağ’da Var Bir Yılan adlı hikâyesi, kesitlere ayrılmış ve her bir kesit eyleyenler modeline göre çözümlenmiştir. Hikâye beş kesit hâlinde incelenmiş ve her kesitte özne, nesne, gönderici, alıcı, destekleyici ve engelleyici eyleyenler ayrı ayrı belirlenmiştir. Elde edilen bulgulara göre Greimas’ın eyleyenler modelinin yalnızca olay merkezli anlatılar için değil, durum hikâyeleri için de işlevsel bir çözümleme aracı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Anlatı temelli metin türlerinin öğretiminde, özellikle Türkçe derslerinde, bu modelden yararlanılarak gerçekleştirilecek hikâye çözümlemelerinin metin türü öğretim sürecini yapılandırmaya yardımcı olabileceği düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Göstergebilim
• eyleyenler modeli
• A. J. Greimas
• durum hikâyesi
• Sait Faik Abasıyanık

An Analysis of Sait Faik Abasıyanık's “Alemdağ'da Var Bir Yılan” According to the Actor Model

Öz

Narrative began with the very existence of humanity. Narrative refers to the expression of events through various perspectives within a specific timeframe. Many scholars have made significant contributions to the field of narrative analysis. A. J. Greimas’s model of actors is widely used in narrative analysis. It is observed that this model is frequently utilized in the interpretation of narrative texts based on events. Sait Faik, who wrote in the style of Chekhov, composed stories that focused on vignettes and situations rather than plot structure. He is recognized as one of the leading representatives of the “situation story” in Turkish literature. The aim of this study is to examine Sait Faik Abasıyanık’s story Alemdağ’da Var Bir Yılan, which intriguingly depicts how objects and entities surrounding humans in daily life, by breaking away from their conventional appearances, affect the human psyche, according to the actant model. This work is significant in that it reflects a distinct transformation in Sait Faik’s storytelling. In this book, the themes of distancing oneself from the city and loneliness have taken precedence over the love for humanity and Istanbul found in his earlier stories. In this context, Alemdağ is constructed as a symbol of escape from Istanbul and a new world to seek refuge in for the narrator. Thus, the idea that psychological states arising from the human relationship with space can be presented in a more systematic and comprehensible manner through the agents model forms the starting point of this study. Sait Faik’s story Alemdağ’da Var Bir Yılan has been divided into sections, and each section has been analyzed according to the agents model. The story was examined in five segments, and in each segment, the subject, object, sender, receiver, supporting, and obstructing actants were identified separately. Based on the findings, it was concluded that Greimas’s agent model serves as a functional analytical tool not only for event-centered narratives but also for situational stories. It is believed that story analyses conducted using this model in the teaching of narrative-based text types, particularly in Turkish language classes, could assist in structuring the text type teaching process.

Anahtar Kelimeler

• Semiotics
• the actant model
• A.J. Greimas
• situation story
• Sait Faik Abasıyanık

Kaynakça

1. Altunkaya, H. (2012). “Beyhude ömrüm” adlı hikâyenin Greimas’ın eyleyenler modeline göre incelenmesi. Turkish Studies, 7(4), ss. 761–771.
2. Aydın, İ. & Uyar, Y. E. (2022). Göstergebilimsel bir çözümleme örneği olarak Cemil Kavukçu’nun Ablam adlı öyküsü. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, (25), ss. 263–298.
3. Bars, M. E. (2024). Greimas’la bir başkaldırı hikâyesini okuma: İç Oğuz’a Taş Oğuz asi olup Beyrek öldügi boy. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 9(1), ss. 135-152.
4. Bayrakdar, E. (2025). “Hişt, hişt!..” adlı öykünün Greimas’ın eyleyenler modeli bağlamında incelenmesi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3, ss. 939–956.
5. Cin Şeker, Z. (2018). Sabahattin Ali’nin “Değirmen” adlı öyküsüne göstergebilimsel bir yaklaşım. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(56), ss. 974–985.
6. Çağlayan, G. (2023). “İçimizdeki Şeytan” Romanının Greimas’ın Eyleyenler Modeline Göre Çözümlenmesi. Asya Studies-Academic Social Studies, 7(24), ss. 143-152.
7. Çavuş, B. (2022). Eyleyensel model bağlamında göç romanı okumaları. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(35), ss. 390-409.
8. Çetinkaya Edizer, Z. & Gündüz, A. C. (2018). “Prensi Olmayan Masal Kitabı” adlı metnin eyleyenler modeli çerçevesinde değerlendirilmesi. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 20(2), ss. 499-516.

9. Çiftçi, V. (2024). Çocuklara yönelik iyileştirici öykülerin göstergebilimsel açıdan incelenmesi (Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi). YÖK Tez Merkezi.
10. Çilingir, A. & Can, A. (2023). Kötü Kedi Şerafettin animasyon filminin A. J. Greimas’ın eyleyensel örnekçesi ve anlatı evreleri çerçevesinde çözümlenmesi. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 15(28), ss. 144–162.
11. Çomak, M. (2022). Eylül romanı’nın göstergebilimsel çözümlemesi. International Journal Of Turkish Academic Studies, 3(2), ss. 226-241
12. Dağlı, A. (2023). Yapısalcı açıdan Amasya efsaneleri. Paradigma Akademi.
13. Demir, D. (2017). Hansel ve Gretel adlı masalın Greimas’ın eyleyenler modeline göre incelenmesi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(5), ss. 3303–3315.
14. Dilidüzgün, Ş. (2013). Gülten Dayıoğlu’nun “Fadiş” ve “Yeşil Kiraz” romanlarında yardımcı ve engelleyici eyleyenler. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(28), ss. 55-71.
15. Ekmekçi, Z. & Aydın Varol, F. B. (2021). Kültürlerarası iletişim bağlamında farklı kimliklerin sinemada temsili: “Bir Adam ve İneği” filmi üzerine bir değerlendirme. Ata İletişim Dergisi, (Özel Sayı), ss. 25–40.
16. Emek, M. (2024). Çocuk edebiyatı bağlamında Ömer Seyfettin’in Kaşağı öyküsüne göstergebilimsel bir yaklaşım. The Journal of Turkic Language and Literature Surveys, 9(2), ss. 81-104.
17. Güneş, A. (2013). Halit Ziya Uşaklıgil’in Mai ve Siyah adlı romanının göstergebilimsel çözümlemesi. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (20), ss. 254-281.
18. Güneş, A. (2014). Melih Gülgen’in Tatar Ramazan Sürgünde filminin Greimas’ın eyleyenler modeline göre çözümlemesi. İstanbul Arel Üniversitesi İletişim Çalışmaları Dergisi, 3(5), ss. 1-31.
19. Gürbüz, A. (2017). Ömer Seyfettin’in “Şefkate İman” adlı öyküsüne göstergebilimsel bir yaklaşım. Edebî Eleştiri Dergisi, 1(1), ss. 46-58.
20. Kapukaya, Z. (2023). Sabahattin Ali’nin Hasan Boğuldu adlı hikâyesinin aktansiyal modelle incelenmesi. M. Özsarı (Ed.), Geleceğe göstergebilimle bakmak (s. 88–95) içinde. Balıkesir Büyükşehir Belediyesi.
21. Karaca, N. (2024, Kasım 14-15). Alemdağ’da Var Bir Yılan ya da “klasik hikâye”den “modern hikâye”ye aralanan kapı. Çağdaş Türk Öykücülüğünün Ustası Sait Faik Abasıyanık (1906-1954)” sempozyumu. Ankara, Türkiye.
22. Karamanoğlu, F. M. & Karamanoğlu, N. (2025). Güvercin Destanı’nın anlam katmanları: Greimas modeliyle göstergebilimsel bir inceleme. Söylem Filoloji Dergisi, 10(2), ss. 1329–1347.
23. Keleş, S. (2023). Klonların var olma çabası: “Ada”filminin Greimas’ın eyleyensel örnekçesi bağlamında çözümlenmesi. Uluslararası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi, 12, ss. 1-16.
24. Olpak Koç, C. (2020). Sait Faik Abasıyanık'ın Hikâyelerinde Çevreyi Kronotop Kavramıyla Okumak. MECMUA - Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 5(10), ss. 109-121.
25. Özgürbüz, M. E. (2021). Derini Yüzeceğim romanının yazınsal göstergebilim açısından çözümlemesi. Hars Akademi, 4(8), ss. 372-398.
26. Parsa, A. F. (2008). ‘Mutluluk Paradoksu’ Greimas’ın eyleyensel örnekçesiyle. (S. Parsa, Der.). (s. 67-88) içinde. Multilingual Yayınları.
27. Sait Faik Abasıyanık (2019). Alemdağ’da Var Bir Yılan. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
28. Saral Güneş, S. & Yağız Baylan, D. (2016). Değişen toplumsal yapının film içeriklerine yansıması: Kibar Feyzo ve Recep İvedik filmlerinin Greimas’ın eyleyenler örnekçesine göre çözümlenmesi. Global Media Journal TR Edition, 6(12), ss. 332-354.
29. Şıhanlıoğlu, Ö. (2025). Göstergebilimsel bir çözümleme: Forsa öyküsü. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 7(19), ss. 1052-1081.
30. Tekin, A. (2021). Anton Çehov’un “Acı” adlı öyküsüne göstergebilimsel bir bakış. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Uluslararası Filoloji ve Çeviribilim Dergisi, 3(2), ss. 101-130.
31. Toptaş, S. & Yazıcı, F. (2023). Radyo tiyatrosunda anlatıbilim: Reşat Nuri Güntekin’in Yaprak Dökümü eserinin Greimas’ın eyleyensel örnekçesine göre çözümlenmesi. Avrasya Uluslararası Araştırma Dergisi, 11(36), ss. 20-42.
32. Uslu, A. (2014). Ferit Edgü’nün “Bir Gemide” öyküsünün Greimas’ın eyleyenler modeline göre inceleme denemesi. Turkish Studies, 9(9), ss. 1035–1047.
33. Uzdu Yıldız, F. (2019). Mai ve Siyah romanının göstergebilimsel çözümlemesi. Söylem Filoloji Dergisi, 4(2), ss. 254–281.
34. Uzdu Yıldız, F. (2019). Murathan Mungan’ın Çarpışma adlı öyküsünde anlatı izlencesi ve eyleyen şeması. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(67), ss. 181-191.
35. Uzunca, E. (2022). Sait Faik Abasıyanık’ın hikâyeciliği. https://avys.omu.edu.tr/storage/app/public/bekirsakir.konyali/139335/SAIT_FAIK_ABASIYANIKIN_HIKAYECILIGI.pdf
36. Yılmaz, E. & Kocabıyık, D. (2024). Sabahattin Ali’nin Kazlar adlı öyküsüne göstergebilimsel bir yaklaşım. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, 10(21), ss. 261-280.
37. Yılmaz, N. (2013). Sait Faik’in Şehri Unutan Adam adlı öyküsünün göstergebilimsel açıdan incelenmesi. Turkish Studies, 8(9), ss. 2629-2640.
38. Yurtseven, H. & Kıraç, Y. B. (2024). “Eskici” anlatısının yazınsal göstergebilim kuramı çerçevesinde çözümlenmesi. TAMGA: Türkiye Göstergebilim Araştırmaları Dergisi, https://www.e-tamga.com/index.php/pub/article/view/42/25