ZARF-FİİLDEN CÜMLE ÖZNEYE Mİ? TÜRKÇEDE {-(Y)ALI} ÖGELERİNİN KONUMUNA YETİNMECİ BİR YAKLAŞIM

Öz

{-(y)AlI} eki, hem tarihî hem de bugünkü Türkçede yaygın olarak tanıklanan ve çeşitli işlevler üstlenen bir ektir. Modern Türkçenin gramerlerinde genellikle yalnızca zarf-fiil eki olarak analiz edilir. Ancak çağdaş Türk romanlarında bu ekin olay belirten cümle özne kullanımları sergilediği de düşünülebilir. Bu kullanımda ekin bağlı olduğu biçimler, zarf tümleci değil, özne işlevi gören olay cümleleri olarak ortaya çıkmaktadır. Bu, morfolojik değil, sentaktik (söz dizimsel) bir süreç gibi görünmektedir. Yetinmeci Program, dil yetisinin ekonomik ve yalın bir biçimde işleyişini açıklamayı amaçlayan; temsilî ve türetici ekonomi, Yalın Öbek Yapısı Kuramı ve Görecelendirilmiş Yetinmecilik gibi ilke ve kuramlara dayanan bir kuramsal çerçevedir. Bu çalışma, özellikle modern Türkçede söz konusu işlevleri incelemekte ve Yetinmeci Program’a dayalı söz dizimsel bir yaklaşım önermektedir. Ayrıca, söz konusu görünürde isim-fiil işlevlerini Türkçede yaygın bir başka anlatı kalıbıyla ilişkilendirir. Ekin tarihî metinler üzerinden izlenmesi, işlevsel gelişiminin anlaşılmasına katkı sağladığından, çalışma kısmen tarihî bir perspektif benimsemektedir. Tarihî Türkçe (veya Türk dilleri) gramerleri bu eki genellikle daha geniş bir işlevsel çerçevede değerlendirmiştir. Buna karşılık, hem modern hem de tarihî Türkçe gramerleri, dil bilimi kuramları ve söz dizimine yeterince odaklanmamışlardır. Ancak bir ek yan cümlelere geldiğinde, işlevi ancak söz dizimsel analiz yoluyla doğru bir şekilde belirlenebilir. Bu nedenle, bu çalışma özellikle söz dizimi ve Yetinmeci Program’ın ilke ve kuramlarına vurgu yapmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• {-(y)AlI}
• zarf-fiiller
• cümle özne
• söz dizimi
• Yetinmecilik

FROM CONVERB TO CLAUSAL SUBJECT? A MINIMALIST APPROACH TO THE STATUS OF {-(y)AlI} ELEMENTS IN TURKISH

Öz

{-(y)AlI} is a suffix widely attested in both historical and modern Turkish and exhibits a range of functions. In grammars of modern Turkish, it is generally analyzed only as a converb suffix. However, it may be considered that the suffix also exhibits event-denoting clausal subject uses in contemporary Turkish novels. In these cases, the forms to which the suffix is attached function not as adverbial clauses but as event clauses serving as subjects. This appears to be a syntactic process rather than a morphological one. The Minimalist Program is a theoretical framework that aims to explain the functioning of language in an economical and simplified way, based on principles and theories such as representational and derivational economy, Bare Phrase Structure Theory, and Relativized Minimality. This paper focuses on the functions in question, particularly in modern Turkish, and proposes a syntax-based approach grounded in the Minimalist Program. It also relates these quasi verbal-noun uses to another common narrative pattern in Turkish. The study adopts a partially diachronic perspective, since tracing the suffix through historical texts helps clarify its functional development. Although grammars of historical Turkish (or Turkic) tend to examine this suffix within a broader functional framework than modern grammars, both modern and historical Turkish grammars are limited by their insufficient attention to syntax and linguistic theories. Yet when a suffix appears in subordinate clauses, its function can only be accurately identified through syntactic analysis. Therefore, this paper places emphasis on syntax and the principles and theories of the Minimalist Program.

Anahtar Kelimeler

• {-(y)AlI}
• converbs
• clausal subject
• syntax
• Minimalism

Kaynakça

1. Akmajian, A., Demers, R. A., Farmer, A. K., & Harnish, R. (1997). Linguistics An Intruduction to Language and Communication (4th ed.). The MIT Press.
2. Alexiadou, A., & Anagnostopoulou, E. (1999). EPP without Spec, IP. In D. Adger, S. Pintzuk, B. Plunkett, & G. Tsoulas (Eds.), Specifiers: Minimalist Approaches (pp. 93–109). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780198238133.003.0005
3. Alkaya, E. (2011). -gAlI ekinin Sibirya Tatar Türkçesindeki kullanımı üzerine. Turkish Studies, 6(3), pp. 155.
4. Alturan, N. (2024). Uzak lehçelerin geldiği kaynak dil Eski Türkçe mi Ana Türkçe mi? BABUR Research, 3(1), pp. 279–285. https://dergipark.org.tr/tr/pub/babur/article/1483155
5. Banguoğlu, T. (1974). Türkçenin Grameri. Baha Matbaası.
6. Baydal, D., & Yarar, E. (2024). A corpus based analysis of the temporal converb clauses in Turkish. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 41(2), pp. 349–365. https://doi.org/10.32600/huefd.1335471
7. Baykurt, F. (1973). Tırpan (5th ed.). Remzi Kitabevi.
8. Biberauer, T. (2008). Parametric variation: null subjects in Minimalist Theory. In L. Elliott, L. A. Li, & T. Rainsford (Eds.), Cambridge Occasional Papers in Linguistics, 4. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511770784

9. Carnie, A. (2006). Syntax: A generative introduction (2nd ed.). Blackwell.
10. Cəlilov, F. (1983). Mürəkkəb cümlə sintaksisi. Maarif Nəşriyyatı.
11. Chomsky, N. (2010). Doğa ve dil üzerine (A. B. Karadağ, Trans.; 1st ed.). Sözcükler.
12. Chomsky, N. (2015). The minimalist program (20th anniversary edition). The MIT Press.
13. Cinque, G. (1999). Adverbs and functional heads: A cross-linguistic perspective. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195115260.001.0001
14. Cinque, G. (2006). Restructuring and functional heads: The cartography of syntactic structures, 4. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195179545.001.0001
15. Çınar, O. (2024). Revisiting native grammar through L2 theories: knowledge and processing of null and overt subject pronouns in Turkish. Nesne Psikoloji Dergisi, 12(33). pp. 331-350. https://doi.org/10.7816/nesne-12-33-03
16. Crellin, R., & Jügel, T. (Eds.). (2020). Perfects in Indo-European languages and beyond. John Benjamins Publishing Company.
17. Ediskun, H. (1988). Türk bilbilgisi (3rd ed.). Remzi Kitabevi.
18. Ercilasun, A. B. (2004). Başlangıçtan yirminci yüzyıla Türk dili tarihi (1st ed.). Akçağ.
19. Erdal, M. (2004). A grammar of old Turkic (1st ed.). Brill. https://books.google.com.tr
20. Ergin, M. (2009). Türk dil bilgisi. Bayrak Yayınları.
21. Frey, W. (2003). Syntactic conditions on adjunct classes. In E. Lang, C. Maienborn, & C. Fabricius-Hansen (Eds.), Modifying Adjuncts, 4. Mouton de Gruyter.
22. Gabain, A. (1988). Eski Türkçenin grameri (M. Akalın, Trans.; 1st ed.). TDK.
23. Gencan, T. N. (1979). Dilbilgisi (4th ed.). TDK.
24. Göksel, A., & Kerslake, C. (2005). Turkish: A comprehensive grammar (1st ed.). Routledge.
25. Guillaume, B. (2014). A corpus-based study of since clauses in contemporary English (14). PU du Mirail. https://doi.org/10.4000/corpus.2723
26. Haegeman, L. (1994). Introduction to government and binding theory (2nd ed.). Blackwell.
27. Hengirmen, M. (2007). Türkçe dilbilgisi (9th ed.). Engin Yayınevi.
28. Hünerli, B. (2012). Oğuz grubu Türk lehçelerinde zarf-fiiller. (Doctoral Thesis, Trakya University). YÖK Tez Merkezi.
29. Kalkan, U. (2006). Türkiye Türkçesinde hal (durum) kavramı ve hal (durum) eklerinin işlevleri. (Master's Thesis, Afyon Kocatepe University). YÖK Tez Merkezi.
30. Karaağaç, G. (2013). Türkçenin dil bilgisi (2nd ed.). Akçağ.
31. Karahan, L. (2010). Türkçede söz dizimi (15th ed.). Akçağ.
32. Karaörs, M. (2005). Türk lehçelerinde karşılaştırmalı şekil ve cümle bilgisi (Cümle Tahlilleri) (1st ed.). Akçağ.
33. Kemal, Y. (2016). Demirciler çarşısı cinayeti (12th ed.). YKY.
34. Klein, W., Li, P., & Hendriks, H. (2000). Aspect and assertion in Mandarin Chinese. Natural Language & Linguistic Theory, 18(4), pp. 723–770. https://doi.org/10.1023/A:1006411825993
35. Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi grameri şekil bilgisi (3rd ed.). TDK.
36. Kornfilt, J. (1997). Turkish (1st ed.). Routledge.
37. Krueger, J. R. (1961). Chuvash manual: Introduction, grammar, reader and vocabulary. Indiana University.
38. Martínez, J. (2023). Temporal adverbial clauses: A cross-linguistic perspective. Lingua Posnaniensis, 65, pp. 47–76. https://doi.org/10.14746/linpo.2023.65.2.2
39. Özkan, M., & Sevinçli, V. (2009). Türkiye Türkçesi söz dizimi (kelime çözümlemeli). NK.
40. Pakendorf, B. (2007). Contact in the Prehistory of the Sakha (Yakuts): Linguistic and genetic perspectives [Leiden University]. https://hdl.handle.net/1887/12492
41. Rizzi, L., & Cinque, G. (2016). Functional categories and syntactic theory. Annual Review of Linguistics, 2(1), pp. 139–163. https://doi.org/10.1146/annurev-linguistics-011415-040827
42. Salan, E. (2019). Eski Anadolu Türkçesinde {-AlIdAn > -AldAn} ve {-AlIdAn berü > -AldAn berü} zarf-fiil eklerinin oluşumu. Türkbilig, (37), pp. 61–70. https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkbilig/article/698066
43. Savelyev, A. (2020). Chuvash and the Bulgharic languages. In A. Savelyev & M. Robbeets (Eds.), The Oxford Guide to the Transeurasian Languages, pp. 446–464. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780198804628.003.0028
44. Sebzecioğlu, T. (2016). Dilbilim kavramlarıyla Türkçe dilbilgisi (1st ed.). Kesit.
45. Svenonius, P. (Ed.). (2002). Subjects, expletives, and the EPP. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195142242.001.0001
46. Tabaklar, Ö. (2013). Göktürk harfli yazıtlarda –gAlI eki üzerine. Journal of Turkish Language and Literature, 45(45), pp. 269–274. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iutded/article/178573
47. Tahir, K. (2010). Devlet ana (26th ed.). İthaki.
48. Tekin, Ş. (1976). Uygurca metinler Ⅱ maytrısimit burkancıların mehdîsi maitreya ile buluşma uygurca iptidaî bir dram. Atatürk Üniversitesi Yayınları.
49. Tekin, T. (2003). Orhon Türkçesi grameri (2nd ed.).
50. Timurtaş, F. K. (1976). Küçük Eski Anadolu Türkçesi grameri. Journal of Turkology, 18(0), pp. 331–368. https://doi.org/10.18345/tm.05547
51. Tsiakmakis, E., & Espinal, M. T. (2022). Expletiveness in grammar and beyond. Glossa: A Journal of General Linguistics, 7(1). https://doi.org/10.16995/glossa.5807
52. Uyar, T. (2009). Metal yorgunluğu (1st ed.). YKY.
53. Yener, M. L. (2017). Eylemsi öbeklerinin dizimsel özellikleri ve birleşik tümceler üzerine. In Prof. Dr. Talat Tekin Hatıra Kitabı. Çantay.
54. Yüceol Özezen, M. (2018). Türkçede zarf-fiiller ve zarf-fiillerde yapılaşma süreçleri. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 27(1), pp. 79-97. https://dergipark.org.tr/tr/pub/cusosbil/article/414527