SOSYAL MEDYA BAĞIMLILIĞINA KARŞI DEĞERLER EĞİTİMİ STRATEJİLERİ: GÜNCEL LİTERATÜRÜN SİSTEMATİK DERLEMESİ

Yıl 2026, Cilt: 19 Sayı: 53, 261 - 283, 14.03.2026

İsmail Demir

https://doi.org/10.12981/mahder.1732598

https://izlik.org/JA47TA62HR

Öz

Bu makalenin amacı, sosyal medya bağımlılığının insanların ahlaki gelişimi ve değer oluşumu üzerindeki etkisine dair kapsamlı bir değerlendirme yapmaktır. Çalışmada literatürü incelemek, akademik makaleleri, raporları ve kitapları sistematik olarak analiz etmek ve mevcut teorik yaklaşımları ve uygulama stratejilerini karşılaştırmalı olarak değerlendirmek için nitel bir yaklaşım kullanılmıştır. Çalışmanın önemi, dijital çağda sosyal medya bağımlılığının yalnızca bir davranışsal sorun olarak değil, aynı zamanda manevi yoksunluğa ve ahlaki çürümeye yol açan çok boyutlu bir kriz olarak ele alınması gerektiği gerçeğinde yatmaktadır. Bulgular, okul temelli karakter eğitimi programlarının ve dijital okuryazarlık eğitiminin tek başına yeterli olmadığını ve manevi farkındalığın, dijital oruç uygulamalarının ve aile ve toplum tarafından desteklenen bütünsel müdahalelerin sosyal medya bağımlılığı riskini azaltmada daha etkili olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, disiplinler arası, kültürel açıdan hassas ve manevi referans temelli değer eğitimi stratejilerinin, dijital çağın hızla değişen dikkat ve zevk dinamiklerine karşı bireysel dayanıklılığı güçlendirmek için en önemli araçlardan biri olduğunu vurgulamaktadır. Gelecekteki araştırmalar için kültürler arası karşılaştırmaların, yapay zeka destekli eğitim platformlarının etkilerinin ve ailede dijital rol oluşturma süreçlerinin uzun vadeli sonuçlarının incelenmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Sosyal Medya , Değerler Eğitimi , Dijital Okuryazarlık , Manevi Gelişim

Values ​​Education Strategies Against Social Media Addiction: A Systematic Review of Current Literature

https://izlik.org/JA47TA62HR

Öz

The aim of this article is to conduct a comprehensive assessment of the impact of social media addiction on people's moral development and value formation. The study used a qualitative approach to review literature, systematically analyze academic articles, reports, and books, and comparatively evaluate existing theoretical approaches and implementation strategies. The significance of the study lies in the fact that social media addiction in the digital age must be addressed not only as a behavioral problem but also as a multidimensional crisis leading to spiritual deprivation and moral decay. The findings demonstrate that school-based character education programs and digital literacy training alone are insufficient and that spiritual awareness, digital fasting practices, and holistic interventions supported by family and community are more effective in reducing the risk of social media addiction. As a result, the study emphasizes that interdisciplinary, culturally sensitive, and spiritually reference-based value education strategies are one of the most important tools for strengthening individual resilience to the rapidly changing attention and pleasure dynamics of the digital age. For future research, it is recommended to examine cross-cultural comparisons, the effects of AI-supported educational platforms, and the long-term consequences of family digital role formation processes.

Anahtar Kelimeler

Social Media , Values Education , Digital Literacy , Spiritual Development

Kaynakça

• al-Attas, Syed Muhammad Naquib. (2010). Islam dan sekularisme. Bandung: PIMPIN.
• al-Attas, Syed Muhammad Naquib (2001). Risalah untuk Kaum Muslimin. Kuala Lumpur: ISTAC.
• Albana, H. (2023). Implementasi pendidikan moderasi beragama di sekolah menengah atas. Jurnal SMART (Studi Masyarakat, Religi, Dan Tradisi), 9(1), 49-64.
• Albrow, M. (1999). Sociology: The basic. London: Routledge. al-Syaukâni, Muhammad bin Ali bin Muhammad. 1417 (1999). Fath al-Qadîr. Beirut: Dâr al-Ma’rifah,
• Anan, A. (2020). Implementasi pendidikan agama Islam berbasis multikultural dalam membangun kerukunan beragama peserta didik. Pendidikan Multikultural, 4(1), 1-22.
• Arthur, J. - Carr, D. (2013). Character in learning for life: A virtue-ethical rationale for recent research on moral and values education. Journal of Beliefs & Values, 34(1), 26–35.
• Battistich, V. (2005). Character education, prevention, and positive youth development. Washington, DC: Character Education Partnership.
• Belok, M. et al. (1966). Values in education. Iowa: Wm. C. Brown Company Publisher.
• Berkowitz, M. W. - Bier, M. C. (2005). What works in character education: A research-driven guide for educators. St Louis: University of Missouri- St Louis.
• Bruce, S. (2000). Sociology: A very short introduction. Oxford: Oxford University Press.
• Can, C. (2018). Değerler eğitimine kuramsal bir bakış. Turkish Studies, 13(19), 135–150.
• Daud, W. M. N. W. (2003). Filsafat dan Praktik Pendidikan Islam Syed M. Naquib al-Attas. Bandung: Penerbit Mizan.
• Doğan, İ. (2019). Sosyoloji. Ankara: Pegem Akademi.
• Ethics. (2008). Microsoft® Encarta® 2009 [DVD]. Redmond, WA: Microsoft Corporation,
• Fahroji, O. (2020). Implementasi pendidikan karakter: Penelitian di SMP Islam Al-Azhar 11 Kota Serang dan SMP Islam Terpadu Raudhatul Jannah Kota Cilegon. QATHRUNÂ, 7(1), 61-82.
• Gutek, G. L. (2008). History of education. Microsoft® Encarta® 2009 [DVD]. Redmond, WA: Microsoft Corporation.
• Hadisaputra, P. (2020). Implementasi pendidikan toleransi di Indonesia. Dialog, 43(1), 75-88.
• Halstead, J. M. - Taylor, M. J. (2000). Learning and teaching about values: A review of recent research. Cambridge Journal of Education, 30(2), 169–202.
• Heri, D. - Ruswandi, U. (2022). Konsep integrasi nilai-nilai keislaman dalam pembelajaran pendidikan agama Islam pada lembaga pendidikan. Jurnal Dirosah Islamiyah, 4(2), 390-398.
• Hitlin, S. - Vaisey, S. (eds.). (2010). Handbook of the sociology of morality. New York: Springer.
• Jaya, I. M. L. M. (2020). Metode penelitian kuantitatif dan kualitatif: Teori, Penerapan, dan Riset Nyata. Yogyakarta: Anak Hebat Indonesia.
• Kaymakcan, R. (2007). Değerler psikolojisi ve eğitimi. İstanbul: Dem Yayınları.
• Khaldun, I. (2008). Muqaddimah. Jakarta: Pustaka Firdaus.
• Kurtdaş, E. M. (2021). Değer değişimini etkileyen bir faktör olarak üniversite eğitimi. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 9(29), 316–334.
• Kuşdil, M. E. - Kağıtçıbaşı, Ç. (2000). Türk öğretmenlerin değer yönelimi ve Schwartz değer kuramı. Türk Psikoloji Dergisi, 15(45), 59–76.
• Lickona, T. (1991). Educating for character: How our schools can teach respect and responsibility. New York: Bantam Books.
• Lovat, T. vd. (2010). Values education as holistic development for all sectors: Research and implications. Values Education and Lifelong Learning, 36(6), 189-202.
• Mansyuriadi, M. I. (2022). Implementasi pendidikan akhlak dalam membentuk kepribadian muslim peserta didik. PANDAWA, 4(1), 14–22.
• Manzhûr, I. (1990). Lisân al-‘Arab. Beirut: Dâr al-Fikr.
• Meriç, F. (2020). Değerler eğitimi bağlamında kültürel miras unsurlarının değerlendirilmesi. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 15(24), 1601–1628.
• Muhammad, D. H. (2020). Implementasi pendidikan humanisme religiusitas dalam pendidikan agama Islam di era Revolusi Industri 4.0. Unisan Journal, 1(5), 321-330.
• Oxford advanced learners dictionary (1949). London: Oxford University Press.
• Putra, A. J. K. - Nursikin, M. (2023). Implementasi pendidikan nilai di SMP Islam Plus At Tohari Tuntang Kabupaten Semarang. JIM: Jurnal Ilmiah Mahasiswa Pendidikan Sejarah, 8(2), 613-619.
• Sanderse, W. (2013). The meaning of role modelling in moral and character education. Journal of Moral Education, 42(1), 28–42.
• Schwartz, S. H. (2012). An overview of the Schwartz theory of basic values. Online Readings in Psychology and Culture, 2(1), 1–20.
• Stoley, K. (2005). The basic of sociology. Westport: Greenwood Press.
• Suhardi, S. (2022). Analisis penerapan pendidikan agama Islam dalam dimensi profil Pancasila. Book Chapter of Proceedings Journey-Liaison Academia and Society, 1(1), 468-476.
• Syafei, I. - Abdillah, A. (2020). Implementasi pendidikan karakter religius di SMP Hikmah Teladan Bandung. Jurnal Pendidikan Agama Islam, 17(1), 17-30.
• Tafsir, A. (2008). Filsafat Pendidikan Islami. 3rd ed., Bandung: Remaja Rosdakarya.
• Tillich, P. (2005). Ahlak felsefesi. (çev.: C. Alptekin). İstanbul: Ayraç Yayınları.
• Tirri, K. (2011). Teacher values underlying professional ethics. Teachers and Teaching, 17(2), 185–201.
• Vess, D. L. (2005). Character education: A historical overview. Journal of Education and Christian Belief, 9(2), 107–122.
• Veugelers, W. (2007). Creating critical-democratic citizenship education: Empowering humanity and democracy in Dutch education. Compare, 37(1), 105–119.
• Yalçın, M. (2019). İlköğretim programlarında değerler eğitimi. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(2), 909–928.
• Yıldırım, A. (2019). Eğitimin kültürel temelleri: Eğitim ve kültür ilişkisi. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(1), 227–250.
• Zhafiroh, S. - Zaman, B. (2020). Implementasi pendidikan humanis pada pembelajaran pendidikan agama Islam di SMPN 1 Tulung. QUALITY, 8(2), 187-206.
• Zohar, D. – Marshal, I. (2001). SQ: Memanfaatkan kecerdasan spiritual dalam berpikir integralistik dan holistik untuk memaknai kehidupan. 4th ed., Jakarta: Mizan.